туохт., түөлбэ. Бүөмнээ, бүөмнээн маанылаа; хадаҕалаа. ☉ Проявлять особую заботу о ком-л., оказывать кому-л. особую честь. Боспуйалаан аһат

хадьырый диэнтэн төхт
көрүҥ. [Эһэ] харыларын хадьырыйталаабыта хаана өрө тыгар. И. Гоголев
Аччыктаабыта сүр эбит: ийэтэ бүөмнээн уурбут бүтүн кырбас этин аҕыйахта уопта уонна, бэл, өҥүргэһин быһыта хадьырыйталаата. Р. Баҕатаайыскай
Килиэби ылан хадьырыйталаабыта, ситэ ыстаабакка ыйыстан дьүккүҥнээтэ. В. Тарабукин

сыһ. Бүөмнээн, бүччүмнүк, туора киһитэ суох. ☉ Наедине, уединенно; от всей души
Тогойкины кытта хайдах эмэ биһирэмнээн кэпсэтээри, наар кинини тоһуйар, кинини батыһар буолла. Амма Аччыгыйа
Атын ким да суоҕа — бадаҕа, бэрэссэдээтэл соҕотоҕун биһирэмнээн ыҥырыллыбыт быһыылааҕа. Далан
Биир минньигэһэ боллоруга дииллэр, ону баҕас дьиэҕэ-уокка киллэрэн сиэниллиэ, биһирэмнээн. В. Яковлев

туол диэнтэн хай
аата. Дьоллоох эбээт отонньут Баар иһитэ туолуута, Дьоллоох бүөмнээн «кистэммит» Хаһаас сирин булуута. П. Тобуруокап
Киэһэ нуорма туолуутун суоттаатылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Күбэ туолуута (улахан туолуута) көр күбэ II. Халлаан ыйын уон төрдүс күнүн былыргы сахалар күбэ туолуута диэн ааттыыллара

эн диэнтэн сыһ. түһүк
«Дьэ, Сиидэрэп, эйиэхэ нэһилиэк харчыта икки тыһыынча баар, ону манна баар гын», — диэтэ Баһылайап оргууй соҕус. Күндэ
Мин эмиэ эйиэхэ кэллим, былыргым курдук сэлэһэ. С. Данилов. Дьэллик ыксаабыт саҥата иһилиннэ: «Ампаары уу үрдүнэн таһыйарыгар тиийдэ, ити баар эйиэхэ хаһан да уу таһаарбатах арыыта!» Н. Заболоцкай
♦ Эйиэхэ эрэ диэн — соҕотохтуу, бүөмнээн (хол., эт). ☉ Разве что тебе, только, лишь тебе одному (напр., сказать)
Эйиэхэ эрэ диэн эттэхпинэ маннык. «ХС»

аат. (э. ахс. эмээхситтэр)
1. Кырдьыбыт дьахтар. ☉ Женщина, достигшая старости, старуха
Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын, биир кыра уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин ыыппат. Амма Аччыгыйа
Ийэлэрэ Мааппа эмээхсин кыыймыт үүт оҕотун иһэ түстэ. Күндэ
Кэтиттиир эмээхсин күнүс соҕотоҕун Лоокууту кытта бүөмнээн кэпсэппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эмээхсин түөһэйбит, дьахтар ыарыһах, оҕолор кыралар. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Эр киһи кэргэнэ. ☉ Жена, супруга
[Күөс Бүөтүр:] Ол эн эмээхсиниҥ таҥаралаабытын хантан истэ оҕустуҥ? Н. Неустроев
Хата, оҕонньорунааҕар эмээхсинэ ордук көрүҥнээх эбит. П. Ойуунускай
[Онтоон:] Ээ, мин эмиэ ити эмээхсиним өлүүтүн [сүөһүтүн] арааран туспа суруттаран биэрбитим. Күндэ
3. эргэр., харыс. т. Уоспа ыарыы. ☉ Оспа (заболевание).
◊ Эмэн эмээхсин — бүдүгүрэ кырдьыбыт эмээхсин. ☉ Престарелая, в преклонных летах бабушка. Элээмэ этэрбэстээх, Илбиркэй сутуруолаах Илдьиркэй ырбаахылаах Эмэн эмээхсин… Саха нар. ыр. II
ср. алт. эмеген ‘почтенная женщина; супруга; старуха’, монг. эмэг ‘бабушка’, эмэгчин ‘самка’

туохт.
1. Туох эмэ устун тэнийэн, тарҕанан бар. ☉ Разливаться, расползаться, расплываться по поверхности чего-л.
Уот курбуу чаҕылҕаннарынан тырытта-тырытта, ыас хара былыт халыйан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Бэрт сотору оҥкучах сирдэргэ уу халыйбыта. Далан
Өрүс эһиннэ. Муус халҕаһата арыыны соҕотохто саба халыйда. Т. Сметанин
Хайа быара быһыттан, Хара буруо халыйда. А. Абаҕыыныскай
2. Халтарый, сырылаа. ☉ Катиться, скользить
Хайыһар кэтэн халыйан истэххинэ, Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн Сахаҥ сирэ Эйигин сатаан ииппитин. Т. Сметанин
Хатарыылаах хатыҥ мас сыарҕа Халыйыаҕа халыҥ да хаарга. «ХС»
Эһэм миэхэ үчүгэй баҕайы салааска оҥорон биэрдэ. Халыйар да халыйар. Түргэнэ сүрдээх. Н. Тарабукин (тылб.)
3. көсп. Баран иһэр суолгуттан туораан таҕыс, бар. ☉ Сбиваться с пути, уклоняться в сторону, сворачивать
Барбахтаат, оҕонньор тоҕонох уулуссаҕа халыйда. Р. Баҕатаайыскай
Маппый дьиэтигэр барбакка толооҥҥо халыйан барда. Р. Кулаковскай
Аркадий, тугу да саҥарбакка, туора уулуссаҕа халыйан тахсар. У. Нуолур
4. көсп. Туохтан эмэ (хол., кэпсэтии тиэмэтиттэн) туораа, сүрүн хайысханы тутуһума. ☉ Уклоняться от чего-л. (напр., от темы разговора)
Дьонум ону-маны ыатаран кэпсэтэллэр, бултан уопсай боппуруоска халыйаллар. Далан
Туйаара, халыйдыбыт дии атын тиэмэҕэ, Эйигинниин бүөмнээн кэпсэтэрдээх этим. В. Миронов
«Василий Егорович, эмиэ халыйдыбыт, дьыала сүнньүнэн кэпсэтиэххэ», — Игнат Кытаҕаасап быһа түстэ. Э. Соколов
5. көсп. Сүрэҕи-быары, өйү-санааны долгута кутулун (хол., иэйии, санаа туһунан). ☉ Подступить к сердцу, захлестнуть, нахлынуть (напр., о чувствах, воспоминаниях)
Арыт мип-минньигэс ахтылҕан санаа сыры-сымнаҕас күөнүнэн саба халыйан кэлэр. Н. Лугинов
Мин сүрэхпэр кустарбын аһыныах сылаас санаа халыйан киирдэ. И. Семёнов
Эмискэ тайахтар аһыы сылдьалларын көрөн, булчут эрэ билэр иэйиитэ түөһүн киэптии халыйан киирдэ. «Чолбон»
ср. монг. халих ‘переливаться через край (напр., посуды); выходить из русла (о реке)’

туохт.
1. Туох эмэ биилээҕинэн, сытыынан (быһаҕынан, сүгэнэн о. д. а.) охсон, кыһан тугу эмэ кыра чаастарга, өлүүскэлэргэ араар эбэтэр бааһырт, кэрчий. ☉ Отрезать; резать, порезать (чем-л. острым)
Быаны быс. Быһаҕынан быстым. Тарбаҕын быста. Атырдьах уктаабытым уонна эмиэ да күөрт күөртээбитим, сүгэ уга быспытым. М. Доҕордуурап
Эгэ сибэккини быһа тардыа дуо? Суох! «Барахсаттар үчүгэйдэрэ бэрт, үүннүннэр!» — диэн буолар. С. Васильев
2. Үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн, бурдук быһар массыынанан хомуйан түүтэхтээ. ☉ Жать (хлебные злаки). Сэлиэһинэйи быс. Бурдугу быһан бүтэрдибит
□ [Сэмэн:] Ынаҕы түргэнник да ыыра, бурдугу элбэҕи да быһара. А. Софронов
Бурдук буһан, холкуостар хомуур үлэтин күргүөмүгэр киирэн тураллар, онно-манна паара аттар бурдук быһар массыынаны соһо сылдьаллар. Күндэ
Бурдук быһар, от охсор, Тымныы күөлгэ балыктыыр Күндү-үтүө доҕоттор, Сарсын үлэ ыҥыртыыр. П. Тулааһынап
3. Таҥаһы тигэргэ анаан анал киэбинэн кырый. ☉ Кроить по мерке одежду для пошива
Уурумньулаах таҥастарын ороото, Мааны таҥастарын бааралаата, Киэргэл симэхтэрин кэккэлэттэ. Быһыыччыт бастыҥа быспыт Былаачыйаларыттан быыбардаан ылла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Даайыс кумааҕынан бэрт наадалааҕар эрэ, холобур, этэрбэс уллуҥун киэбин быһарга кэмчилээн туттар буолта. Н. Заболоцкай
[Саарыны] Балбаара быһыытын быста, Кэтириискэ тиктэрдилэр, Ыстапааһа ытырда. Саха нар. ыр. II
4. Кырган кэбис, суох оҥор, өлөрөһөр, эс. ☉ Уничтожать; лишать жизни
Сэбиэт былааһын быһаары, Өстөөх күүстэр турдулар; Фашист тыынын тыыннаары Өргөс-үҥүү туттулар. Күннүк Уурастыырап
[Көстөкүүн:] Суон Дьөгүөр, дьон билэринэн, кыра-дьадаҥы дьону улаханнык быспыт, быһа да олорор киһи. Күндэ
Уҥуох күлүн, ноһуому Уоҕурдаары ыспыппыт, Сиэччи үөнү, сыыс Суортаан, эмтээн быспыппыт. Күн Дьирибинэ
5. Туохха эмэ (хол., маска, тааска, металга о. д. а.) тугу эмэ (суругу, ойууну о. д. а.) оҥон оҥор. ☉ Делать посредством резьбы, вырезать (письмена, орнамент на металле, дереве и т. п.)
Тиийэн били Чүөчээски хатыҥҥа дьөлө быспыт икки буукубатыттан хараҕа иҥнэ түспүтэ. Суорун Омоллоон
Федор Федорович таба муоһуттан быһан оҥостубут хамсатын айаҕыттан ылар. Н. Якутскай
6. Ханнык эмэ сири (алааһы, толоону, үрэҕи, тыаны о. д. а.) туораа, аас. ☉ Проходить или проезжать через алас, долину, лес. Тайҕаны быстым. Тыаны быһан, чараҥҥа таҕыстым. Сэттэ көстөөх сири быһан, Марханы буллубут
□ Онон-манан толооннору быһан туоруубут. Н. Неустроев
Сатыы хаамсан, Сиһи быһан, Үрэххэ өҥөйдүлэр. Дьуон Дьаҥылы
7. кэпс. Суолунан көҥүл сылдьар кыаҕы биэримэ, суолунан сылдьыһыыны боп, хаай. ☉ Перерезать, преградить дорогу
Ити кэмҥэ өстөөх чугуйар суолун биһиги чаастарбыт ойоҕоһуттан бүлүмүөт уотунан быспыттара. М. Доҕордуурап
Бандьыыттар Сулҕаччыттан Аммалыыр суолу хас да сиринэн быспыттара. П. Филиппов
Уйбаан күн сырдыга баарыгар, Оҕуруот, хотон, дьиэ ааныгар, Түннүк аайы тымтыгынан Кэлэр кэриим суолун быһан Кириэс анньан кэчигирэтэр. Дьуон Дьаҥылы
8. Тугу эмэ (хол., сыһыаны, кэпсэтиини о. д. а.) тохтот, уурат. ☉ Прекратить, прекращать какие-л. отношения, беседу и т. п. Эрдэттэн онон кыыс быспыта Эргэлиин ситимнээх быаларын. Күннүк Уурастыырап
[Барахсаанап:] Ол буолан баран, эн биһикки, саатар, көннөрү доҕордоһорбутун быһыма. С. Ефремов
«Чэ, чэ, кылгастык кэпсээ!» — диэн тойон быһан кэбистэ. Эрилик Эристиин
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэр. ☉ Делать прививку от какой-л. болезни. Куортан быһыы быс
□ Оччоҕо Хабырыыс биэстээх этэ
Кини илиитин быстарымаа-ры хотон иһигэр түспүтэ. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Оонньооччуларга хаартыны түҥэт, таһаар. ☉ Раздавать игрокам карты
[Күөх Көппө:] Кэбис, бырыылаабаппын, куруускалыах. [Дьөгүөр:] Баҕар, буоллун даҕаны, Бастаан мин быһыым. Суорун Омоллоон
«Мин остуос [хаарты оонньуутун көрүҥэ] быһабын! Туруоруҥ!» — хаһыытаата Дьэллик. «ХС»
11. Баран, айаннаан иһэр тэтими мөлтөт эбэтэр олох тохтоон хаал (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Снизить темп шага, езды или вообще остановиться (обычно в отриц. ф., оборотах)
Тогойкин сэлиитин быһан, хааман көрдө. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччы Тиэхээҥҥэ кэллибит... Кутталлаах суолунан барбатах, Дьэ били сур ата бэрт эбит — Уон көскө сэлиитин быспатах. Эрилик Эристиин
Кинилэр хаһан да сылайбаттар, хаһан да тохтооботтор, айаннарын биирдэ да быспаттар. Н. Тарабукин (тылб.)
12. Ууну ходуһаҕа халытаары, үрэх сүнньүн быһыт тутан бүөлээ. ☉ Строить плотину (преимущественно с целью орошения лугов)
Эһиги Суола үрэҕи быһарга турунаҥҥыт, үтүө кэскиллээх дьыаланы төрүттээтигит. Амма Аччыгыйа
Сураҕа, бу сүүрбэ сыллааҕыта биһиги холкуос үрэҕи быһан үөскэппит күөлэ. Суорун Омоллоон
△ Туу угаары, кыараҕас үрэх сүнньүн талаҕынан хатыйан балыгы аһарбат күрүө оҥорон бүөлээ. ☉ Сделать заездку (плетень для ловли рыб)
Аҕата үрэҕи быһан үппүт илимнэрин соҕотоҕун бүөмнээн көрөр санаалаах күөлгэ киирдэ. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы — байылыат, баай-тот (олох туһунан). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Кинини, эргэ тахсыаҕыттан ыла, Уйбаанча быйыл сайын аан бастаан көрбүтэ, улаханнык уларыйан, дьүдьэйэн, хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа буолбут, этэ. Н. Якутскай
Дьэ, тукаам, эрэй бөҕөнү эҥээрбинэн тэлэн төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан, хайа охсубут аҥаарым быһа охсубут быһаҕаһым буолла. Н. Габышев. Быһа түс I — ким эмэ кими эмэ кытта кэпсэтэрин саҥаран тохтот. ☉ Прервать разговор кого-л. с кем-л. «Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар», — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан. Быһа түс II — 1) түргэнник уонна күүскэ ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»; 2) олус күүскэ түс (уу таһымын туһунан). ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайыы-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһыы быс кэпс. — сэмэлээн күлүү-элэк гын. ☉ Осуждая, насмехаться. Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. Одуу быһар — кими, тугу эмэ сэмэлээн, элэктээн, күлүү-элэк гынан саҥарар. ☉ Осуждать, насмехаться над кем-чем-л. [Кыргыттар] Сайбаҕар таҥастааҕы Сахатыта санаатылар Оноолоох соннооҕу Одуу быстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тиһигин быспакка — тохтобула суох, быыстала суох, ситимин быспакка. ☉ Непрерывно, непрестанно
Тыындалыыр суол сыһыыны ортотунан хайа тыыран ааһар, онон аттаах, сатыы дьон тиһигин быспакка сылдьаллар. Д. Таас. Тыынын быс — кими эмэ өлөрөн кэбис. ☉ Лишать жизни кого-л.. Ф. Охлопков элбэх фашист тыынын быспыта. Хайа быспыт аҥаара — тэҥ аҥаара. ☉ Половина
Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
◊ Кирсин быспыт — төрүүрэ олох чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Вот-вот отелится (напр., через день — о корове)
Лүүчэ «Күннэйэ» кирсин быспыт. Арааһа, эмээхсин сарсыарданан көрдөрдөҕүнэ да көҥүлэ буолсу. В. Яковлев. Ситимин быспат — тохтобула суох буолар. ☉ Непрерывный, непрекращающийся
Синицын этэрээтэ уһун кыһыны быһа ситимин быспат уот охсуһууга сылдьыбыта. А. Сыромятникова. Сүһүөх быһарынан — тобугун сүһүөҕүнэн (мээрэй кээмэйэ). ☉ До коленного сустава (доходит — напр., трава)
Сүүрүк аты Сүһүөх быһарынан Сүөгэй тураҥнаах дойду. П. Ойуунускай