сыһ. Бөлтөччү, үллэччи. ☉ Выпукло, надуто. Болчоччу иһэн таҕыста

сыһ. Үллэччи, бөлтөччү. ☉ Надуто, вздуто. Оҕо болточчу уоба олорор
□ Ити саппыйаҕа болточчу табахта сим. ПЭК СЯЯ
Мин сутурукпун болточчу тутуннум. И. Гоголев
Хамсатын болточчу уоппут. Болот Боотур

дьүһ. туохт. Тугу эмэ толорон бөлтөччү, лоппоччу үтэн таҕыс. ☉ Выпирать, вздуваться, вспучиваться, будучи плотно набитым чем-л. изнутри (напр., о кармане). Сиэптэрэ кулҕайан тахсыар диэри укпут

сыһ. Үллүбүт курдук бөлтөччү (хол., иһэн таҕыс). ☉ Нареч
от сэлтэй. [Бөрө] сэлтэччи иһэн тахсыбыт муҥур атаҕын салана-салана, манна ый аҥаара холобурдаах сыппыта. «ХС»

аат. Чараас таҥастан долгуннуу тигиллэр иҥээһин. ☉ Сборчатая обшивка из лёгкой ткани, рюшка
[Эһэм] күлэ-күлэ, мин ырбаахым тэллэрээтин тэлимнэтэрэ. В. Гаврильева
Олус бөлтөччү көрбүт харахтаах, бороҥ былааччыйалаах, тэллэрээт саҕалаах кыыс олорор. Л. Толстой (тылб.)

I
туохт.
1. Ононманан бөлтөччү иһэн, үллүтэлээн таҕыс (хол., үөн-көйүүр ытырдаҕына). ☉ Покрываться волдырями (напр., от укусов насекомых)
Артём этэ эмп аһытарын тулуйбат, хабырыттыбыт бааһын сүһүрдэр. Тумарча
Таня атаҕа дыгдаччы иһэн хаалбыта, эт-этэ хабырыттан тахсыбыта. В. Иванов
Хатырыктыйа хабырыттыбыт уоһун ньимийэн, иннин диэки кырыктаахтык көрөн иһэр. «ХС»
△ Хайыта бар; эмтэрий (хол., маһы этэргэ). ☉ Трескаться; скалываться, откалываться (напр., о древесине)
Ити мас мутуга улахана бэрт, аны хабырытта сылдьыа. Н. Лугинов
Быһаҕын биитэ хас да сиринэн эмтэритэ баран хабырыттыбыт. П. Ламутскай (тылб.)
2. Ньалҕаархайа суох, хабырыттаҕас буол (таҥаһы этэргэ). ☉ Иметь узловатую или ребристую поверхность (о материи)
Былааччыйаны бэйэтиттэн хабырыттан тахсыбыт, сибэккиллээх матырыйаалтан тигэллэр. «Кыым»
II
туохт.
1. Сүр күүскэ сааллан улаханнык тыаһаа. ☉ Издавать, производить громкие грохочущие звуки, сильный, звонкий треск
Сир өрүтэ түллэҥниирэ, Халлаан хабырыттан ылара. Күннүк Уурастыырап
Саалар тыастара тыа баһынан хабырытта тарҕанна. В. Яковлев
Сэрии тыаһыттан сир ньиргийэ, халлаан хабырытта олордо. «ХС»
2. кэпс. Өргөйө түс, улаханнык бардьыгынаа; хабырын. ☉ Приходить в ярость; скрежетать зубами (от злости)
Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута, Охсуһаары оҥостубута, Сэриилэһээри тэриммитэ. Тоҥ Суорун
Сорохтор ыгыта бардьыгынаан хабырытталлар, сорохтор сатаарыччы саанан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Дьиэлээх өрө хабырыттыбытынан олоро түстэ. «ХС»
3. көсп. Олус күүһүр, сытыырхай (тымныыны этэргэ). ☉ Усиливаться, лютовать, ожесточаться (о морозе)
Хабырыттар хатан тымныынан хам ылан чысхааннаах кыһын обургу торолуйда. М. Доҕордуурап
Сарсыардааҥҥы, киэһээҥҥи хатан дьыбардар киһини чаҕыта хабырытталлар. П. Аввакумов
Тоһуттар курдук тулабар кыһын, Ахсынньы хабырыттан тымныытын! «Чолбон»

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу тугунан эмэ баттаан, охсон, эрийэн имит, сымнат. ☉ Надавливая, отбивая, выкручивая чем-л. твёрдым что-л. жёсткое, делать его мягким, мять. Тириини талкыйар. / / Тиискинэн элбэхтэ ыстаан илдьирит. ☉ Разжёвывать, размельчать зубами
«Оттон күтүөт буут биэрбит дуу, кинини эһэ сиэбит дуу?» — диэн харабыл начаалынньыга …… бөлтөччү уоппут этин ыстаан талкыйа-талкыйа, холкутук ыйытта. А. Сыромятникова
Весовщиков улахан хортуоппуйу ылбыта, биир быһыы килиэби өлгөмнүк тууһаммыта уонна холкутук, бытааннык …… ыстаан талкыйан барбыта. М. Горькай (тылб.)
2. Наар биири хатылаа. ☉ Повторять одно и то же
Хата, бэйэҥ лахсыйаҕын, Хаалар суолу талкыйаҕын! «Чолбон»
Хаһан сатыыр [тустуу албаһын], хаһан таптаан оҥорор буолуохтарыгар диэри талкыйар баҕалаах. ССТ
Валентина …… судьуйа эбэтэр силиэдэбэтэл ыйыттаҕына, бу курдук эппиэттээр диэн бэрт өр талкыйбыта. А. Гайдар (тылб.)
3. Тугу эмэ анньыалаан-тардыалаан, баттаталаан, букунай. ☉ Суетливо толкать, дёргать, двигать что-л. взад-вперёд
Оҥочо иннигэр сытар харабыыны сулбу тардан ыллым. Сомуогун туруораары хаста да талкыйан көрдүм даҕаны, хамсаабата. «Саха с.». Кэбиинэтин аанын аһан, собуоттуур токур дэгиэ тимирин ылан, массыына иннигэр кэлэн собуоттуурга аналлаах дьөлөҕөс устун укта, талкыйан көрдө. Түһүлгэҕэ т. Мин кыра эрдэхпинэ бу хомуһу оонньуур оҥостон дэлби талкыйаммын, эргэрэн, кэлин тыаһа мөлтөөбүт этэ. ЧАИ СБМИ
Көхсүм саалла быһыытыйдаҕына, таһырдьа тахсан хаама түһэбин. Онтон киирэн, эмиэ пианинобын талкыйбытынан барабын. «ХС»
4. Бэрт өр бодьуустаһан, элбэхтэ эрчийэн үөрэт. ☉ Обучать кого-л. чему-л., долго и упорно занимаясь с ним
Кини соноҕоһун, айаас соҕус сүөһүнү талкыйан сылгы киэнэ мааныта оҥордо. Н. Заболоцкай
Биллэн турар, сааһырбыт дьоннору сатаан үөрэтии методиката эҥин диэн өйдөбүл оччолорго суоҕа. Көннөрү үрүт үөһэ хос-хос этэн, талкыйан алпаабыты, биир, икки сүһүөхтээх тыллары аахтаран муҥнаналлара. «ХС»
♦ Тылынан талкыйар — мээнэ, онуманы саҥарар. ☉ Заниматься пустой болтовнёй. Туйаара сиилиирдии төбөтүн кыҥначчы тутунна: «Эн, кырдьык, тылгынан талкыйарга дьоруойгун!» «ХС»

I
даҕ.
1. Халыҥа суох. ☉ Неплотный, неглубокий (о снеге); тонкий (напр., о куске хлеба)
Түннүктэригэр чараас соҕус дьэҥкир муустары ылан уурталабыттар. Күндэ
Наһаа чараас лэппиэскэни сииллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Чараас кыраһа хаарга сүүнэ тыс этэрбэстээх киһи хаампытын курдук атах суоллаах эһэ барбыт. Болот Боотур
2. Халыҥа суох матырыйаалтан оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из нетолстого, неплотного материала
Чараас хаптаһын ааны күүскэ тоҥсуйан тобугуратар. Н. Лугинов
[Эһэ] чараас тимирдээх сааны хам ыстаан баран тииккэ охсубут. Т. Сметанин
Чараас өстүөкүлэ эркиннээх маҕаһыыннар кимнээҕэр «быр» курдуктар [сылаастар]. Н. Лугинов
Нуучча чараас бакаалын Ойуутуттан да атын. «ХС»
3
Сылаас кэмҥэ кэтиллэр, халыҥа суох (таҥнар таҥаһы этэргэ). Лёгкий, неплотный (об одежде). Туруору саҕалаах, түөһүгэр киэргэтиилээх, сырдыктыҥы чараас былаачыйалаах. Н. Лугинов
Кини чараас болтуотун уста биэрэн, кууллаах эһэтин оҕотун суулаата. Н. Заболоцкай
Чараас таба саҥыйахтаах, тыс этэрбэстээх хатыҥыр эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
4. Намчы, хатыҥыр (хол., киһи саннын этэргэ). ☉ Истончённый (напр., о лопатках человека)
[Удаҕан] Айыы бухатыырын Икки чараас саннын икки ардынан Дьөлө көрөн олордо. П. Ойуунускай
5. көсп. Сэдэх мастаах, ыраахха диэри тайаабат (тыаны этэргэ). ☉ Негустой, редкий (о лесе)
Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Уулаах [киһи аата] биир чараас тыаны мүччү түстэ. Эрилик Эристиин
Мин чараас арыы тыаны быыһынан сөтүөлүүр сирдэригэр уонна онтон күөлү кыйа дьаарбайа сырыттым. А. Бэрияк
6. көсп. Курдары дьэҥкэрэн, сырдаан көстөр (хол., туман, былыт, буруо). ☉ Негустой, прозрачный (напр., о тумане, дыме, облаке)
Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
Илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
Хайалар кирдээх сирэйдэрин …… Саптылар чараас туманнар. Дьуон Дьаҥылы
♦ Сүрэҕэ чараас көр сүрэх I
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. С. Ефремов. Икки таптаһар дьон сүрэхтэрэ чараас, чуор буоларынан, Күндэли Куо доҕорун ити санаатын сүрэҕинэн өтө таайа охсубута. Д. Апросимов
ср. др.-тюрк. йараш ‘приятность, красота’, тув. чаргаш ‘перепонка’, чараш ‘изящный’
II
аат., харыс т.
1. Киһи, сүөһү, кыыл хабаҕа, хабах. ☉ Мочевой пузырь
Тайах чарааһынан оҥоһуллубут мөһөөччүгү кыыс сүөрэн чокуур тааһы уонна кыаны хостообута. Далан
Балаҕан түннүктэрэ сүөһү кэнэҕэскитинэн, чарааһынан, туоһунан, тымтыгынан сайыҥҥы кэмҥэ сабыллаллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Оҕус хабаҕыттан тигиллибит саппыйа. ☉ Мешочек из бычьего пузыря
Чараас иһигэр бүргэс баппат (өс хоһ.). [Бырдаахап:] Оо, бу үтүө да хотун барахсан мөлбөйөн олорор. Аҥаар илиитигэр чараастаах харчытын бөлтөччү тутан олорор. Н. Неустроев
[Мэнигийээн:] Эн мин чараастаах тууспун ыл. Саха ост. II
ср. тув. чаргаш ‘перепонка’