сыһ. Үллэччи, болточчу. ☉ Выделяясь толстым, вздутым видом. Уоскун боллоччу тутун
□ Кини толору уоһун боллоччу туттан олорор. Амма Аччыгыйа
Ньыкыы уоһун боллоччу туттан, сүүһүн аннынан көрөн олордо. Болот Боотур
Оҕом халыҥ баҕайы арыылаах лэппиэскэни боллоччу уобан олорор эбит. Софр. Данилов

быһыгыраа диэн курдук
Отуу иһигэр уу чуумпу буолла. Бэл, хаҥас диэки күлэн быһыгыратар кыргыттар ылы-чып бардылар. Софр. Данилов
Икки иэдэһин болточчу туттан, күлэн быһыгыратта, ол кэнниттэн күүскэ саһыгыраата. М. Шолохов (тылб.)

даҕ., үөхс. Куһаҕаны, буортуну, алдьархайы оҥорор (абааһы көрөн, үөҕэн этии). ☉ Проклятый; ненавистный, постылый; несчастный
Аймахтарым, аһына санаамаҥ, Күрүөх дьонум, Көһүтэ хаалымаҥ. Кыраммыт олох кыйдаата, Кэччэгэй үйэ кэлэттэ. С. Зверев
Миронов түүлээх харылаах сутуругун болточчу тутан, дьиэ диэки дугдуруйда уонна: «Сэрэниҥ, кыраммыттар!» — диэтэ. М. Доҕордуурап
Бу кыыллааҕар куһаҕан кэмэлдьилээх кыраммыттар дьону кэбилииллэрин көрдүгүт дуо? Эрилик Эристиин

сыһ. Кыһыҥҥы кэмҥэ курдук. ☉ По-зимнему
Сарсыарда эрдэ, үлэ күнэ саҕаланыытыгар, Агаша, кыһыҥҥылыы болточчу таҥнан баран, холкуос бэрэсэдээтэлин кэбиниэтигэр киирэн кэлбитэ. В. Протодьяконов
Үрэх быыһыгар хаар, кыратык суоллубут буолан баран, кыһыҥҥылыы тиҥинэс сытара. Н. Апросимов
Пиэрмэлэргэ сүөһүгэ эбии аһылыгы кыһыҥҥылыы күн аайы оҥорон сиэтии, хотоҥҥо тотохана уулатыы эрэйиллэр. «Кыым»

аат. Табах от сэбирдэхтэрин мэлийбэккэ эрэ суон гына эрийэн оҥоһуллубут табах. ☉ Сигара
Кыһыл мустууктаах сыгааратын болточчу уобан, чыпчылыйбакка даҕаны утары көрөн олорор буолаахтыыра. «Чолбон»
Үлэлии сылдьар оробуочайдары хаа-дьаа көрөн кэбиһэ-кэбиһэ, сыгаара тарда олорбута. Н. Островскай (тылб.)
Сөмүйэтин уонна орто тарбаҕын икки ардыларыгар кыбыппыт сыгаарата сытыган сытынан тунуйар. А. Чехов (тылб.)

туохт. Үллэччи кыыһыран, уордайан дьулаан көрүҥнэн (сылларыттаҕас сирэйдээх киһи туһунан). ☉ Принять страшное, угрожающее выражение лица (о человеке с крупными, грубыми чертами лица)
«Ба-бар, киэр буол, сыакаар!» — диэн, киһитин сынньаары сымарынан холдьоҕон таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, сирэйэ үллэн, биирдэ дэлби охсон кэбиһиэхчэ айылаах сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Кулун Куллустуур киһитин охсоору сымарыммытынан барда. ПЭК ОНЛЯ VI

сыһ. Үөс курдугунан (көр). ☉ Налитыми кровью глазами (смотреть)
Үөстээҕинэн түҥнэри көрбүт өргөстөөх муостаах үрүҥ оҕус обургу туус маҥан муус булгунньах буолан үллэн турар эбит, нохолоор! И. Гоголев
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, …… сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Тыыннара харааран эрэр буойуттар баһылыктара Улахан Быһах учуутал диэки үөстээҕинэн көрүтэлээтэ, уордаахтык бардьыгынаата. «ХС»

сыһ. Саба, бүрүйэ, арыычча көстөр гына (иһэн таҕыс - харах, халтаһа туһунан). ☉ Так, что глаз не видно (вспухать, опухать - напр., о веках человека)
Сэмэн Бэһиэлэйэп кыһыннары-сайыннары олорор балаҕанын сыбаҕа аллара сыҕаллан, ыалдьар харах дьолточчу испит үөһээ халтаһатын курдук, түннүккэ таҥнары сабырыйбыт. Амма Аччыгыйа
Күн уота мөлтүүрүн кытта оҥоойу өрө кыынньан турда. Айахха, харахха кытта киирэр. Ньургун ыксаата, ытыы сыста, уоһа болточчу, хараҕа дьолточчу иһитэлээн хааллылар. Болот Боотур
Алиман хараҕа дьолточчу испит, суолу быһа ытаабыт быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)

даҕ. Чэпчэкитэ, убаҕаһа, сахсархайа бэрт буолан биир тэҥник сыппат, адаарыйа сылдьар (хол., бытык). ☉ Лежащий неплотно, торчащий будучи лёгким, мягким, негустым (напр., о бороде)
Кини сэҥийэтин маҥан сэксэгэр бытыга өрө тахсан иннигэр тоһуйбут. Далан
Расторгуев аҕабыыт, кыһыл сэксэгэр бытыгар хоргуну, арыгыны таммалата-таммалата, аһыыр даҕаны, иһэр даҕаны. Л. Попов
Сэксэгэр сэҥийэ бытыктаах кырдьаҕас киһи болточчу курдаммыт эргэ тэлэгириэйкэтин көхсө сүр баҕайытык болдьоллон иһэрэ. В. Яковлев
ср. кирг. сэксэгэй ‘имеющий взъерошенные волосы’, алт. сексек ‘лохматый’, монг. сэгсгэр ‘торчащий, стоящий дыбом; нахохлившийся, взъерошенный’

тыаһы үт. туохт. Уоскун чорбоччу туттан баран тугу эмэ оборон эрэр курдук тыаһы таһаар (хол., тугу эмэ эмэн эбэтэр кими эмэ тыастаахтык уураан). ☉ Смыкая и размыкая вытянутые губы, производить чмокающие звуки (напр., при сосании, при поцелуе)
Оҕо суоскатын эмэн чомурҕата-чомурҕата, утуйан буччугунаата. А. Фёдоров
«Ванькааа, уолчааныам!» — түөһүгэр саба түһэн иэдэстэриттэн бокуойа суох уураан чомурҕаппыта. Ойуку
Кыракый кыыс …… маарылаҕа болточчу сууламмыт лэппиэскэни эмсэх гынан эмэн чомурҕатара. С. Маисов