побуд. от төкүнүй = 1) катить; төкүнүтэн киллэр = вкатывать; төкүнүтэн таһаар = выкатывать; 2) катать, валять.

катать, валять; катить; бурдукка үҥкүрүт = обвалять что-л. в муке; бэрэбинэни күөлгэ үҥкүрүттүлэр бревно скатили к озеру.

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан үөннээх (чиэрбэлээх) буол. ☉ Быть, становиться червивым, червиветь (напр., о мясе). Эт үөннэммит
2. көсп. Араас дьээбэни, дьиибэни оҥор. ☉ Кривляться, паясничать, валять дурака
«Хара ыт, соруйан үөннэнэриҥ буолуо!» — Былаас кыбдьырына түстэ да, Лооһойу кулгаах тааска кибилиннэрдэ. Е. Неймохов
«Чэ, оччоҕо бииргэ киириэх», — Поля үөннэнэн, Диманы хонноҕун анныттан ылла. Н. Борисов
«Үөннэнэ олорума, тур, бардыбыт», — диэтэ Бэргэн. Н. Босиков

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ убаҕаска уган, ону сыһыаран, биһэн ыл. ☉ Макать, обмакивать что-л. во что-л. Бииктэр лэппиэскэтин кытыйалаах дагдаҕа умньаан баран эттэ. Л. Попов
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Перекладин бөрүөтүн чэрэниилэҕэ умньаата уонна илии баттаата. А. Чехов (тылб.)
2. Тугу эмэ туохха эмэ бис, сыбаан ыл, марайдаа. ☉ Пачкать, мазать что-л. чем-л.
Кини бокуойа суох, сылаас хараҕын уутунан умньаан, Киэсэни сирэйиттэн сыллаан хаалбыта. П. Тобуруокап
Маайыс үрүҥ бурдугу сөмүйэтин сыыһыгар умньаат айаҕар батары биэрдэ. И. Гоголев
3. көсп., сөбүлээб. Кими эмэ туох эмэ куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөө эбэтэр бөрүкүтэ суох дьыалаҕа сыһыаран эт, аҕын. ☉ Впутывать, вовлекать кого-л. в неприятное, неблаговидное дело или упоминать чьё-л. имя в связи с чем-л. предосудительным. Уулусса эдэр киһини куһаҕан дьаллыкка түргэнник умньуур
□ «Уолу онно-манна умньаайаҕын», — диэбитэ Айаан сэрэтэрдии. Н. Лугинов
ср. тат. онла ‘валять, обвалять что-л. в муке; перемешивать с мукой’

төһө ахс. аат.
1. 10 сыыппараны, чыыһыланы бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 10
Өлөксөй икки кэргэниттэн уон оҕоломмут. Суорун Омоллоон
Отут тииҥи, Петя, Уоҥҥа үллэр эрэ. Күннүк Уурастыырап
Уон дьиэ акылаата уурулунна. С. Васильев
Эһиэхэ түөрт уон барана баар, онтон уона эрэ үлэлиир. П. Егоров
△ 10 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 10
Уон чаас саҕана Кэнчээрилээх оскуолаларыгар оҕо бөҕө мустар. Суорун Омоллоон
Ол кэмтэн уон сыл ааста. Олохпут барҕара сайынна. Күннүк Уурастыырап
Тиит уус уон быластаах ото ходуһаҕа умайан хаалбытын туһунан бэҕэһээ киэһэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
Биир саха сыл устатыгар уон буут собону сиэн наада. Б. Лунин (тылб.)
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «уоннаах, уон саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «десять лет кому-л., десятилетний»
Оҕолоро уонун да туола илигинэ, оҕонньордоох эмээхсин утуусубуу өлөн хаалаллар. Н. Якутскай
[Абдуркулла:] Мин сааһым уон иккибэр баран сылдьабын, оттон ити уол уона буолла. Эрилик Эристиин
Олус эрдэ, уоммутугар От охсон элээрпиппит. Баал Хабырыыс
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
Аҕыс уон ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах абааһы кыыһа. Биэс уон икки күлэр эмэгэт көр биэс. Биэс уон икки күлэр эмэгэт, күлүм аллай эрэ! «Кыым»
Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Хоту дойду айылҕата уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ уларыйар. «Кыым»
Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар көр ааҕылын. [Ващенко] төрөөбүт Кириэстээҕэр сопхуос тутуутун отделын салайан, Кириэстээх, Куокуну, Бүлүүчээн, Наахара бөһүөлэктэригэр уонунан ааҕыллар производственнай, социальнай эбийиэктэри туттарбыта. «Кыым». Таҥара уон оччону биэриэ көр таҥара. Үтүө санаалаах киһиэхэ таҥара уон оччону биэрэрин саарбахтаабаппын. Уон араас буол сөбүлээб. — санааҕын уларыт-тэлэрит, кубулҕатый. ☉ соотв. валять (ломать) дурака (букв. десять раз меняйся)
[Баһыыкка — кыыһыгар:] Онтукам-мантыкам ыалдьар диэн, Уон араас буолума букатын! Суорун Омоллоон
«Уон араас буолума!» — Ийэтэ дьэбидис гына түспүтэ. М. Попов. Тэҥн. ол-бу буолума; эҥин араас буолума. Уон көс — туох эмэ кэлэрэ, буолара өссө да ыраах диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. долгая песня (букв. десять кёс)
Хаһан кинилэр улаатыахтарыгар диэри уон көс. Онуоха диэри миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
— Онуоха [улаатыахпар] диэри уон көс. — Ол уон көһүҥ сарсын кэлиэҕэ... Эппэтэҕэ диэйэҕин. Н. Босиков
Тэҥн. тойук дьыала; ырыалаах олоҥхо. Уон оччонон төлүө көр төлөө. Харса суох үлэлээн истэххитинэ, бэрт сотору уон оччонон төлөнүө. «Кыым». Уон тарбах уунуута көр уунуу. Уон тарбах уунуутун киһи хайдах мыыныаҕай?
◊ Биэс уон көр биэс
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
Бэйэҥ оҕо эһэтэ буоллуҥ, Биэс уон сааскын быйыл туоллуҥ. Күннүк Уурастыырап. Уон аҥыы — араас хайысханан ыһыллан. ☉ В разные стороны, врозь
Уон киһи толкуйа Уон аҥыы уларыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кус …… көппүт омунугар түүтэ уон аҥыы үрэллэн, салгыҥҥа ыһыллымахтаан хаалла. Н. Заболоцкай
Уол санаата аймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев. Уон аҥыы бар — ыһылын, үрэлин. ☉ Быть разбросанным, раскиданным, разойтись в разные стороны
Саха үҥэр таҥарата уон буоллаҕына — уон аҥыы барабыт. «Кыым». Уон араас — олус элбэх көрүҥнээх. ☉ Разнообразный
Биир чиэски нэһилиэк күөх биэрэгэр Уон араас уустук массыыналар Улуу борохуокка тиэллэн кэлэннэр Кырааскалаах хайалыы кыстаннылар. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарда. Күннүк Уурастыырап
Болокко оскуоланы, кыһамньылаах учууталлары уонна уон араас өйдөөх кинигэлэри бука барыларын соҕотох биир киһи — кини ийэтэ солбуйара. Н. Заболоцкай. Уон кылаас үөрэхтээх — орто оскуоланы бүтэрбит. ☉ Имеющий среднее образование, окончивший десять классов
Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
Манна үс көлүөнэ үтүөлээх ыанньыксыттара олороллор: сүүс саастаах Күбэйээнэ эмээхсин, кини кыыһа Манаана уонна уон кылаас үөрэхтээх кыргыттар. И. Данилов
др.-тюрк., тюрк. он, ун

туохт.
1. Тугу эмэ хойуута, убаҕаһа эбэтэр туох эмэ эбиитэ, былааһыга тэҥҥэ тарҕанарын курдук тугунан эмэ элбэхтик өрө-таҥнары аймаа, хамсат. ☉ Взбалтывать, размешивать чем-л. что-л., добиваясь равномерного смешения состава, мешать. Миини булкуй. Күөһү булкуй
□ Оҕонньор, уотун иннигэр аргынньахтаан олорон, куруускалаах итии чэйин ньуосканан булкуйда. С. Никифоров
Силиммин булкуйар синньигэс мастаахпын. С. Тимофеев
2. Тугу эмэ хамсатар, иһин хасыһар, бурайар эбэтэр сэймэктиир курдук тугунан эмэ тыыт, оймоо. ☉ Перемешать что-л., рыться в чем-л.; вонзать острое во что-л. и ворочать им. Уоту булкуй. Ууну булкуй
□ Антон, кытыыттан тахсан синньигэс ураҕаһы булан киирэн, кута аннын кэриччи булкуйан көрдө да, туох да туһа суох
Мойот биллибэт. Т. Сметанин
Ордьоох төһө эмэ булкуйан баран куйуурун таһаарбыта — туох да кэлбэтэх. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара. Оччоҕо сохсо, кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
△ Төбө диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: (төбөҕүн) икки өттүгэр иэҕэҥнэт, хамсат (хол., туохха эмэ олуйтаран тугу диэххин булбакка); (төбөҕүн) садьыйа охсон хамсат, быһыта илгиһин (хол., туохтан эмэ сиргэнэн эбэтэр туохха эмэ буолуммакка — сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ В сочетании со словом төбө ‘голова’: наклонять (голову) то в одну, то в другую сторону (напр., не решаясь сказать что-л. прямо); делать резкие движения, трясти (головой, напр. при испуге, или упрямясь — о животном)
«Сибилигин дуо? Суох, мин тугу да кэпсээбэппин», — дии-дии баһын булкуйбута. Н. Якутскай
Мэччийэ сылдьыбыт субан сүөһүлэр дьиэ таһыгар мүлүрүҥнэһэн кэллилэр. Төбөлөрүн булкуйаллар, кутуруктарынан кымньыылана охсуналлар. Л. Попов
Эмискэ таба, төбөтүн булкуйа-булкуйа, хаһыҥыраата. Тэки Одулок (тылб.)
3. Туохха эмэ эбии атыны холбоо эбэтэр атын-атыны холботолоо. ☉ Прибавлять, примешивать что-л. к чему-л. или соединять что-л. разнородное в одно
[Дьөгүөссэ:] Бэйэ, били оҕолор кэллэхтэринэ, отонноомохтуу түһэн, илдьэ барыллыа. Ыа, дьэ дагдаҕа булкуйан сиир минньигэһикэтэ бэрт буоллаҕа ээ. Күндэ
Биир куул сиэмэҕэ икки куул уоҕурдууну булкуйабын. П. Егоров
[Аянитов] …… булкуйбут кырааскатын палитратын кытыытын диэки бистэ. Софр. Данилов
4. Тугу эмэ туохха эмэ бис, умньаа, төкүнүт. ☉ Обвалять что-л. в чем-л., обмакивать во что-л., валять кого-что-л. в чем-л.
Дьахтар имигэс …… тарбахтарынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар. Н. Габышев
Тугу барытын буһаран арыыбытыгар булкуйан сиэхпит. Амма Аччыгыйа
Көмүһү төһө да көлбөххө булкуй — син биир килбэйэн көстө сытыаҕа. Эрчимэн
Сиргэ-буорга булкуйа иликпинэ, киэр буола оҕус мантан!.. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Киһини туох эмэ үчүгэйэ суох суолга холбоо, кытыар. ☉ Вовлекать кого-л. в какое-л. неприятное дело, впутывать
Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһаркөрдөһөр. «Баһым хас буолуой?..» • диир Дьөгүөрдээн. — «Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа
«Манна, сэриигэ, оҕолору булкуйар эмиэ туохха нааданый?», • дии саныыр Ростов. Л. Толстой (тылб.)
6. Тугу эмэ мээнэ уларытан-тэлэритэн, сөптөөх сааһын, сүрүнүн кэс, бутуй. ☉ Нарушать порядок или основной смысл чего-л., путать, перепутывать, запутывать
[Сүөкүлэ:] Олорор олохпутун аймаан, тиэрэ булкуйан эрэллэр буолбат дуо? А. Софронов
[Улуу Кудаҥса] ол курдук бэрт эрэйи эрэйдэнэн, улуу муҥу көрөн, түҥ-таҥ, тиэрэ-маары булкуйан, араастык ырытан баран …… дьиибэни тэриннэ, дьиктини сананна. П. Ойуунускай
Аҕыс мөһөөҕү сиэн кэбиспитэ тахсан уонна суот дьыалатын хараарчы булкуйан кэбиспитин эбэн, үс сыл хаайыыга сыппыта. Эрилик Эристиин
△ Киһи өйүн бутуйан, сыыһа суолга киллэр, муннар. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар, бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарев. Кылаас өстөөҕө, итэҕэл, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
7. Холбонуо суохтары холботолоо, биири атыны кытта бутуй. ☉ Путать, смешивать кого-что-л. с кем-чем-л., принимать одно за другое
Атын киһини кытта булкуйдаҕыҥ буолуо... Амма Аччыгыйа
[Оҕо] Уус дьиэтигэр гаайка, буолта, Тоһоҕо бөҕөнү булкуйан, Аҕатыгар «көмөлөһөрө». Р. Баҕатаайыскай
Түүлү уонна дьиҥнээх түбэлтэлэри бииргэ булкуйан өйдүү-өйдүүлэр, кинилэр туохха эрэ үөрэн, оргууй күлсэ олороллор. Л. Толстой (тылб.)
△ Биири туттар оннугар атын-атыны бутуйан тутун (хол., саҥарарга). ☉ Смешивать, перемешать одно с другим (напр., языки в речи). Нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥар
□ Итинтэн сиэттэрэн улам бодоруһан, сахалыы-нууччалыы булкуйан кэпсэтэн барбыттара. Н. Якутскай. Тээнэ эбэҥкилэрин эдэр өттүлэрэ …… эбэҥкилии кэпсэттэхтэринэ, араастаан булкуйа саҥараллар. Я. Семенов. Тэҥн. бутуй I
◊ Күлэ-күлэ күлүн булкуй фольк. — кими эмэ кыайан-хотон күл-көмөр оҥор, суох гын. ☉ Торжествовать победу над кем-л., расправиться, уничтожить кого-л. полностью
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһи-хара оҥорбут күрүөх билэ дьоҥҥун күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап