вдова; вдовец; огдообо дьахтар вдова.

прил. ааспат-арахпат; көн-ньүөрбэт, аһыытын умнубат; безутешное горе ааспат аһыы; безутешная вдова аһыытын умнубат огдообо.

прил. I. (из соломы) солуома; соломенная подстилка солуома тэлгэх; 2. (цвета соломы) солуома дьүһүннээх, сырдык араҕас; # соломенная вдова шутл. тыыннаах огдообото дьахтар (эрэ туспа сылдьар бириэмэтигэр оонньоон этэргэ).

аат. Кэргэнэ (ойоҕо, эрэ) өлбүт дьахтар эбэтэр эр киһи. ☉ Вдова, вдовец
[Күөс Бүөтүр:] Хата, икки огдообо холбостоххутуна тапсыа этигит. Н. Неустроев
Былыр икки огдооболор холбоһон олорбуттара үһү. Т. Сметанин
[Эмээхсин:] Кыыспыт огдообо киһиэхэ баран, оҕолордоох киһи тэрээһинин сатыа, кыайыа суоҕа. Н. Түгүнүүрэп
русск. вдова

1. даҕ.
2. Төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэстэрэ өлөн, көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт (оҕо). ☉ Ставший сиротой, сирый (о ребёнке)
   Даайа …… тулаайах буолан, кэлэ-бара сатаан, олохпун эрэ булуум диэн, Ыстапааҥҥа эргэ тахсыбыта. А. Софронов
   Кини, төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр, тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
   Аҕабыт өлбүтүн кэннэ биһиги ийэбитигэр түөрт кыра оҕо тулаайах хаалбыппыт. Эрилик Эристиин
3. Иитэр, көрөр-истэр дьоно суох, соҕотох (дьахтар, кырдьаҕас киһи), огдообо. ☉ Оставшийся без кормильца, попечения, одинокий, вдовый (о женщинах, стариках)
   Тулаайах Хобороос эмээхсин икки ыанар ынаҕа уолан, …… аас-туор олорор кэмэ этэ. Н. Якутскай
   Син ханна да тулаайах Дьахтар наар көр аргыстаах Олорбот ээ, быһыыта... И. Гоголев. Аан дойду сонунун күн аайы истэр: Араллаан-айдаан, сэрии да ньиргийэр... Тулаайах ийэ тулуйбат ону: «Тохтотуҥ, — диир кини, — хааны тоҕууну!» С. Тарасов
4. көсп. Соҕотох, туспа, ойдом сылдьар, турар. ☉ Отделённый от других, сиротливый, одинокий (о чём-л.)
   Күн аннын диэки ханнык эрэ тулаайах булгунньах чочойон көстөр. Н. Заболоцкай
   Дмитрий Кузьмич Сергеев оҕонньорго соторутааҕыта охсуһуу толоонугар охтубут оҕотун тулаайах уордьана кэлбитэ. А. Олбинскай
   Аар-тайҕа үрдүнэн киһи баарын биллэрэн тулаайах күөх буруо мэҥэ халлааҥҥа өрө дабайа, субулла унаарыйбыта. «ХС»
5. көсп. Соҕотох курдук сананар, соҕотохсуйар. ☉ Тоскливо-одинокий, унылый, сиротливый (напр., о мысли, душе)
   Тулаайах толкуйум Тууга хаайтарбыт Туллуктуу тууллайда... А. Софронов
   Өлтө ырааттар да мин өйбөр Өлбөтөх эдэр доҕорум Тулаайах кута мин кулгаахпар Кыланан ааста оҥордум. С. Данилов
   Тулаайах сүрэх уйан бааһын оһоро, Дьоллоох оҕо сааһы эргитэ, үөрүүнэн толоро, Туруҥ, аһыныгас сүрэхтээх күн дойдум дьонноро! Эллэй
6. аат суолт. Дьиэ кэргэнэ суох хаалбыт киһи (оҕо, огдообо, кырдьаҕас). ☉ Оставшийся одиноким человек (напр., ребёнок-сирота, вдова)
   Таҥара тулаайаҕы аһынар (өс хоһ.). Бу үс дьон дьиэлэрин тула …… дьадаҥылар, огдооболор, тулаайахтар олороллор. Н. Якутскай
   Икки тулаайах бэйэ-бэйэбитин аһыныһан, өйөнүһэн, …… сыһыаммыт сыл аайы тупсан испитэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Хара быарым тулаайаҕа эргэр. — күүтүүлээх-кэтэһиилээх, күндүттэн күндү (соҕотох тапталлаах оҕону этэргэ). ☉ Любимый, желанный, единственный (букв. придаток (моей) чёрной печени — о ребёнке). [Оҕонньор:] «Мин оҕолорбун …… нохтолоох сүрэҕим ытарҕата, хайҕах хара быарым тулаайаҕа курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур
   Тэҥн. сүрэҕим ытарҕата. Төгүрүк тулаайах көр төгүрүк. Төгүрүк тулаайах кыра оҕо хаалан, Дабыыт үчүгэй иитиини ылбатаҕа. И. Никифоров
   Ол кэмтэн төгүрүк тулаайах хааламмын Ыал устун барбытым, иитимньи буолбутум. А. Бэрияк. Тыыннаах тулаайаҕа кэпс. — төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэртэн биирдэрэ бырахпыт, ииппэт оҕолоро. ☉ Сирота при живых родителях или родителе
   Билэр аҥаардас ийэни, Бу уол — тыыннаах тулаайаҕа. Баал Хабырыыс
   Оо, оҕом сыыһа тыыннаах тулаайаҕа буолан сырыттаҕын ньии. Г. Колесов
   ◊ Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) көр быар
   Кынат тулаайаҕа көр кы- нат. Ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ. Тулаайах хол — сылгы ойоҕоһо суох ылыллыбыт илин атаҕа. ☉ Часть ноги коня без ребёр (букв. нога-сирота).
   ср. др.-тюрк. тул, тол ‘вдова, овдовевший’, тув. дулгуяк ‘вдова, вдовец’, казах. түл ‘овдовевший; осиротевший’

1. аат.
2. Кэргэнэ суох соҕотох киһи. ☉ Холостой, одинокий человек
   Аҥаардам буолан баран хайыах хыный, кимиҥ эйиэхэ кэлэн көмөлөһөн, иитэн-аһатан биэриэй. С. Ефремов
   △ Кэргэнэ арахсыбыт эбэтэр өлбүт дьах тар эбэтэр эр киһи. ☉ Вдова; вдовец
   Мин курдук дьахтары аҥаардам хаал ларда, тыыннаах огдообо оҥордо эн тойонуҥ, Луха хара сордоох. Л. Попов. Тэҥн. аҥаардас
3. эргэр. Туох эмэ (өрүс, хочо) кэлтэй биир өттүнэн барар, айанныыр суол. ☉ Путь по одной стороне (реки, долины).
   2
   даҕ. суолт., көр аҥаардас II. Аҥаардам ийэ оҕотун иитэригэр урукку кэргэниттэн көмөнү ылар. «Кыым»
   Аҥаардам саллаат олоҕор Аан дойдуга доҕоро суох! Кимниин биир тылы кэпсэтиэй? Н. Некрасов (тылб.)

көмүскээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ыксаабыт бытархай көтөр, чыычаах эҥин көмүскэтээри киһиэхэ кэлэн түһэн биэрэрин мин урут даҕаны дэҥ кэриэтэ ааҕар буоларым. Н. Заболоцкай
Арбатскайы соһуччу диссертациятын көмүскэтэ ыҥырбыттара. В. Яковлев
Арба, миэхэ хаххалана сылдьан, араас түөкэйи-албыны оҥорбут дьон, сымыйа суолунан куттаан миигинэн көмүскэтэргит буолуо? С. Ефремов
♦ Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, хараһыттарарым эрэ хараҕым уута фольк. — көмүскүүрэ, харыһыйара суох киһи эрэйдээх-буруйдаах дьылҕатын туһунан этии. ☉ Так говорит вдова, нищий, убогий, жалуясь на судьбу (на отсутствие защитника, заступника; букв. заступник мой — лишь слезы орбит моих глазных, защитник мой — лишь слезы глаз моих)
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыстатарым эрэ хараҕым уута буолта эчи абатын!.. Кэбис, түксү, олоруҥ бэйэҕит, мин түксү, түксүлээтим... Суорун Омоллоон
Ылдьаана бу дьиэҕэ сүктэн кэлиэҕиттэн ыла көмүскэтэрэ эрэ көмүскэтин уута, харыһыйтарара эрэ хараҕын уута этэ. Н. Якутскай