I взбираться, подниматься; хайаҕа ытын= подняться на гору # дуоһунаска ытын = неодобр, делать карьеру.
II возвр. от ыт = стрелять (в себя), стреляться.

1) карабкаться, взбираться; маска чарбачый= карабкаться на дерево; оҕо кирилиэскэ чарбачыйар ребёнок взбирается по лестнице; 2) неодобр, стремиться, тянуться к чему-л.; үрдүк дуоһунаска чарбачый= стремиться занять высокую должность.

несов. 1. (взбираться) ытын; лезть на гору хайаҕа ытын; 2. разг. (входить, проникать) киир; лезть в воду ууга киир; лезть в окно түннүгүнэн киир; 3. (быть впору) бат, сөп буол; сапоги не лезут саппыкым атахпар баппат; 4. перен. прост, (вмешиваться) ороос, булкус; лезть не в своё дело туораттан ороос; 5. перен. разг. (надоедать) салгыт, сигэн; лезть с пустяками солуута суоҕунан салгыт; 6. (выпадать) түс, соролоо; волосы лезут бат-таҕым түһэр; # не лезть за словом в карман тыл көрдөөн сиэпкин хасыһа барыма (тылы булугас киһини).

туохт.
1. Туохха эмэ ытын, ытта сатаан кытаахтас. ☉ Карабкаться, взбираться вверх с трудом, большим усилием
Биһиги [оҕустан] куттанан ампаар үрдүгэр тарбачыһан тахсыбыппыт. Болот Боотур
Сэниэтэ эстэн, хаста да охто-охто тарбачыһан, от үөһэ таҕыста. Е. Неймохов
Массыына бадараантан оронорун кытары дьон куусапка тарбачыһан тахсан олордулар. «ХС»
2. көсп., сөбүлээб. Кыаҕа, дьоҕура суох буола-буола туохха эмэ кимиилээхтик талас (хол., үрдүк дуоһунаска), кимтуох эмэ буола сатаа. ☉ Рваться, стремиться куда-л. (напр., вверх по служебной лестнице), не имея на то ни сил, ни способностей
Сопхуоскун кыайан салайбакка сылдьан, тоҕо оройуон уопсай боппуруостарын быһаараары тарбачыстыҥ? Далан
Туох кистэлэй: миигиннээҕэр быдан мөлтөхтөр, тэрийэркөҕүлүүр дьоҕура, талаана суохтар өрө тарбачыһа сатыыллар. С. Дадаскинов
Билигин итинник наһыыба, харбыалас, дэгиэ тарбах дьон үрдүккэ тарбачыһаллар. Н. Габышев

1. нареч. 1) вверх, наверх; өрө бырах = бросать вверх; өрө ытын = взбираться, подниматься вверх; өрө көтөх = прям., перен. поднимать; колхоз хаһаайыстыбатын өрө көтөх = поднять хозяйство колхоза; өрө тарт = а) поднимать что-л. (с земли); б) разг. приводить в порядок, убирать; хоһу өрө тарт = убрать комнату; өрө күөрэй = а) подниматься ввысь (напр. о птицах); б) всплывать (на поверхность воды); өрө бар = а) идти, плыть вверх по реке, против течения; б) перен. идти наперекор, напролом; делать всё наоборот; өрө тут = а) держать высоко, поднимать вверх; б) перен. приставать, не давать покоя кому-л.; өрө көт = а) взлетать вверх; б) перен. живо откликаться на что-л., проявлять живой интерес к чему-л.; 2) в сочет. с нек-рыми гл. выражает интенсивность действия: өрө бардьыгынаа = громко и сердито кричать, грозно браниться; өрө эккирээ = подпрыгивать на одном месте; өрө күүр = а) стремительно подниматься; былыттар өрө күүрэн таҕыстылар облака стремительно поднялись; б) перен. воодушевляться; өрө күүрэн үлэлээ = работать с воодушевлением; 2. послелог, упр. исх. п. выше; хомоттон өрө отуу баар выше заливчика есть шалаш; дамбаттан өрө выше дамбы # өрө сыҥ = шмыгать носом; өрө тур = восставать; өрө тыын = см. тыын =: үөһэ тыын =; өрө уһуутаа = глубоко, шумно и тяжело вздыхать; өрө-сала көт = а) быть чрезмерно вежливым, ласковым; б) лебезить, угодничать, льстить.

I
туохт.
1. Көтөөрү гын, көтүөхчэ буол (уу кырсын эбэтэр сир үрдүн атаҕынан таарыйан кынатынан сапсынар көтөр туһунан); ыараханнык, нэһиилэ көт (көтөр оҕотун, бааһырбыт кус туһунан). ☉ Энергично замахать крыльями, перебирая лапками по поверхности земли или воды, пытаясь взлететь; тяжело взлетать (о птенце или подстреленной птице)
[Мохсоҕол] хатан муос тыҥырахтарынан халтарыйа-халтарыйа, хаһыытаан баран, таас устун тайан лачырҕаата. П. Ойуунускай
Ийэлэрэ кинилэри [кус оҕолорун] лаһыгырыы тайарга, күлүбүрүү көтөргө, устарга, умсарга үөрэтэр. Н. Габышев
2. көсп. Олус түргэнник, чэпчэкитик сырыт. ☉ Очень быстро и легко передвигаться
Уолан эрэт дьонум Унаар тыанан тайан, Көтөлүнэн киллэриҥ Күндү түүлээх бэрдин. Д. Апросимов
Өссө аллара — күөх күлүктэр, Ой тыалар. Табалар тайаллар, чыычаахтар ыллыыллар. А. Пушкин (тылб.)
△ Ырааҕынан тэлэһийэ, киэҥ сиринэн эргийэ сырыт. ☉ Объезжать обширную территорию, колесить
Көмүһү ылыахха, туттуохха айылаах Амырынан тайар атыыһыт диэн, Хайа, мин эрэ да буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
△ фольк. Кими эмэ туһулаан эрчимнээхтик көт (сытыы уһуктаах сэби этэргэ). ☉ Лететь в цель (напр., об остром холодном оружии)
Көхсүн хараҕын үүтүнэн, Көбүөхтүүр сүрэҕинэн Үөрбэ тайан эрдэҕинэ …… Аһара охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
Татаар тыллаах Таба таайбатын Үөрбэ түспэтин, Атара тайбатын. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тарых ‘подниматься, взбираться’, кирг. тай ‘скользить’
II
саҥа алл.
1. Соһуйуу, дьиктиргээһин, кыһыйыы, абааһы көрүү холбоспут күүстээх иэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление с оттенком досады, раздражения
Тай, доҕор, оттон оннук сыаналааҕы Тыыҥҥытын да харыстаабакка көрдөөн, Ама буллугут ини. С. Зверев
— Испирдиэҥкэлэри мин иитиэм үһү дуо? — Тай, уонна ким? Э. Соколов
ср. алт. таҥ ‘возглас удивления, изумления’

I
туохт. Кыайан турбат буол, өрүттүбэт турукка киир (ыран охтубут сааскы сүөһү туһунан). ☉ Дойти до полного истощения, до падежа (о скоте, падшем от весенней бескормицы)
Хара хапсык буолан эрэр, хас да ыалга ынах көтөҕүллүбүт аатырда. Болот Боотур
Көлүүр ата саас тиийэн ыран охтубут буоллаҕына көтөҕүллүбүт дииллэр. НПИ ССЫа
II
1.
көтөх диэнтэн атын. туһ. Наһыылкаҕа көтөҕүллэн кэлбиттэр хаамар буолан төннөллөр, мас баттыктаахтар сүүрэр буолан дойдулууллар. Амма Аччыгыйа
Бүрүйэн турбут туман, улам көтөҕүллэн отмас көҕөрө ырааһырда. А. Федоров. Эбэ хобордоон, ырбыыта ыраатан, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
2. Дьоһуннаахтык, ыараханнык олорор сиргиттэн тур; ханна эрэ таҕыс, ытын. ☉ Медленно и степенно подниматься, вставать; медленно взбираться куда-л. Өксүү …… төрөөбүтүн тухары тырыбыынаҕа көтөҕүллэн тахсан, аан маҥнайгы эппит тыла ити этэ. Н. Заболоцкай
Генерал синиэлин уонна папааха бэргэһэни кэппит киһи олорор сириттэн көтөҕүлүннэ. ПП Дь
3. Үллэн өрө таҕыс (хол., тиэстэ). ☉ Подниматься, становиться пышным (о тесте). Көтөҕүллүбүт тиэстэнэн бэрэски буһардылар
4. көсп. Өрө күүр, көхтөн; өрүкүй. ☉ Чувствовать прилив сил, энергии, радости; воодушевляться, вдохновляться
Үйэбэр хаһан да көтөҕүллүбэтэхпин көтөҕүллэн үлэлээтим. С. Данилов
Микиитэ бэркэ көтөҕүллэн ыллыы олорон өйдөнөн кэлбитэ, дьоно уурайан хаалбыттар, кини соҕотоҕун ыллаан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тымныы ууга сөтүөлээн дуу, ходуһа чэбдик салгыныгар утуйан туран дуу, Ольга бу сарсыарда ис-иһиттэн чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буолла. Л. Попов
Үөрүүтүттэн көтөҕүллэн хаалбыт Екатерина сылабаарын остуолга аҕалан уурда. Эрилик Эристиин
△ Эгди буол, чэпчээ (арыгыттан). ☉ Быть навеселе, в приподнятом настроении (от выпитого)
Охоноон оҕонньор, бука, көтөҕүллэн чэпчээн буолуо, хоноһотугар бэйэтин ааспыт олоҕун сиһилии сэһэргиир. Л. Попов
Кини мэлдьи солото суох, кини мэлдьи сымнаҕастыйа уонна көтөҕүллэ холуочуйан сылдьар курдук сананар. Л. Толстой (тылб.)
♦ Санаата көтөҕүллэр — үөрэркөтөр, чэпчиир, туохтан эмэ дуоһуйан нус буолар. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, оставаться довольным, удовлетворяться
Пуд Ильич санаата көтөҕүллэр, уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир. Далан
Доропуун оҕонньор бэрэссэдээтэл хоһуттан улаханнык чэпчээн, санаата көтөҕүллэн таҕыста. Н. Заболоцкай
Эрэйи-кыһалҕаны билбэтэх киһи санаата көтөҕүллэн, үөрүөн-көтүөн курдук буолан, аан дойду ньургун ньуура тупсан турар этэ. Эрилик Эристиин. Сүргэтэ көтөҕүллүбүт — санаата күүһүрбүт, эрдийбит, өрө күүрбүт. ☉ Воспрянуть духом
Мин бастакы хоһооннорум ыччат ыллыыр ырыалара буолбуттарыттан олус үөрбүтүм, сүргэм көтөҕүллүбүтэ. Софр. Данилов
Уйбаан оҕонньор аара эһэ арҕаҕа, манна сүнньүөхтээх саа баарын истиэҕиттэн ыла сүргэтэ көтөҕүлүннэ, ол арҕаҕы кини хайаан да көрдөҕүнэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Бу киэһэ саллааттар сирэйдэрэ-харахтара турбута, сүргэлэрэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээх. Т. Сметанин

I
туохт.
1. Хатаастан, тардыһан туох эмэ (хол., мас) үрдүгэр таҕыс. ☉ Залезть, забраться, взобраться наверх (напр., на дерево)
Бүөтүччэ хаҥас диэкиттэн кэлэн атах ороҥҥо ыттан тахсан, түннүгүнэн одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Көр, ити биһиги кыра эрдэхпитинэ ытта оонньуур чаллах тииппитин! Далан
Үүһүҥ маска ыттара сымсата сүрдээх, онон дэбигис ылларбат. «Чолбон»
△ Тугу эмэ өрө дабай, үөһэ таҕыс (хол., хайаҕа, мырааҥҥа). ☉ Подниматься наверх, взбираться, восходить (напр., на гору, холм)
Бу иннинээҕи күн икки сис хайа оройугар ытта сылдьыбыттара. Тумарча
Бу дабааҥҥа киһи улахан сыранан өрө ыттар. Н. Заболоцкай
Өрүс уҥуоргу өттүгэр хайа туруору сирэйинэн кыыл табалар өрө ыттан эрэллэрин көрбүттэрэ. Эвен фольк. Кэлбит дьон хайаҕа ыттаары эргийэ хаамтылар да, киһи тахсыах айылаах сирин булбатылар. ОоТС
2. кэпс. Үөһэ күөрэйэн таҕыс (хол., күнү этэргэ). ☉ Подниматься вверх над горизонтом, всходить (напр., о солнце)
Үргэл халлаан оройугар ыттыбыт. Н. Якутскай
Күн халлаан оройугар ыттыбыт, халлааҥҥа быыкаа да былыт суох. Л. Попов
Арҕааттан үрүҥ былыттар Аҥаарыһан таҕыстылар, Үрүтүөһэ ыттан, хаҥаан Халлааммар хабырыстылар. Дьуон Дьаҥылы
3. көсп. Үрдүккэ талас, саҥа кэрдиискэ тахсан ис. ☉ Стремиться к чему-л., расти, развиваться, достигать новых вершин
Саха литературата айар уопута кэҥээн, сайдыы саҥа кэрдииһигэр ыттан иһэр. Софр. Данилов
Эгэ, билии-көрүү үрдүк чыпчаалыгар ыттар киһи хараҕа төһө кэҥиэ, сырдыа этэй! Суорун Омоллоон
Дьон дуоһунаска кыратык да ытыннылар эрэ, уларыйаллар даҕаны. Далан
♦ <Баккы быта баска>, кэтинчэ быта кэтэххэ ытынна көр баккы
Баккы быта аны Баска ыттыахтаах үһү. Баал Хабырыыс
Баһыгар ытынна — баскар (төбөҕөр) ытыар диэн курдук (көр бас II). Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Дуунньа биир эмэ кыахтаах тойон баһыгар ыттан, хотун хаан буолар былааннаах. У. Ойуур
Маска эрэ ыттыбакка сылдьар көр мас. Киһилэрэ дуоһунаһа үрдээн, маска эрэ ыттыбакка сылдьар. Күрүлгэн. Үрдүгэр ыттар кэпс. — кими эмэ бас билэр, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар. ☉ Держать кого-л. в своей власти, господствовать над кем-л.
Мин бэлэммэр, мин аспар сарайа уойа-уойаҕын, бэйэм үрдүбэр ыттаары гынныҥ дуо? А. Софронов
ср. тюрк. ыдын ‘удалить от себя’
II
ытый 1 диэнтэн бэй
туһ. Дьиэтигэр кэлээт, Биэрэ сонно тута отонноох күөрчэх ытынна. С. Маисов
Тымныы ыаммытынан үүккэ дьэдьэн кутан, күөрчэх ытыннылар. КЕФ СТАҮө
Кыыс мааҕын сарсыарда ытыммыт күөрчэҕин сиэтэ. «ХС»
III
ыт I диэнтэн бэй
туһ. Дубов, абатыгар, сүүскэ ытынарын да кэрэйбэт буолла. А. Фадеев (тылб.)