большие длинные вилы (для стогометания).

брать, взять на вилы, вилами; оту атырдьахтаа = брать сено вилами.

вилы; тимир атырдьах железные вилы; түгэхтиир , ортолуур атырдьах вилы для метания середины стога # атырдьах ыйа август; атырдьах маһы аҥардаһан араҕыс = рассориться навечно; расстаться навсегда.

поднимать сено большими длинными вилами (при стоговании).

1) трясти; взбалтывать; 2) ворошить (сено вилами).

1) возвр.-страд. от кыдамалаа =; 2) быть наделённым большими вилами.

1) делать что-л. до середины, до половины; үлэбин ортолоотум работу свою я довёл до середины; ортолуу оонньоон эрдэхпитинэ в разгар игры (букв. когда мы дошли до середины игры); 2) достигать середины, половины чего-л.; өрүһү ортолоо = добраться до середины реки; 3) достигать средних размеров; иметь среднюю величину; ортолуур атырдьах вилы средней величины (для стогования сена) # ортолуу итирик разг. полупьяный.

туохт. Атырдьаҕынан батары анньан ыл. ☉ Брать вилами, взять на вилы
Хонооһой, хараара салгыннаабыт харытын ньыппарынан, от кыдамалаан мадьыктаһар, бугул аҥаардыытын атырдьахтыыр. У. Нуолур
Кыдамаһыт уол атырдьахтаан ылбыт отун, үлүмнэспит курдук суугунаппытынан, кэбиһиллибит от үөһэ, өрө анньаат, быраҕар. Т. Халыев
Арыпыас субууну түүрэ анньан, эр киһилии бөдөҥнүк атырдьахтаан бугул оҥороро. «ХС»

аат. Оту кэбиһэргэ, бугуллуурга аналлаах туттар тэрил (хаппыт титириктэн нарыланан оҥоһуллубут укка оту батары анньар уһуктаах өттүгэр отучча сэнтимиэтир уһуннаах, ачаах курдук салааны (чохойу) сигэнэн баайан олордуллар). ☉ Сельскохозяйственное орудие для метания и укладки сена в копны, вилы (изготовляются из сухой лиственницы: к острому концу древка накладывается и затем привязывается в виде параллельного рога тальниковыми ремешками примерно тридцати сантиметров вспомогательная остроконечная ветка)
Дьөгүөрдээн атырдьаҕы туора тутан, илиитинэн баттыалаан чиҥэтэ-чиҥэтэ, уонча бугулу бугуллаата. Амма Аччыгыйа
Урууп быраата, биир уолан киһи Сэмэн, дьиэ ааныгар олорон, хараҕар даҕайан көрө-көрө, атырдьах сигэлиир. Күндэ
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
тюрк. адыр, азыр, айыр
♦ Атырдьах маһын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс
Хата күнү-дьылы тутума, таах сыгааннаан тылласпат, баттыыр буоллаххына баттаа, оттон суох буоллаҕына суох — атырдьах маһын курдук арахсабыт. Суорун Омоллоон. Атырдьах маһыныы араҕыс — кими эмэ кытта эйэлээх буолуугун, доҕордоһуугун букатын уурат, эргиллибэт гына араҕыс (былыргы сахаларга маннык үгэс баара: икки ини-бии эбэтэр доҕордуу дьон иирсэн, этиһэн баран, атырдьах маһы эбэтэр салаалаах оту ылан, хайа тардан баран, икки аҥыы, кэннилэрин хайыһан да көрбөккө, арахсаллара үһү. Ол аата хаһан да иллэспэт, көрсүспэт бэлиэлэрэ буолар: хайа тардыллыбыт мас, от хаһан да холбоспотун кэриэтэ). ☉ Рассориться навечно; расстаться навсегда (у древних якутов был такой обычай: два брата или друга, поссорившись, брали вилообразную палку или ветвистую траву и, разделив её на две части, уходили в разные стороны, даже не оглядываясь
Это было знаком окончательного их раздора, непримирения, подобно тому, как поломанная палка или разорванная трава никогда обратно не срастаются). Мин олоҕум суола Сергей олоҕун суолуттан атырдьах маһыныы арахсыбыта ыраатта. Софр. Данилов
Соҕотох оҕом буоллаҕыҥ. Ханна атырдьах маһыныы арахсыахпытый. Болот Боотур
Биир сыл ааста кинилэр [Айдар уонна Саргы] атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
Кини [Дайыыкка] баттыгастаах тойоттортон букатын атырдьах маһыныы арахсыбыт. А. Сыромятникова
Атырдьах салаатын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс. Оччоҕо ол аата, атырдьах салаатын курдук арахсар буоллахпыт дии. С. Ефремов
◊ Атырдьах ыйа — халандаарынан ахсыс ый, сайын бүтэһик ыйа: от ыйын кэнниттэн кэлэр. ☉ Август
Атырдьах ыйын ыраас күннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов
Куруорт үс сезоҥҥа эмтиир — бэс, от, атырдьах ыйдарыгар. И. Данилов. Кыдама атырдьах — кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ, түстэнэрин саҕана туттуллар уһун атырдьах. ☉ Длинные вилы, которыми метут и завершают верхнюю часть стога
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, ньүрүс гынан, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа. Ортолуур атырдьах — кэбиһиллэр от аҥаара буолбутун кэннэ туттуллар орто кээмэйдээх атырдьах. ☉ Вилы, которыми метут верхнюю половину стога. Оппут үрдээн эрэр, онон ортолуур атырдьаҕынан кэбиһэн бардыбыт. Тимир атырдьах — мас уктаах, үс эбэтэр түөрт салаалаах тимир атырдьах. ☉ Железные вилы с деревянной рукояткой. От таһыгар үс тимир атырдьах сиргэ батары анньыллан турар
□ Быыкаа ампаар аанын чанчыгар саха билбэтэх сэбэ-сэбиргэлэ чуоҕуспут: тимир кытыылаах мас лаппаакы, түөрт тимир үөлэрдээх атырдьах, онтон долбуурга буор көһүйэлэр эгэлгэлэрэ кэккэлээбиттэр. Л. Попов

аат. Оту кэбиһиигэ түстүүргэ аналлаах түөрт миэтэрэ кэриҥнээх уһун уктаах атырдьах. ☉ Вилы длиной примерно четыре метра, используемые для стогования сена
От кэбиһээччи кыдаматын тайахтанан баран, угаайы кэлэрин күүтэн турар. С. Васильев
Үс салаалаах Кыдама атырдьах саҕа Таллан таас биилкэнэн Хаардаах бугул Быһаҕастыытын курдугу Хамыйа анньан ылан, Харгыйбыт киһи быһыытынан Сии-аһыы турар эбит. Д. Говоров
Василий Ларионов ырбаахытын сиэҕин ньыппарынан баран, кыдама уга мэтэлдьийэр бугулларын түөрүтэ баһа турар. С. Федотов
◊ Кыдама сууйуута — сахалар хомуур бүппүтүн бэлиэтиир бырааһынньыктара. ☉ Праздник по поводу завершения сенокоса
Кулуһун уотугар солуурга чэй оргуйар, эт буһан бидилийэр. Бу аата, былыргылыы ааттаатахха, кыдама сууйуутун аһылыга бэлэмнэнэн эрэр. П. Аввакумов
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыы-хотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
От кэбиһиллэн, бурдук кылааттанан, үлэ-хамнас үмүрүйдэ. Кыдама сууйуута диэн биир киэһэ арыылаах саламаат сиибит. «ХС»