даҕ. Уһун синньигэс. ☉ Длинный и тонкий
Чаан олгуй бастаах Чааскы саҕа харахтаах, Кыдама кыбдыл атахтаах Кырыылаах тумустаах Кумаардар биистэрин Кулубалара мин буолабын. К. Туйаарыскай

I
туохт. Хааһы бултас. ☉ Охотиться на гусей
Саас хаастаатаҕына үксүн ыалга түҥэтэр, бэйэтигэр икки-үс хааһы хаалларар. Н. Габышев
[Платонов:] Никиитэ — сэбиэт бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, кини эмиэ хаастыы барсар. Л. Габышев
Хастаайаптаах балык тахсарын кэтэһэ таарыйа, хаастыыллар үһү. «ХС»
II
туохт. Саастаах оту кэбиһии кытыыларынан эргиччи уурталаа. ☉ Обложить кромку стога слежавшимся в копнах сеном
Ньургун лэкээлэри атырдьаҕынан баһан ыла-ыла, хаастыы уурталаата. У. Ойуур
Эһэм сүгэн аҕалбыт бугулларын наардаан хаастыы уурталыыра харахпар бу баар курдук. ПАЕ УуАХО
Оту хаастыы сылдьан, кэбиһэр массыына үтэйэригэр сөп түбэһиннэрэн, тыраахтары чугуталлар. ОҮМ
◊ Хаастыыр кыдама — кэбиһэргэ оту кытыыларынан эргиччи сааһылаан уурарга туттуллар уһун уктаах атырдьах. ☉ Вилы с длинной рукояткой для формирования кромки стога. Аҥаардас атырдьахтар да ааттара атыннаах: олохтуур атырдьах, ортолуур кыдама, хаастыыр кыдама уо. д. а. Хомус Уйбаан

дьондой диэнтэн бэй
туһ. Ол ахсын эппиэти сүгэр сэкирэтээр киһи Проня кыдама кэриэтэ дьондоллон туран: «Эмиэ туман!» - диэмэхтиирэ. Софр. Данилов
Тиэргэн уҥуор аарыма туруйа дьондоллон олороро. И. Гоголев
[Булгунньах] оройугар Аарыма диэн улахан аракыатасөмөлүөт Тумат үөһэ суптуллан Турар эбит дьондоллон. Р. Баҕатаайыскай

аат. Кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ кыдаманан оту быраҕааччы, кэбиһэр киһи. ☉ Стоговальщик сена
Ийэм от угар, мин оҕус сиэтэбин, кыдамаһыппыт Уус Мандар диэн киһи. И. Гоголев
Биригэдьиир бэйэтэ Кыдамаһыт буолбут бүгүн, Бүтүн бугулу лэглээритэн Хаастыы уурарын сөҕөбүн. Р. Баҕатаайыскай
Бииктэр …… аҕатын звенотугар холлоох хотуурдаах, кыайыылаах кыдамаһыт ахсааныгар сылдьар. Э. Соколов

туохт. Ыксала-тиэтэлэ суохтук, аргыыйдык тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л., не напрягаясь, не спеша
Ити эдэр оҕолор, бугулларын чөмөхтөөн, кыдаманы сиргэ анньан туруоран, «суу-саа» буолан отторун көтөҕүөхтэригэр диэри мин кыра-кыратык сэбиргэтэн бугулбун бүтэрэбин. «Кыым»
Мин этиэх тустаахпын, эн билигин биир тыынынан түһэрбит арыгыгын кыра-кыратык сэбиргэтэн иһэллэр. ПП Дь

1. аат., эргэр. Киһи, норуот олоҕун дьоло-соргута, дьоллоох кэскилэ. ☉ Благо, благополучие, светлое будущее (человека, народа)
   Андаҕайабын Дьол туоларынан, Туску улаатарынан, Өрөгөй үрдүүрүнэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Дьолуҥ тосхойдун, Тускуҥ улааттын, тойон убаай! А. Софронов
   Туску буоллун Туйгун бэркэ. Күннүк Уурастыырап
2. саҥа алл. суолт. Үөрэр саҥа (түөрэх олорчу түстэҕинэ). ☉ Радостный возглас (при падении гадальной ложки открытой, вогнутой стороной кверху)
   Кыдама атырдьах атахтаах аймахтарым, тускуо! ПЭК СЯЯ
   Төлкөлөөх түөнэ маҥан түөрэх, Тэхтиргэ тэптэрэр, Очурга оҕустарар буолаайаҥый. Туску-уо! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ср. маньчж. тусху ‘встречная чара вина, подносимая на пирах входящему гостю у дверей зала’

I
туохт.
1. Тугу эмэ ортотунан туора түбэһэр гына уурунан көтөх, тугу эмэ ортотунан туора ыйанар, иилиллэр гына уур. ☉ Положить, бросить, поднимать так, чтобы повисло
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, нөрүс гынан, икки илиитинэн кыдама төрдүттэн харбаан ылан сүүрэн кэлэ-кэлэ, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа
Кытыыга тиксэн, бэрт кыракый ол-бу маһы уот оттунан, эмиэ дуона суох талах оҕотун тааска биллэҕэн, оллоон оҥостон, чэй өрүннүбүт. Н. Босиков
2. көсп. Мэһэйи үөскэт, туорайдас. ☉ Мешать, препятствовать осуществлению чего-л. 1941 сыл үлэ-хамнас киэптээбитэ, кыһайбыт курдук сут биллэҕэн, от-бурдук үүммэтэҕэ
Онон урут хаһан да буолбатах ыар кыстык тирээбитэ. «Кыым»
Быһата, [төрөппүттэр] былыргылыы холбооттоон кэбиһиэхтэрин, хардарыта таптыыр оҕолорун көҥүллэригэр эрэ биллэҕэннэр тохтууллар. Р. Кулаковскай
II
аат. Аҕастыы-балыстыылары кэргэн ылбыт дьонтон биирэ атыныгар (икки күтүөттэн биирэ атыныгар биллэх буолар). ☉ Свояк
Арамаан биллэҕэр биир күн өрөөтүлэр. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу олохтоох биллэҕим көрүнньүккэ тылынан-өһүнэн көмөлөспүтэ буолбута. Далан
[Күөх Көппө:] Сарсын икки оҕуһунан маһы соҕотохто көҥү тиэйээри, биллэҕим Миппээн оҕуһун баран көрдөһө сырыттым. Суорун Омоллоон

аат. Бурдугунан астанар, хобордооххо арыыга ыһаарыллар төгүрүк ас (сахаларга киэҥник тэнийбит ас). ☉ Оладья
Алаадьы арыылааҕа үчүгэй, үлэ көхтөөҕө ордук (өс хоһ.). Остуолга, саха ыалын киэһээҥҥи аһылыгын сиэринэн, соркуойдаммыт эт, арыылаах алаадьы тэриэлкэҕэ өрөһөлүү ууруллубут. Софр. Данилов
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыы-хотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан, Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
◊ Алаадьы төгүрүк — дьоҕус уонна төп-төгүрүк (алаас, күөл хонуу эҥин туһунан). ☉ Небольшой и круглый (обычно об аласах, озерах, полянах)
Дьогдьоот анныгар, алаадьы төгүрүк күөллээх, от үрэх эҥээригэр уһун синньигэс сыһыы …… күөҕүнэн күөгэйэн эрэр эбит. Л. Попов
Тыалар алаадьы төгүрүк алаастары, толооннору киэҥ-куоҥ уораҕайдарыгар кистээн, утум-ситим салҕанан бардар-бара тураллар. П. Аввакумов
Арыынан аллар алардаах, Алаадьы төгүрүк хонуулаах …… Алааспытыгар Арыылаахха Атаарыллар ыһыахха, Атасчааным, барыахха. П. Дмитриев

даҕ.
1. Тардыылаах, угуйуулаах, умсулҕаннаах (дьон холобурун туһунан). ☉ Притягательный, привлекательный, заразительный (о силе чужого примера, стремления, энтузиазма)
Хас да буолан бииргэ сылдьар, бииргэ бултуур олус көхтөөх, үчүгэй буолааччы. Н. Якутскай
Доҕордуу дьоҥҥо Үлэлиир көхтөөх, Сынньанар көрдөөх, Ким эрэл доҕордоох — Ол дьоллоох! П. Тобуруокап
Мин от охсон кудулуппутум, субуу субуулаан өрүкүппүтүм, …… кыдама кыдамалаан мадьарыспытым — ол барыта кэрэ, үчүгэй да, көхтөөх да этэ! А. Бэрияк
2. Күргүөмнээх, үлүмнэһиилээх, үлүскэннээх, үлүһүйүүлээх. ☉ Массовый, многолюдный, увлекающий, азартный
Алаадьы арыылааҕа үчүгэй, үлэ көхтөөҕө ордук (өс хоһ.). Дьиҥнээх үөрүү үтүө көхтөөх. Амма Аччыгыйа
Ыһыах бары көрүн-нарын, Ыһыах көхтөөх оонньууларын Ырыа-тойук Ыаһахтаах Ыччаттарбыт күөдьүттүлэр. М. Хара
Ойуунускай национальнай-культурнай тутууга саамай көхтөөх, айымньылаах салайар үлэни ыыппыта. «ХС»
3. Күө-дьаа, сэргэх. ☉ Оживленный, живой
Кинини [оҕонньору] кытта аргыстаһар тугунан эрэ ордук сэргэх, көхтөөх, өссө ордук көрдөөх да диэх курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Итиннэ-манна көхтөөх кэпсэтиилэр доргуһаллар, бастакы кэмчиэрийсии, тардынсыы ааһан эрэрэ биллэр. В. Яковлев
Дьон бары намыһах уҥуохтаах, өтөгөр түөстээх, саҥарбыт-иҥэрбит көхтөөх аргыспытыгар хайыспыттара. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Саһаан усталаах, үрдүктээх, төһө эрэ саһаан буолар кээмэйдээх. ☉ Длиной (или высотой) в сажень или в сколько-то саженей
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн …… бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа
[Быргый] ураҕаһынан биир түөрт уонча саһааннаах сиртэн чүөмпэ уутун таһыйан, балык күрэтэн киирэн барда. Күндэ
2. көсп. Олус улахан, уһун; тэйиччи (үксүн биир, бүтүн диэн курдук чопчулуур-күүһүрдэр тыллаах тут-лар). ☉ Очень большой, длинный; далёкий (часто употр. в сочет. с усилительноуточняющими словами биир ‘один’, бүтүн ‘целый’ и др.)
Табах тардан бусхатар, остуолга тэлгэппит хаһыатын тула хаампахтыыр, саһааннаах илиниэйкэтинэн кыҥаталаан көрүтэлиир. Амма Аччыгыйа
Виктор Егорович Скворцов — уунар саһааннаах уол киһи толору аата итинник этэ. Софр. Данилов
Таас үрэх барахсан уутун дьэҥкэтэ, ырааһа диибин диэн — барыта саһааннаах сиртэн субу баар курдук ыйдаҥаран, күлүмүрдүү көстө олорор үгэстээх. Н. Заболоцкай
Арай ааҥҥа төҥкөйө-төҥкөйө, мэктиэтигэр биир саһааннаах эдэр киһи киирэн кэллэ. С. Руфов
◊ Бэчээтинэй саһаан (саһааннаах) кэпс. — толору кээмэйдээх, улахан саһаан. ☉ Полномерная, большая сажень
Тоҕус бэчээтинэй саһааннаах Тоҥ харыйаны силистэри-буордары Сиҥнэри тардан [ылла]. П. Ойуунускай