м. 1. (тот, кто стреляет) ытааччы, сааһыт; искусный стрелок бэргэн ытааччы; 2. (военнослужащий) стрелок.

аат. Харабылга турар саллаат. ☉ Военнослужащий, стоящий на посту, часовой
Чурумчуку иһэрин Чупчуруйдаан обургу Чособуой дьонноруттан Чуордук истэ охсубут. Эллэй
Утары турар хоско тохтооҥ уонна дьиэ таһыгар чособуойда туруоруҥ. Эрилик Эристиин
Чособуойдар киирэр ааннары маныыллара. М. Прилежаева (тылб.)

аат.
1. Аармыйаҕа байыаннай сулууспаны толорор ураты чыына суох киһи. ☉ Рядовой военнослужащий армии, солдат
Кинини тула аҕыйах соҕус саллаат харабылга турбуттар. Эрилик Эристиин
Сэрии диэн үлэ буолар эбит ээ. Ким күүстээх, ким үлэҕэ кыайыылаах — ол үчүгэй саллаат. Т. Сметанин
2. көсп. Ким-туох эмэ соругун бэриниилээхтик, истигэнник толорооччу. ☉ Послушный и преданный исполнитель чьей-л. воли или борец за что-л., солдат. Өрөбөлүүссүйэ саллаата
□ Дуня мунньах ыҥыра Нэһилиэккэ барбыта
Дуня бары хампаанньа Туйгун, бастыҥ саллаата. Күннүк Уурастыырап
[Бадин:] Биһиги ити албан ааттаах баартыйа саллааттара буолабыт! С. Ефремов

1. даҕ. Сэриигэ сыһыаннаах. ☉ Военный
   Биэс-түөрт байыаннай формалаах дьон бааллар. Амма Аччыгыйа
   Семен эргэрбит синиэлин ыраастанан, өҥүн сүтэрбит байыаннай гимнастеркатын сууйтаран кэтэн кэллэ. Софр. Данилов
   Субу аҕай босхоломмут Дьокуускай улахан уулуссаларын устун орто уҥуохтаах, күүстээх көрүҥнээх, байыаннай формалаах киһи эрчимнээхтик хааман иһэрэ. П. Филиппов
2. аат суолт. Аармыйаҕа сулууспалааччы, сэрииһит. ☉ Военнослужащий, воин
   Биһиги байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сулустаах коммунаркалаах байыаннайдар көтөр аал кэлэн түһэр сирин күөйэ сэлэлээн тураллар. П. Филиппов
   ◊ Байыаннай академия – байыаннай специалистары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная академия
   Байыаннай академиялары бүтэрбиттэри кытта манна, Кремльгэ, көрсүһүү биһиэхэ үгэс буолла. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай (сэрии) балаһыанньа – туох эмэ быһылааннаах түбэлтэҕэ (хол., сэрии, айылҕа иэдээнэ) судаарыстыба үрдүкү былаастара биллэрэр оһуобай быһыыларамайгылара. ☉ Военное положение
   Чопчу биир эппиэт эрэйиллибэтэр да, байыаннай балаһыанньаҕа ханнык өйүнэн-санаанан киирэн эрэллэрин [Степанов] билгэлээн көрөр эбит. У. Нуолур
   Тыылга хаалбыт оҕо-дьахтар, кырдьаҕас дьон сэрии балаһыанньата кытаанаҕын өйдөөн, баардарынан-суохтарынан түһэн сылдьаллара. П. Аввакумов. Байыаннай блок полит. – икки эбэтэр хас да судаарыстыба байыаннай уонна политическай сойуустаһыылара. ☉ Военный блок
   Эдэр дойдулары империалистическай байыаннай блоктарга киллэрэргэ сорунуулар үүнэн иһэр утарсыыны үөскэтэллэр. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай диктатура истор. – байыаннайдарга хааччаҕа суох бэриллэр политическай былаас. ☉ Военная диктатура
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай диктатура тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Байыаннай дьиссипилиинэ – байыаннайдар устаабынан көрүллүбүт бэрээдэги туох да халбаҥа суох тутуһуулара. ☉ Воинская дисциплина
   [Бадин – Пистолекка:] Куораттан тахсарга байыаннай дьиссипилиинэни толоруом диэн бигэ тылгын биэрэн турардааххын. С. Ефремов. Байыаннай дьыала – сэбилэниилээх күүстэри (аармыйаны) сайыннарыы, байыаннай техниканан хааччыйыы, байыан-най сулууспалаахтары үөрэтии, сэриигэ туһаныы. ☉ Военное дело
   Аҕабыыт, байыаннай дьыаланы быһааран эрэр генерал курдук, бэркэ улуутуйан кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
   Бэһис аармыйа ыстаабыгар үлэлии сылдьан кини [Аммосов] байыаннай дьыаланы уонна байыаннай техниканы үөрэппитэ. П. Филиппов
   [Афиныга] уолаттары икки сыл устата байыаннай дьыалаҕа үөрэтэллэрэ. КФП БАаДИ. Байыаннай кистэлэҥ – судаарыстыба байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах сэкириэтэ. ☉ Военная тайна
   Итинтэн ордугу эһиэхэ сиһилии кэпсиир быраабым суох: байыаннай кистэлэҥ. Болот Боотур
   Биһиги [Абаҕа пионердара] бандьыыттары утары саа тутан сэриилэһэргэ бэлэмнэниэх тустаахпыт. Ол бэлэмнэнэрбитин пионера суох оҕолор да, төрөппүттэргит да билиэ суохтаахтар. Ити туохтааҕар да сэрэхтээх байыаннай кистэлэҥ диэн буолар. Н. Якутскай. Байыаннай коммунизм истор. – сэбиэскэй судаарыстыба тас дойдулар интервенцияларын уонна гражданскай сэрии саҕана (1918–1920 сс.) ыыта сылдьыбыт экономическай политиката. ☉ Военный коммунизм
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай коммунизм олохтонон ревком диэн тэриллэр. Бэс Дьарааһын
   [Настаа:] Субу, күн бүгүнүгэр диэри биһиэхэ байыаннай коммунизм турар. Күндэ. Байыаннай оскуола истор. – анныкы хамандыырдары бэлэмнээн таһаарар байыаннай үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная школа
   Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, Дальнай Восток биир куоратыгар мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай. Байыаннай сулууспа – Россия Федерациятын Конституциятыгар көрүллүбүт булгуччулаах байыаннай үөрэх. ☉ Военная служба
   Спорт диэн биһиги уолаттарбытын байыаннай сулууспаҕа бэлэмнээһин, тулуурдаах, эр санаалаах буолуу курдук олоххо наадалаах хаачыстыбалары иитии буолар. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай сэбиэт – сэбилэниилээх күүстэр сэриилэрин бүтүннүүтүн эбэтэр араас көрүҥнэрин салайар үрдүкү кэлэктиибинэй уорган. ☉ Военный совет
   Кутузов дьиэтигэр байыаннай сэбиэт анаммытыгар, киэһэ уон чаас иннинэ Вейротер былаанын илдьэ кэллэ. Л. Толстой (тылб.). Байыаннай трибунал – байыаннай буруйдаахтары дьүүллүүр суут. ☉ Военный трибунал
   Сэбилэниилээх Күүстэргэ байыаннай трибуналлар үлэлииллэр. ССРС К. Байыаннай үөрэх – байыаннай билиигэ-көрүүгэ, байыаннай дьыала үөрүйэхтэригэр, сатабылларыгар үөрэтии. ☉ Военное обучение
   Байкал кытыытыгар байыаннай үөрэххэ сылдьабыт, биһиги лааҕырбытыттан чугас холкуос баар. Т. Сметанин
   Тордоохоп бииргэ айаннаабыт биир дойдулаахтарын кытары ый аҥаарын кэриҥэ байыаннай үөрэххэ үөрэммитэ. С. Никифоров