и. д. от эргилин = 1) поворот; 2) возвращение; ыраах айантан эргиллии возвращение из дальних странствий.

и. д. от харахтаа =; көрбөтү харахтааһын возвращение слепому зрения.

и. д. от эргий= 1)** вращение, кружение; поворот; 2) движение вокруг чего-л.; 3) возвращение.

1. аат.
2. Хантан эмэ ханна эмэ төттөрү кэлии, эргиллии. ☉ Возвращение откуда-л. Барарбытыгар биһиги дьон кэнниттэн айаннаатыбыт, хата, төннүүбүтүгэр бэйэбит бастаатыбыт. Н. Заболоцкай
   Ол күнтэн ыла кини олоҕун сыалын үрдүк чыпчаалын доруобуйатын көннөрөн дьон ортотугар төннүүгэ туһаайбыта. С. Юмшанов
3. көсп. Ким, туох эмэ мөлтөөһүнэ, кэхтиитэ, буомуруута. ☉ Состояние ослабления, ухудшения свойств, признаков кого-чего-л., вырождение, упадок, деградация
   Киһи сайдыыта, эбэтэр кэхтиитэ, төннүүтэ хайдах киһини кытта бодоруһарыттан эмиэ тутулуктаах. ПБН КДьСО. Күөллэр ньалыаран, ньамаҕыран, собо төннүүтэ буолла. «Саха с.»
4. даҕ. суолт. Төннөр, төттөрү кэлэр, барар. ☉ Ведущий назад, обратный
   Төннүү суолга турарбыт икки эрэ хонук иннинэ охтубутум. Амма Аччыгыйа
   ◊ Төннүү андыта булт. — сайыҥҥы кэмҥэ тыһыларын төрүүр-ууһуур сөрүүн сирдэригэр арыаллаан илдьэн баран, үөрдүһэн төттөрү кэлэр атыыр андылар. ☉ Самцы турпана, возвращающиеся после сопровождения стаей своих самок на летнее время в другое, более прохладное, место для кладки яиц
   «Төннүү андыга сытабын» диир киһини көрүстэххинэ, ол аата андылар тыһыларын төрүүрууһуур сирдэрин булларан баран төннөн куһугуратан иһэр эбит буоллахтара дии саныахтааххыт. С. Тумат

саҥа алл.
1. Бүтэһиктээхтик, үйэлэр тухары арахсарга этиллэр тыл (үксүгэр өлбүт эбэтэр өлөөрү сытар киһиэхэ). ☉ Прощай (говорится усопшему или говорит умирающий)
Ильич, бырастыы! Тулаайах хааллардыҥ!!! Соҕотох бэҕэһээ эн тыыннаах турарыҥ, Соргулаах суолбутун эн ыйар буоларыҥ. П. Ойуунускай
«Быдан бырастыы», — диирбитигэр Буору үрдүгэр көмөргө, Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Өллүм даа өллүм, аан дойдум, аламай күнүм, аал уотум, аймах дьонум, бырастыыларыҥ. М. Доҕордуурап
2. Олус уһун, эриирдээх-мускуурдаах, быһылааннаах, эргиллэн кэлэр соччо биллибэт суолугар бараары туран этиллэр тыл. ☉ Прощай (говорится перед отправлением в длительный, рискованный путь, когда обратное возвращение не гарантировано)
Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм, Аалыы көмүс кыымнаах Аал уотум — бука барыгыт Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай. Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ! Саха фольк. Манчаары Баһылай тутуллан испитэ, Үөһэттэн таҥнары Ленатын көрбүтэ: «Алааһым бырастыы, Күн ийэм, бырастыы!» Т. Сметанин
3. Арахсарга, бараары туран этэр тыл. ☉ Прощай (говорится при расставании на длительный срок)
Бырастыы, кэһиигин ыытаар. А. Софронов
Бырастыыларыҥ, тойоттор! Көрсүөхпүт, оччоҕо дорооболоһуохпут хааннаах тимиринэн. Эрилик Эристиин
Бырастыы, эдэркээн саастаахпын, Мин, баҕар, иккистээн эргиллиэм. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. быраһаай

I
туохт. Биир сиргэ мунньустубакка, ыраах-ыраах биирдии эмэлии баар буолар гына ыһылын, тарҕан. ☉ Рассеяться, рассредоточиться
Ардахсамыыр Астан хаалла, Быйаҥ уутун Быһа кутта, Былыттара Быданнылар. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥнэр үлтүрүйбүт этэрээттэрин тобохторо хотунан уонна илининэн тыа устун быдаммыттара. Н. Заболоцкай. Оҕуруоту тулалаан хоруо буолбут таҥастаах дьон быданан турдулар. А. Федоров
II
1. сыһ.
1. Элбэх бириэмэ, күн-дьыл анараа өттүгэр, өрдөөҕүтэ, өр. ☉ Давно, давным-давно. Барбыта быдан буолла. Кэлэн ааспыта быдан буолла
ср. казах. будан ‘издавна’, будан заманда ‘с давних времен’
2. Лаппа (уруккутугар холоотоххо), ырааҕынан. ☉ Намного (в сравнении с тем, что было)
Кинилэр сэбиэскэй буойуннар хорсун быһыылара, киһи-аймах эрдэтээҕи кэрэ көлүөнэтэ — гректэр үйэлэрин уустаан-ураннаан чочуйан оҥорбут — мифтэрин, остуоруйаларын быдан баһыйар. Суорун Омоллоон
Тойонноро урукку дьылларга холоотоххо, быдан киҥнэммит, наһаа киэбирэр, байарыгар-тайарыгар да олус кыһанар буолбут. Н. Якутскай
Хаһыаттан ааҕан биллибит, Хайҕаммыт биһиги таайбыт: Былаанын быдан аһарбыт, Пятилетканы куоһарбыт. П. Дмитриев
2. даҕ. суолт.
1. Уруккуттан баар, өрдөөҕү, баар буолбутуттан элбэх кэм ааспыт. ☉ Давний, древний, старый
Василий Егорович быдан үйэҕэ умуллан хаалбыт бөппүрүөскэтин тоһоҕоһун, соппойон көрөн баран, киэр бырахта. Софр. Данилов
Бастакы ырыабыт ымыыта, Олохпут сааскыта — барыта хаалбыта Ол быдан сыллаахха Сэргэлээх иккитэ уопсайга. С. Данилов
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
2. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далекий, отдаленный
Быдан дойдуттан Быыра ох курдук Быралыйан кэллим. Биэрэр-биэрбэт тылгытын Биллэрэ охсуҥ эрэ. П. Ойуунускай
Мин түһээтим... Мин сытарым Быдан дойдум кырдалыгар, Тоҕус дьогдьоот тумулларын Түмүллэр саалларыгар. С. Данилов
◊ <Быралыйар дьылларга> быдан бырастыы — букатыннаахтык, бүтэһиктээхтик быраһаайдаһыы (өлбүт киһини көмөөрү туран эбэтэр этэҥҥэ эргийэн кэлэрин эрэммэт ыраах, ыарахан мүччүргэннээх сырыыга, хол., сэриигэ бараары турар киһи этэр тыллара). ☉ Последнее, окончательное прощание (напр., с покойником или прощание человека, отправляющегося в дальний, трудный и длительный путь, возвращение из к-рого сомнительно)
Былаҕай былдьаатаҕа диэн, Быстахтык быыбардаан Былаҕын быһыма — Быдан бырастыы буоллун!.. А. Софронов
«Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ!» — диэтэ да ыастаах кустук курдугунан түстэ. Саха фольк. «Быдан бырастыы!» — диирбитигэр, Буору үрдүгэр көмөргө Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Миигин хайдах эрэ дьиктитик, Аһынардыы, «Быдан бырастыы»— диирдии Уулааҕынан Унаарыччы көрдүҥ, Уонна тоҕо тиэтэйэ Мин ааммын Аргыый саптыҥ. С. Данилов