сов. 1. кого-что (привести в состояние раздражения) кыйахаа, кыыһырт; 2. что (воздействовать на организм) күүрт, кычыгылат; раздражить нерв нэрвэни күүрт; 3. что, разг. (усилить) көбүт, күүһүрт; раздражить аппетит иҥсэни көбүт.

даҕ., кин. Дьайар, сабыдыаллыыр кыахтаах. ☉ Способный воздействовать, действенный
Хаһаайыстыбалар салайааччылара боччумнаах боппуруоска болҕомтолорун ситэ уурбаттар, дьайымтыалаах дьаһаллары ылбаттар. «Саха с.». Нэһилиэк салалталара итэҕэстэри суһаллык туоратыыга дьайымтыалаах дьаһаллары ылаллара эрэйиллэр. «Кыым»

сов. 1. что таҥастаа, эллээ; обработать кожу тириини таҥастаа; 2. что сууй, эрчий; обработать рану бааһы сууй; 3. что (возделать) оҥор, таҥастаа; обработать землю сири таҥастаа; 4. что (подготовить, отделать) оҥор; чочуй, чочуйан оҥор; обработать материалы для статей ыстатыйа матырыйаалларын оҥор; 5. кого-что, перен. прост. (воздействовать) тылгар киллэр, (эрийэн-моһуйан) ылыннар.

I 1) действовать; социализмҥа саҥа экономическай сокуоннар дьайаллар при социализме действуют новые экономические законы; 2) оказывать влияние, воздействовать; куһаҕанынан дьай = оказывать плохое влияние, плохо влиять на кого-что-л.
II редко 1) отступать, отходить, отклоняться; отодвигаться; 2) проходить, миновать; ыар күннэр дьайдылар миновали тяжёлые дни.

туохт. Чэбдигирт, сэргэхсит; санааны чэпчэт, сүргэни көтөх. ☉ Освежить, привести в надлежащий вид, взбодрить; воздействовать бодряще, очищающе, поднимать дух
Сылаас сырдык харах уута сүрэҕи дьэгдьитэр, көхсү кэҥэтэр. П. Ойуунускай
[Хомус барахсан, икки атахтааҕы] Лыҥкынас ырыаҕынан Тыыннарын уһатаар, …… Дьиэрэҥкэй ырыаҕынан Чэҥкийбиттэрин дьэгдьитээр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Күөрэгэй] эбээт саха киһитин көхсүгэр тымныы кыһын хаалларбыт бары кырыатын, чэҥин сайа туойан ириэрээччи, дьэгдьитээччи! П. Тобуруокап

несов. 1. (поступать) дьай, оҥор, сырыт; действовать сообразно закону сокуон сиэринэн дьай; действовать сообща с кем-л. кими эмэ кытта холбоһон оҥор; 2. чем, разг. тутун, туһан; действовать одной рукой аҥар илиигинэн тутун; 3. (функционировать) үлэлээ; у него не действует левая рука кини хаҥас илиитэ үлэлээбэт (тутун-нарбат); телефон не действует телефон үлэлээбэт; 4. (применяться) туттулун; закон действует со дня его опубликования сокуон биллэриллибит күнүттэн ыла туттуллар; 5. (воздействовать, влиять) дьай, сабыдыаллаа, көмөлөс; действовать успокоительно уоску-тардыы дьай; лекарство уже действует эмп хайыы-үйэ көмөлөһөн эрэр.

сыһ.
1. Дьулурҕатык; дьайыылаахтык. ☉ Решительно (наступать); сильно, основательно (воздействовать)
Баайдарбытыгар кимиэллээхтик кимэн киириэх тустаахпыт. Амма Аччыгыйа
Киэҥ туундараҕа Муустаах байҕал кимиэллээхтик да уһуурар эбит. А. Сыромятникова
△ Олус чопчутук чуолкайдык, күүстээхтик. ☉ Наступательно, убедительно, доказательно, очень точно
[Т. Сметанин] аҕыйах тылынан олус кимиэллээхтик, кимиэхэ баҕарар өйүгэр-санаатыгар түһэр гына этэн кэбиһэр. КНЗ ТС
2. көсп. Омуннуран-төлөннүрэн; олус көтөҕүллэн. ☉ Очень возбужденно, горячо; вдохновенно, с большим подъемом
Омар бүк түһэ-түһэ, Сулеймаҥҥа тугу эрэ кимиэллээхтик этэр. С. Руфов
Кимиэллээхтик ыллыыбын. М. Ефимов
3. көсп. Суостаахтык. ☉ Грозно
Дьонум өссө күүскэ дарбыйдылар, кимиэллээхтик саҥарталаатылар. Болот Боотур
Николай Артемьевич тохтуу түһэн баран, кимиэллээхтик ыйытар. П. Егоров
Төбөҕүн быһыам диэн кимиэллээхтик сирбиэтэнэр. П. Аввакумов

туохт.
1. Устурууһунан кыс, үлэлээ. ☉ Строгать рубанком
Акылаатын остуойката ириэ диэн муохтаан, истиэнэтин сэлэпиискэ суолунан устуруустаан түһэртэрэрэ. Далан
Бэйэҥ өйдөө, элбэх маһы устуруустаатахха элбэх көөбүл тахсар буолбат дуо? Н. Лугинов
Ахмед уһанарын сөбүлүүр киһи, күн аайы дьиэтин таһыгар тугу эмэ устуруустуу, эрбии сылдьар. У. Ойуур
Кэтэх өттүн хаптаһынын суораллар, хатаран баран устуруустаан чарааһыталлар. «ХС»
2. көсп. Кими эмэ тылгар киллэрэ сатаа, үрүт-үөһэ эт-саҥар. ☉ Воздействовать на кого-л. словами, добиваясь нужного результата
Эһэм бэйэтэ этэринии, «токур сүнньүбүн» устуруустаан тахсара. Ф. Постников
Мантан ыла үчүгэйдик устуруустаатахха, ханна барыай, сөбүлэһэригэр тиийиэ. ТТК
3. көсп., кэпс. Тугу эмэ чочуйан, тупсаран биэр (хол., айымньыны). ☉ Подвергать что-л. обработке, оттачивать (напр., произведение)
Тургутан-чинчийэн, чочуйан, устуруустаан баран, алта саастаах оҕолорго «Азбука» диэн саҥа букубаары оҥордо. Г. Нынныров
Бу үс хоһооҥҥо үһүөннэригэр киһи өссө да устуруустуох тыллара, рифмалара бааллар. М. Тимофеев

сыһ.
1. Эрчимнээхтик, сэниэлээхтик, туох баар күүскүнэн (тугу эмэ гын). ☉ Энергично, сильно, изо всех сил (делать что-л.)
Икки илиигинэн күүскэ дайбаамахтаан истэххинэ, түргэнник бараҕын эбээт. Амма Аччыгыйа
Молотоох [киһи аата] иһигэр кыһыйа санаата, ытыстарыгар силлээмэхтээтэ уонна атырдьаҕын хат ылан, икки илиитинэн оту күүскэ батарыта анньыалаан барда. Н. Заболоцкай
Буулдьа тиһигин быспакка кэлэр. Өссө күүскэ сүүрдүм, ойуур ортотугар киирдим. Т. Сметанин
Кини мэктиэтигэр ойон турбута, сутуругунан күүскэ остуолун сырбаппыта. В. Яковлев
2. Улаханнык иһиллэр гына тыастаахтык, дорҕоонноохтук (тугу эмэ гын). ☉ Громко
Надя, миигин кыыһырдаары, Наһаа күүскэ ытырдар, Миигин эрэ кыһытаары, Биири биэстэ ыйытар. Күннүк Уурастыырап
Ытыстарын күүскэ таһынан Мунньахтарын саптылар. С. Васильев
Чэйиҥ, доҕоттоор, Ленабыт үрдүнэн Көрдөөх ырыаны күүскэ тардыаҕыҥ! Дьуон Дьаҥылы
3. Элбэхтик, үгүстүк (тугу эмэ гын). ☉ Много, в большом количестве, обильно, сильно (делать что-л.)
Ойуурга суол Оччо сүтэн биэрбэт, Ойуурга тыал Оччо күүскэ типпэт. П. Тобуруокап
Онон быйыл ордук саҥа бэриллибит учаастагы күүскэ уоҕуртулар. П. Егоров
«Маһы харыстаабакка күүскэ оттоор», — диэбитэ. И. Федосеев
4. Тэтимнээхтик, үрдүк таһаарыылаахтык (сайын, үүн). ☉ Интенсивно, стремительно, быстрыми темпами, сильно (развиваться, расти)
[Зверев] Ырыаһыт айар дьоҕура Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии сылларыттан ыла ордук күүскэ сайдыбыта. Софр. Данилов
Өрөбөлүүссүйэ кэниттэн кэлимсэ үөрэхтээһин күүскэ ыытыллыбыта. Эрчимэн
Биһиги күүскэ сайдар промышленностаах, тырааныспар, тутуу тэрилтэлэрдээх оройуоммутугар ыччаты …… иитиигэ үгүс үлэ ыытыллар. ПДИ КК
5. Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр курдук обургутук, улаханнык (дьай). ☉ Ощутимо, значительно, сильно (воздействовать, влиять на кого-л.)
Сеня соһуччу быһаарыыны ылынан тыаҕа учууталлыы барыыта уолаттарга күүскэ дьайбыта. Н. Лугинов
6. Ыараханнык, олус улаханнык (ыарый). ☉ Тяжело, серьезно, сильно (болеть)
«Бу киһи күүскэ ыалдьыбыт быһыылаах!» — диэн санаа Силипкэ элэс гынан ааста. Күннүк Уурастыырап
7. Олус, наһаа. ☉ Очень, сильно
Обургутук ыарыйдахпына, эбэтэр олус күүскэ сылайдахпына, мин түһээммин эдэр буола охсон хаалабын. Амма Аччыгыйа
Хампаһыытар Грант Григорян: «Муусуканы бэл төрөппүттэрбинээҕэр күүскэ таптыыбын». Суорун Омоллоон
Кини маннык күүскэ кыыһырбытын ким да өйдөөбөт. Н. Лугинов

I
туохт.
1. Улаатыннар, өйүнсанаатын туттар, киһи оҥор (көрөн-харайан, үөрэтэн-такайан, сөптөөх майгыны-сигилини, тутта сылдьыыны иҥэрэн). ☉ Вырастить, воспитать кого-л. (систематически прививая определенные навыки, правила поведения)
Ийэм, аҕам эрэйдээхтэр, аны санаатахха, көҥүллүк, үчүгэйдик да ииппиттэр эбит. А. Софронов
Ийэтин оннугар мин ийэ буолуом, бүөбэйдээн, иитэн, көрөн-харайан улаатыннарыам. Болот Боотур
Эльвираны эмээхсин бэйэтэ билэринэн көрөн-дьаһайан бэйэтэ этэринии «такайан» ииппитэ. Л. Попов
Үчүгэй киһи буолаарай диэн, оҕону иитэр куолу. В. Гаврильева
2. Бэйэҥ холобургунан, үлэҕинэн-хамнаскынан атын киһиэхэ сабыдыаллаан, кимиэхэ эмэ оннук быһыыны-майгыны олоҕурт. ☉ Своим поведением, личным примером воздействовать на кого-л., оказать влияние
Поляков хаһан да ситиһиллибитинэн уоскуйбат өйгө-санааҕа, автобазаҕа үлэтин иһин эппиэтинэстээх буолууга хас биирдии үлэһити иитэргэ кыһаллар. Софр. Данилов
Саамай кутталлааҕа баар, кинилэр [куһаҕан иитиилээх оҕолор] бэйэлэрин курдуктары «иитэн», кэннилэригэр хаалларан иһэллэр. Н. Лугинов
Уйбаан удаарынньыгы хайгыыр. Оҕолоргутун кини биримиэринэн иитиҥ диир. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Кимиэхэ эмэ тугу эмэ иҥэр, ылыннар, олохсут. ☉ Прививать, внушать кому-л. что-л. Эрдээх воляны, модун тулууру Киниэхэ …… ииппитэ. Күннүк Уурастыырап
Общественнай үлэ киһи өйүн-санаатын политическай тыыҥҥа иитэр. М. Доҕордуурап
Айылҕа аһаҕас кинигэтэ диэн искусство: кини киһиэхэ кэрэни таптыыр чувствоны иитэр. И. Данилов
3. Аһатан-сиэтэн олор, аһынан хааччый. ☉ Содержать кого-л.; кормить кого-л.
Булчут буоланнар чугас эргиннээҕи ыалларын барытын бултарынан иитэн олорор дьон. А. Софронов
Ийэм, мичик гынаат, ытыспын ылан сыллаан баран: «Оҕом ытыһа эттээх, үлэлээн миигин иитиэҕэ», - диэхтиирэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор солуурчаҕын арбыы олорбут: «Бу солуурчах миигин ииппит иһит». Суорун Омоллоон
4. Дьиэ сүөһүтүн, көтөрүн, иитиэх кыылы аһатан-сиэтэн көр-харай, улаатыннар, үөскэт. ☉ Разводить, содержать (домашних животных, нек-рых пушных зверей, птиц)
Төрүүр оҕоҥ уйаланнын, иитэр сүөһүҥ күрүөлэннин! (алгыс.). Бу кыс үөһэ тарбыйахтаах ынахта иитэн таһаар. Кыанан иитиэ суох буоллаххына, ырбаахыга саараныма. Күндэ
Килиэккэҕэ түүлээх кыыллары: кырымахтаах хара саһылы, нуорканы, күөх кырсаны иитэллэр. КИиКСА
ср. тюрк. игид 'ухаживать'
II
туохт.
1. Ботуруону, снаряды эстэр сэпкэ ук (ытарга бэлэмнээн). ☉ Зарядить (вложить патрон, заряд, снаряд во что-л.)
Пугаһын саҥа буулдьанан иитэн кээстэ. Суорун Омоллоон
Бинтиэпкэбин мааҕын тайаҕы өлөрөн баран, үөрүүбэр буолан, умнан ииппэтэхпин. Т. Сметанин
Бэстилиэтин ииттэ. Н. Габышев
«Түргэнник аты салайыҥ!» - диэт, Николай бүлүмүөтү ииппитинэн барда. А. Сыромятникова
2. Буорахтаан, доруобунньуктаан, быыстаан, эстэр гына оҥор, эстэргэ бэлэм гын (ботуруон, саа туһунан). ☉ Зарядить (подготовить к стрельбе патрон, ружье)
«Эн, Бүөтүр, уус киһи үһүгүн. Биһиэхэ ытыллыбыт ботуруон гиилсэтин суолуннаран, үчүгэйдик иитэн биэриэҥ этэ дуо?» - саха тойон ыйытта. Эрилик Эристиин
Ньылаарыс икки тыһыынча кэриҥэ бэрдээҥки ботуруонун ииппититтэн биир да буулдьата киһини өлөрбөтөх. Эрчимэн. Сорохтор сааны буораҕынан иитэн халлааҥҥа ытыалаан битиргэтэллэр. И. Бочкарев
3. Төлө баран ыга баттыыр, эстэр, хам тутар гына оҥор (бултуур сэп туһунан). ☉ Настораживать (звероловное приспособление), ставить (капкан, петлю)
Былыр Лоһуор Өндүрэй куобахха ииппит туһаҕар кэрэмэс саһыл киирэн биэртэ. Амма Аччыгыйа
Кини туһах, сохсо иитэн хабдьынан уонна куобаҕынан аһаан олорбута. Эвен фольк. Миичээн капкааны чэҥкээйилээн иитэргэ үөрэннэ. А. Кривошапкин (тылб.)
4. калька. Элэктэриичэскэй эниэргийэтэ биэр (хол., өкүмүлээтэргэ, батарыайаҕа). ☉ Зарядить, подзарядить (напр., аккумулятор, батарейку)
Бу массыына өкүмүлээтэрин ииттэххэ сатаныыһы. Араадьыйаҥ батарыайатын иитэн биэр.  Радист Черемных биһикки араадьыйабытын иитэн баран салгын устун күүлэйдиибит, эҥин араас арааһынай ыстаансыйалар биһиэннэрэ да, ньиэмэс да киэннэрэ түбэһэллэр. Т. Сметанин
III
туохт.
1. Аһытыылаан көөнньөрө туруор (сүнньүнэн кымыһы этиллэр). ☉ Заквасить (кумыс). Ыһыахха бэлэмнээн кымыс ииппиттэр
2. Отун, умат, күөдьүт (уот, түптэ туһунан). ☉ Разжигать, разводить (костер, огонь)
Айах тутарга анаан Аччыгый аҕай Аал уоту ииттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиэргэннэргэ түптэ иитэн, Торҕо буруо унаарыйда. Күннүк Уурастыырап
Оол, күөл кытыытыгар, өлөҥ саҕатыгар туспа кутаата иитиҥ. Болот Боотур
3. көсп. Сыыйа ыанньытан мус, үөскэт, искэр буһара, көөнньөрө сырыт (хол., санааны, өһү). ☉ Вынашивать, пестовать (напр., идею, мысль)
Тылгын тууһуу мускуйаҕын, Эрийэҕин, иэҕэҕин, Иэмэх курдук тутан-хабан, Имитэҕин, иитэҕин. С. Данилов
Айбыт аҕатыгар миэхэ Өһү-сааһы иитэ сылдьыбыта! И. Гоголев. «Истэригэр тугу иитэ сылдьалларын туох билиэй?» А. Бэрияк
Ойууланар сабыытыйаттан ааҕааччы туох да үтүөнү күүппэтин, айылҕа да кини да иккиэн бэйэ-бэйэлэригэр маарынныыр буолуохтарын туһунан санааны эрдэттэн иитэр. ФЕВ УТУ