несов. см. возразить; вы не возражаете? эн утарбаккын дуо?

сов. разг. (возразить) чыып диэ; он и пикнуть не смеет кини чыып да дии соруммат.

үөс-батааска биэримэ заставить делать что-л., не дав опомниться; үөс-батааска биэрбэккэ илдьэ бара турдулар не дав опомниться, они увели его с собой (не дав ни времени, ни возможности возразить, протестовать, не слушая никаких его протестов).

туохт.
1. Үрүт үөһэ үлтү ытый, оргут. ☉ Взбивать энергично, вспенить (напр., воду)
[Борохуот] Эрдиитин тарбаҕа кимиэллээн, Долгуну быһыта кырбаата. С. Васильев
2. көсп. Кимиэллээхтик, утарсар бокуой биэрбэккэ саҥар. ☉ Заболтать, говорить, не давая возможности возразить. Үлтү кимиэллээн, кими да сүгүн саҥардыбата

аат. Туох эмэ сиэрэ суох быһыыны тэптэрэн, өссө киксэрэн биэрии. ☉ Потворство, попустительство в чем-л. неблаговидном
Сымыйа холуннарыы! Сүрэҕэ суохтарга, күөх көппөлөргө батааска биэрии. Бэлэмҥэ мээтиргэһээччилэргэ эккэлээһин! В. Протодьяконов
Мин бэйэм туспар бары атаҕастабылы-баттабылы уйуом, ол гынан баран күүһүлээччилэргэ батааска биэриэхпин баҕарбаппын. М. Горькай (тылб.)
♦ Үөс-батааска биэримэ – утарылаһар бокуой биэримэ, түргэн үлүгэрдик. ☉ Не давать возможности воспротивиться, возразить; решительно, быстро (действовать)
Смирнов эдэр уолу үөс-батааска биэрбэккэ кыайарга сорунан, харса суох хачайдаан …… хаҥас атаҕынан тэбиэлээн барда. Е. Неймохов
Мин сулбу хааман тиийэн үөс-батааска биэрбэккэ куобаҕы былдьаан ыллым уонна суумкабар уктан кэбистим. Я. Семенов. Биһиги диэтэх дьон үөс-батааска биэрбэккэ, куоттарымаары сүүрэн батыгыратан кэллибит. «Кыым»
русск. пота´чка (от потака´ть)

мест. опр. некоторый, иной; прочий; сорох дойдуларга в некоторых странах; сорох сөбүлэһиэ , сорох утарыа иной согласится, другой возразит; сорох ону истэ да илик а) иной об этом даже не слышал; б) ирон. пренебр. я об этом даже не слышал.

1. тыын I диэнтэн дьаһ. туһ. Ньыыкан кыайан тыыннарбаттыы күөмэйэ аһыйда. Е. Неймохов. Быччыҥнары толорор үлэлэриттэн көрөн хас да бөлөхтөргө араартыыллар: такытар, чиккэтэр, эҕиритэр, төттөрү тыыннарар уо. д. а. СИиТ
2. кэпс., сэтэр. Кими эмэ холкутук саҥарт, саҥарар кыахта биэр. ☉ Давать кому-л. возможность что-л. сказать, выговориться
   Сиидэрэп хаанын хамнатан, үлтү дибдийэн: «Эһиги кулаак кутуруктараҕыт, эһигини кытары холкуостан таһаартыахха баар», — диэн саба саҥартаан, биир да киһини тыыннарбата. Күндэ
   «Бу хотун миигин сүгүн тыыннар эрэ», — Гаврил боруосканы сыҥсыйа-сыҥсыйа муннун аалла. М. Доҕордуурап
   [Яков — Васяҕа:] Эйигиттэн ыйытыллыбат. Бэл билиҥҥиттэн киһини тыыннарбат оҕо, эгэ улааттаҕына хайдах буолуой? Сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан улахан киһини кытта тэҥҥэ тыл аахсар. Н. Туобулаахап
   ♦ Тыҥалааҕы тыыннарбат көр тыҥа
   Хотуна …… Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев. Утары тыыннарбат — кими эмэ утары саҥардыбат. ☉ Не давать кому-л. возможности возразить (букв. не позволяет дышать против)
   [Сүөкүлэ:] Оннооҕор кыыһым Дааска, убайыгар көҕүйэн, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. Тугу эмэни саҥаран, үөрэтэн көрөөрү гыннахпына, убайа буолуохсут, көмүскэһэн, утары тыыннарбат буолла. А. Софронов. Хабахха тыыннар — кими эмэ төрүт саҥардыма, бэйэтин санаатын этэр кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать кому-л. говорить, свободно высказывать свои мысли
   Хабахха тыыннарар муҥур суут (өс хоһ.). Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһуккун дии. И. Никифоров

сыһ.
1. Хаптайан хаалыар диэри. ☉ Так, чтобы стало плоским, приплюснутым, сплющенным
[Байанай] сыгынньах атаҕар тилэҕэ хаптаччы үктэммит тапочканы кэппит. Софр. Данилов
[Хомус тылын] олугун быһыллар уонна кыстыкка ууран туран, үөһэттэн хаптаччы охсон ыпсарыллар. ЧАИ СБМИ
Ууну кэһэн киирэммин, от хаптаччы тэпсиллибитин бэлиэтии көрдүм. «Чолбон»
2. Бөкүнүгэ суох хаптаҕай ньуурдаах буоларын курдук (быс, суор, оҥор). ☉ Так, чтобы имело ровную, гладкую поверхность, пластинами (разрезать, обтесать, выровнять)
Чочумча буолаат, Манчаары хаптаччы суорбут кэччик маһын кыбынан киирдэ. И. Гоголев
Сыарҕа сыҥааҕын көнө саастаах хатыҥы хаптаччы суоран, анал киэпкэ хаайан, иэҕэн оҥорор ньыма эмиэ баар. АЭ ӨӨКХ
Сойбут бэриҥи чараастык хаптаччы бысталанар, бурдугу табынатыллар уонна итии оҕунуох арыытыгар соркуойданар. «Чолбон»
3. Ким, туох эмэ охтон сиргэ хаптас гына түһэрин курдук. ☉ Так, чтобы сбить с ног, свалить кого-что-л.
Өр буолбат, иккис ньиэмэс сыыллан кэллэ. Кинини эмиэ хаптаччы ытабын. И. Сосин
Дыгдаалап уола хайыһарын уһулан ылан хардары аҕыйах далайыынан [Дьөгүөссэни] хаптаччы охсон түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Биир көҕөн кэлэн тыаһа-ууһа суох адьас дурдам аттыгар түһэн биэрбитэ. Ону хаптаччы ытан ылбытым. В. Иванов
4. Кылгастык быһа баттыыр курдук, сытыытык (эт, саҥар). ☉ Безапелляционно, лишая возможности возразить (говорить)
Кими да ыып-чаап дэппэккэ, хаптаччы биэрэр тыллаах сытыы булугас өйдөөх бэрдэ. А. Бродников
Эрилик обургу тылынан кинилэргэ баһыйтарар бэйэлээх буолуо дуо, хата, хаптаччы этитэлээн кэбиһэрэ. «ХС»

1. даҕ. Сытыытык, чобуотук саҥарар; этиһиик (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Острый, бойкий на язык; языкастый, сварливый (обычно о женщине)
   Ийэлэрэ киһини билбэккин, үлэһитинэн чахчы мөлтөх, сыылба; иккиһинэн, тыллаах, хадаар. Р. Баҕатаайыскай
   Хабырыыс Харбаанап оҥойор айахтааҕы утары этиппэт тахсыылаах тыллааҕынан аатырар. П. Аввакумов
   Ыаллара саныылларынан, Анфиса тыллаах, ылыгас, чэпчэки, чэ, быһата, «киһи аахсыбат күтүрэ, куһаҕан дьукаах». ФЕВ УТУ
2. аат суолт. Саҥарар киһи, саҥарааччы. ☉ Способный говорить, обладающий речью, говорящий
   Оҕолорум сордоохтор …… Харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн, Аччыгы аргыстаһан, Утатары уруурҕаһан, Тоҥору доҕордоһон [муҥнаннахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тээллээриис эрэйдээҕи тыллаах барыта үөҕэр, мөҕөр буолла. И. Гоголев
   ♦ Илин-кэлин тыллаах көр илинкэлин
   Кини илин-кэлин тыллааҕын, этиһиигин, харса-хабыра суох баламат майгылааҕын билэр. НС ОК. Тыллаах дьахтар — этиһиик дьахтар. ☉ Языкастая, сварливая женщина
   [Хобороос:] Бу уол оҕо буолан баран, тыллаах дьахтар курдук, эчи саҥардаҕа элбэҕин. С. Ефремов
   Элбэх саҥалаах тэтиҥчээн, Эйигин мин таптыыбын. Тыллаах дьахтарга тэҥнээн, Омнуолуу санаабаппын. В. Саввин
   Тыа саҕатыгар хабдьы …… тыллаах дьахтар курдук өрүскэлэспиттии бэбээрэр. «ХС». Тыллаах оҥорбот — кими да олох саҥардыбат, утары этиппэт. ☉ Не даёт возможности возразить
   Мөлчөс кинилэри тыллаах оҥорбот. КНЗ ТС. Тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кынаттан). Кини өрүү тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат кэпс. — мээнэ тыллаах, айахха киирбиччэ, толкуйдаабакка саҥарар (киһи). ☉ Говорить необдуманно, невпопад, быть невоздержанным на язык. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат буолан, куруук мөҥүллэр. Тыллаах сыҥаах иччитэ көр иччи. Бу киһи тыллаах сыҥаах иччитэ. Тыллаах сыҥааххынан тыыланыма кэпс. — мээнэ, солуута суох саҥарыма. ☉ Не говори ерунды, не болтай зря
   Түксү, тыллаах сыҥааххынан тыыланыма. Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук — кырыыстаах кыраабытын курдук диэн курдук (көр кырыыстаах). Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС». Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) — ким баҕарар атаҕастыыр киһитэ. ☉ Человек, которого обижает всякий
   Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт.
1. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ охсуолаан салгыны хамсат, оннук гынан тугу эмэ үүр, тэйит, эбэтэр күөдьүт (хол., уоту). ☉ Махать, обмахивать (руками или чем-л.), отмахиваться (напр., от комаров). Оҕону сөрүүкэтэн былаатынан сапсый. Уоту таҥаһынан сапсыйан күөдьүт
□ Санныгар, сааныгар Сахсырҕа түспүтүн Сапсыйабын диэхтээн Сааныгын өлөрбүт. П. Ойуунускай
Чоочо отчуттара …… кулун кутуруга дэйбиирдэринэн бырдаҕы сапсыйа-сапсыйа тиийэн кэлэллэр. В. Протодьяконов
2. Илиигин эбэтэр тугу эмэ өрө тутан хамсатан туох эмэ бэлиэтэ биэр (хол., быраһаайдаһан, ыҥыран эбэтэр чугаһатымаары). ☉ Подавать какой-л. знак движением поднятой руки или чем-л., поднятым в руке (напр., прощаясь), махать
Икки илиитинэн аргыый утары сапсыйа-сапсыйа, Катя кэннинэн хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна тахсаары ойон турбутун Матвей Матвеевич илиитинэн сапсыйан тохтотон кэбистэ. Н. Лугинов
Аркадий Дмитриевич сапсыйа-сапсыйа тыраахтарга сүүрэн кэллэ. М. Доҕордуурап
3. Кынаттаргынан күүскэ дайбаа. ☉ Махать, делать взмахи крыльями
Таллан куоҕас Талаара сапсыйан, Үс сүүс сыл Көтөн күпсүйэн бүтэрэр аартыгын Мүнүүтэнэн мүччүрүтэлиир эбит. С. Зверев
Хаххан тимир баҕыыр тумсунан Хайыта харбыы тоҥсуйда. Сабарай кынатын сапсыйан Сабыта охсо дуксуйда. И. Чаҕылҕан
Туран иһэн модьу токур муруннаах күрэҥниҥи өҥнөөх көтөр биирдэ-иккитэ аллара сапсыйан хаалтын эрэ көрөн хааллым. Н. Заболоцкай
4. поэт. Күүскэ тыалыр, силлиэр. ☉ Сильно дуть, обдувать (о ветре)
Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах этим. П. Ойуунускай
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Болот Боотур
5
кэпс., көр сапсыйан кэбис. Бүгүҥҥү мунньаҕы, айдааны, Айтаны — барытын сапсыйан баран, дьиэбэр тиийэн «Тиэриллибит кырыспын» туппутунан ороммор тиэрэ түһүөхпүн баҕарбытым. Далан
♦ Саба (таҥнары) сапсый — киһи тугу эмэ оҥороору гынарын бобус, төттөрү буой. ☉ Категорически возразить, отказать, не принять чьё-л. намерение, желание, решение, воспрепятствовать ему
Доҕоро: «Өрүс хамсыыра чугаһаата, …… тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт», — диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай
Семён Степанович эмтэнэ барыан баҕатыйарын [эмээхсинэ] таҥнары сапсыйбыта, …… «Мин бэйэм эмтиибин, эһиги кыһаммыта буолумаҥ», — диэн силбиэтэнэрэ. «ХС». Сапсыйан кэбис — туһа тахсыбатын көрөн, тугу эмэ оҥоро, көннөрө эбэтэр кимитугу эмэ кытта мөккүһэ, аахса сатыыргын уурат, кыһаммат буол. ☉ соотв. махнуть рукой на кого-что-л.
Кэлин сапсыйан кэбиспитим: тугу да туойдуннар. Софр. Данилов
«Буот, Потанин баар Сибиир дьиҥнээх патриота. Эн буоллаххына төһө эмэ үөрэхтээх киһи эрээри…» — Абыраамап кэлэйбиттии туттар, сапсыйан кэбиһэр. Л. Попов
Уолу үөрэххэ хара күүстэринэн сосуһалларыттан туһа тахсыбатын өйдөөн, сапсыйан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Яблонялары хаһан эрэ биир талбытынан таалалаабыт атыыһыт олордон биирдэ эрэ үс күөх дьаабылыканы ылбыта, онтон ыла сапсыйан кэбиспитэ үһү. «ХС»
△ Тугу эмэ истэ да барыма, хара ааныттан ылыныма, буолунума. ☉ И слушать не хотеть о чём-л., отказываться от чего-л., отвергать что-л. тут же, с ходу
Биэни ыаһыны, кымыһы оҥорууну бодьуустаах үлэ диэн сапсыйан кэбиһэллэр. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. сапы ‘махать, трясти’, телеут. сапсы ‘потрясать’