потворство, попустительство; киниэхэ үөс батааска биэрбэтилэр ему не дали даже опомниться.

аат. Туох эмэ сиэрэ суох быһыыны тэптэрэн, өссө киксэрэн биэрии. ☉ Потворство, попустительство в чем-л. неблаговидном
Сымыйа холуннарыы! Сүрэҕэ суохтарга, күөх көппөлөргө батааска биэрии. Бэлэмҥэ мээтиргэһээччилэргэ эккэлээһин! В. Протодьяконов
Мин бэйэм туспар бары атаҕастабылы-баттабылы уйуом, ол гынан баран күүһүлээччилэргэ батааска биэриэхпин баҕарбаппын. М. Горькай (тылб.)
♦ Үөс-батааска биэримэ – утарылаһар бокуой биэримэ, түргэн үлүгэрдик. ☉ Не давать возможности воспротивиться, возразить; решительно, быстро (действовать)
Смирнов эдэр уолу үөс-батааска биэрбэккэ кыайарга сорунан, харса суох хачайдаан …… хаҥас атаҕынан тэбиэлээн барда. Е. Неймохов
Мин сулбу хааман тиийэн үөс-батааска биэрбэккэ куобаҕы былдьаан ыллым уонна суумкабар уктан кэбистим. Я. Семенов. Биһиги диэтэх дьон үөс-батааска биэрбэккэ, куоттарымаары сүүрэн батыгыратан кэллибит. «Кыым»
русск. пота´чка (от потака´ть)

туманнаа 3 диэн курдук
Кини тиийиитигэр дьоно үлэлээн туманнатан ырааппыттар. М. Доҕордуурап
Ууну Сурутар [киһи аата], өрүсүһэн силэ бырдаҥалыы-бырдаҥалыы, кэпсээн туманнаппытынан барда. Ф. Постников
Үөс-батааска биэрбэккэ харбаан туманнатан истим. С. Тумат

сыһ. Суор курдук. ☉ Подобно ворону, как ворон. Аҕылаабытын аһарынан иһиллээбитэ — өрүс үөһэ өттүгэр киһи саҥата суордуу кыланар. Саха фольк. Ойуун суордуу хатаннык кыланна, быһаҕы хам туппут илиитэ дьигис гынна. И. Гоголев
Үөс батааска биэрбэтэ, хабарҕатыттан суордуу дьөлө харбаата, муомахтаата. М. Доҕордуурап

туохт., кэпс.
1. Сыралаһан тугу эмэ (хол., ыарахан үлэни) оҥор. ☉ Делать что-л., прилагая большие физические усилия
Витя …… куулу ылан санныгар быраҕаары ырычаахтаста. П. Аввакумов
Баайка, маһынан төһүүлээн ырычаахтаһа-ырычаахтаһа, көлөһүн-балаһын аллан туран, үс дүлүҥтэн арыый кыраларын тиэйдэ. Уустаах Избеков
Балачча өр ырычаахтаһан, бастакы ойбонун тэстэ. И. Федосеев
Оҕонньор өлүөр илиитинэн оронун биттэҕиттэн тардыһан, ырычаахтаһан-ырычаахтаһан син турда. Күрүлгэн
2. Тугу эмэ туох бааргынан киирсэн туруорус, туруорса сатаа (үксүгэр төттөрүлэһэн). ☉ Прилагать усилия к тому, чтобы добиться чего-л. или отказаться от чего-л. «Кыайыам суоҕа!» — диэн аккаастанан ырычаахтаһан көрдүм да, үөс-батааска биэрбэтилэр. А. Бэрияк
Дьиэтигэр эбитэ буоллар, аккаастанан ырычаахтаһыах этэ. Сэмээр Баһылай
Арыгыһыттар бары, куомуннаспыт курдук, алыптаах аһыы утахтарын чэпчэки сыанаҕа мүччү туттаран ылан бараары ырычаахтаһаллар. У. Ойуур

I
аат. Быартан тахсар, ас буһуутугар көмөлөөх араҕастыҥы от күөҕэ дьүһүннээх анал хааҕа сылдьар хабархай симэһин. ☉ Жёлто-зелёная горькая жидкость, выделяемая печенью, желчь
Оҕус атыыры үөһүн тоҕо сиэлийэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Даайа үөһэ тааһыран ыалдьар. Суол т. Чистотел быары, үөһү эмтииргэ, бактыарыйалары, үөнү-көйүүрү утары охсуһарга улахан ситиһиилээхтик туттуллар. МАА ССКОЭ. Ас быартан үөс уонна ноор быччаххайдарын симэһинэ тахсар оһоҕосторун маҥнайгы салаатыгар тиийэн салгыы буһар. ББЕ З
♦ Үөс (үөс-батааска) биэримэ — киһиэхэ тугу эмэ утары этэргэ кыах биэримэ, истэ да сатаама. ☉ Не давать кому-л. возможности возражать
Түмэппий аккаастанан көрбүт да, Лэкиэс үөс-батааска биэрбэтэх. В. Титов
Кыыһырдын хайаатын, олох үөс-батааска биэримэ. «ХС»
«Бырааттарым, балыстарым олус кыралар, дьиэҕэ-уокка ньэгирэ суох дьон», — эҥин диэн Сафьян онон-манан эргитэн аһара-куоттара сатаабытын анарааҥыта үөс-батааска биэрбэккэ сөбүлэһиннэрэн кэбиспит. «ЭК»
△ Кими да утарылаһыннарыма, утарсар кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать спуску кому-л.
Үөс-батааска биэрбэтилэр — ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа. Үөс курдугунан көр — өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть злобно, сердито, негодующе
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев. Үөскүн тыыттар кэпс. — кимиэхэ эмэ улаханнык өһүргэн, кимтэн эмэ хоргут. ☉ Сильно обидеться, затаить глубокую обиду на кого-л.
Кинини кириитикэлээбиттэриттэн үөһүн тыыттаран саалаттан тахсан барда. НАГ ЯРФС II. Үөһүгэр киирэр — эр ылан наһаалыыр, аһара барар, үлүһүйэр. ☉ Перебарщивать, перехватывать через край
[Аппысыар:] Һэ-һэ, көр эрэ, үөһүгэр киирдэ ээт. [Ньукулай:] Тохтоо, өлбүт дии, көрбөккүн дуо? Күндэ. Үөһүм да быстыа буоллар — туох да буолбутун иһин, хайаан да (тугу эмэ ситиһэн, оҥорон баран тэйиэм диэн суолтаҕа). ☉ Во что бы то ни стало, чего бы это ни стоило (добьюсь своего — букв. хоть у меня аорта лопнет)
Үөһүм да быстыа буоллар үлэбин бүтэрэн баран биирдэ барыам. НАГ ЯРФС II
Үөһүм да быстыа буоллар кини да бэйэлээхтэн ситиһэр күнүм үүнүөҕэ. «ХС». Үөһүн тап — манньытар, бэйэҕэ тардар ньыматын бул. ☉ Находить подход к кому-л., располагать к себе кого-л. (букв. в желчь его попадать)
Аргыстай сүрүн болҕомтотун ити дьахтарга уурарга, хайаатар даҕаны үөһүн табарга сананан, сыа буолан сымнаан, арыы буолан ньылҕарыйан киирэн кэпсэтэ олордоҕо. И. Никифоров
— Булан сатаан кэпсэтэҕин ээ. — Тыый, үөстэрин табар куолу. «ХС». Үөһүн тартарар — улаханнык өрүтэ тыына-тыына бөтөр курдук саҥа таһаарар (күүскэ ыалдьыбыт, улаханнык куттаммыт эбэтэр соһуйбут киһи). ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик (от болезни, испуга или неожиданности)
Үс төгүл Үөһүн тартаран Үөгүлээн баран, Өрүтэ көтөн Өттүгүн охсунна. П. Ойуунускай
«Бу уол уорбут!» — диэн ойуун эппитигэр соһуйан, үөһүн тартаран баран, …… ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
Удаҕан …… төттөрү-таары хааман, чарапчыланан ол-бу диэки көрдө, эмискэ үөһүн тартараат, чинэриҥнээн ылла. Болот Боотур. Үөһүн үөс- тээ — кими эмэ кэһэтэ, үөрэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать прикурить кому-л.
Биитэр, ол оҕоҕор сытан биэрэҕин дуу, үөскүн үөстэтэҕин дуу? Суорун Омоллоон
Үөһэ тэстэр суола — өһө тобуллар (тэстэр) суола диэн курдук (көр өс II). Булт туһунан кэпсэтии буолла да — Охонооһой үөһэ тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Үөһэ тэһиннэ — 1) үтүө санаата киирдэ, санаата табылынна. ☉ Раздобриться, стать ласковым, любезным
Саһааннаах сүүйэн, үөһэ тэстэн олорор буолан, дьэ ылынна. Эрилик Эристиин
Лөгөнтөй үөһэ тэстэн үөрэкөтө кэпсэппититтэн, Уйбаан, дьыала табыллар буолла дии санаан, улаханнык эрдийдэ. Р. Кулаковскай
— Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн, үөстэрэ тэһиннэ, ийэтэ дьахтардыы билиэх-көрүөх баҕата баһыйан кэллэ, — тугу сыыбыргыыллар? Р. Кулаковскай; 2) туохтан эмэ көнньүөрэн, дуоһуйан тохтообокко саҥаран бар. ☉ соотв. язык развязался
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
◊ Үөс алтан түөлбэ. — алтан сыыҥканы кытта холбуу уһаарыллыбыта, хорҕолдьун (саһархайдыҥы дьүһүннээх). ☉ Сплав меди с цинком, жёлтая медь, латунь
Үөс алтан киһи мэтириэтэ дьырайан турар эбит. Д. Говоров
Ыстаал тимир сындааһыннаах, Үөс алтан сүрүннэрдээх, Хара ханааттардаах, Сыып тимир тымырдардаах Күлгүөһүннээх, күлүмнээбит Күтүр өлүү сэптэрим Күөстүү оргуйа тураллар эбит. С. Зверев. Үөс тардар — сүөһү бүөрүттэн сиһин тоноҕоһун бата баран, өрөҕөтүгэр тиийэр чараас эт. ☉ Тонкий слой внутреннего мяса, плотно прилегающий к хребту от почки до диафрагмы. Үөс тардары сулуйан ылан идэһэлэммит киэһэҕэ буһарыллар
□ Бары даҕаны урукку курдук чоҕочу салаары, үөс тардар үтээри, идэһэ сиэри тоҥоту кэтэспиттэрэ ыраатта. Далан
Харабыл начаалынньыгар оҕус үөс тардарын буһаран, хобордоох муҥунан көтөҕөн илдьэн, иннигэр ууран биэрдэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. өт, тат. үт ‘желчь’
II
1. аат.
1. Туох эмэ киинэ, киин өттө (хол., сир, дойду). ☉ Центральная часть чего-л. (напр., отдельной территориальной единицы, местности). Дойду үөһүгэр
□ Бу дойдубут тэбэр сүрэҕэр, үөһүгэр сылдьар киһи кэпсээниҥ-ипсээниҥ дэлэй буолуо? Н. Туобулаахап
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлээн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии боппуруоһа тирээн турар. Н. Якутскай
Үөс, киин, куорат сирдэргэ — Үгүс харчылаах эрэ буол. Аара суолга сылдьарга — Аттаах аргыһы эрэ бул. «Кыым»
△ Туох эмэ (хол., сир-дойду) саамай бастыҥ өттө. ☉ Самая лучшая часть чего-л. (напр., какой-л. территории)
Сымала кырбаһа баай оҕонньоттор, эһэ баһа буолан олороннор, дойду-сир үөһүгэр ходуһа өҥүнөлгөмүн апчарыйан баай гынан олорор этилэр. Күндэ
2. Өрүс, үрэх уутун сүүрдэр сүнньэ, өрүс сүүрүгүн ортото. ☉ Русло, фарватер реки. Сүрүн үөс
□ Үстүйэлиир салаалаах Үкэрдиирэ күөх оппут Үрэх-өнньүөс үөһүгэр Үтэн-үүнэн үрдээтэ. Күннүк Уурастыырап
Доҕотторо уһун маһынан болуотун өрүс дохсун сүүрүктээх үөһүгэр анньан кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Мастар быыстарынан Индигир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
△ Күөл кытылтан ыраах ортотун диэки өттө. ☉ Середина озера
Киэҥ Байкал килэрийэр кэтит үөһүттэн кирилиэс курдук кэккэлэспит сэндэҥэ долгуннар сэлэлээн, Улан Ходо хайатын аннын диэки сырсан ааһа тураллар. Эрилик Эристиин
Аҕата алтахтаан туран, күөлүн кытыытыгар киирдэ, чарапчыланан үөс диэки одууласта. И. Гоголев
Арай ол олордохторуна, отучча бөдөҥ кус хаста да күөлү эргийбэхтээн баран, үөс диэки барылаан түспүттэр. Г. Васильев
3. Ханнык эмэ кэм (хол., түүн, сайын) саамай ортото, үгэнэ. ☉ Середина, разгар чего-л. (напр., лета, ночи)
Хараҥа түүн үөһүттэн соҕотохто мүччү ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Мин уон икки саастаахпар Өлүөнэ эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына, аан маҥнай көрбүтүм. В. Протодьяконов
Харахтаах көрбөттүк кистээннэр, Хараҥа түүн үөһэ Ыстыыктаах саа уоһугар тирээннэр [аҕатын] Ыстаапка илдьэллэр. А. Абаҕыыныскай
Аһылыгар табыллыбакка Чооруона бу сай үөһэ кэтэҕэ хохойон, букатын эриччи хатан хаалла. У. Нуолур
4. Мас умнаһын киинэ, ортотунан устатын тухары барар кэбирэх, кытархай дьүһүннээх сүрүн курдук этэ. ☉ Средняя, более мягкая красноватая часть ствола дерева, сердцевина. Талах үөһэ. Тамылҕан үөһэ
□ Хатыҥ үөһэ чэй баҕайы күөмэйин үрэр, иһэ-үөһэ бүтүннүү курулуйан ыалдьар. А. Сыромятникова
Сытыы эрбии, үөл мас үөһүгэр Эмти тардан киирэн иһэр. И. Чаҕылҕан
Талах эрэ барыта сүгэ уга буолбат. Үөһэ суох талах сүгэ уга буолар. «ХС»
△ Суруйарга аналлаах, иһигэр хойуу чэрэниилэлээх, уһун синньигэс саарык уруучука киинэ. ☉ Стержень шариковой ручки. Уруучукам үөһэ тохто сылдьар
□ Ол тэрил суона билиҥҥи саарык уруучука суон үөһүгэр холоонноох. Хомус Уйбаан
5. көсп. Туох эмэ (хол., үлэ-хамнас, олох) үгэннээн барар, оргуйар киинэ. ☉ Место сосредоточения, проявления чего-л. в наивысшей степени, центр, гуща (напр., событий)
Поэт куруук олох үөһүгэр сылдьарын, сырдык иһин охсуһууга кыттарын ордорор. Онно кини туттар тэрилэ — ырыа, тойук. П. Тобуруокап
Эдэрдэр билигин олох, үлэ үөһүгэр сырыттахтара. Туох аанньа киһи бу үчүгэйгэ туос иллэҥ буолуой? Н. Лугинов
Эн, Баһылай, оччотооҕута эппит тылгын толорон эмиэ үлэ үөһүгэр сылдьаҕын, олох оргуйар ортотугар олороҕун. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ ордук сүрүн, улахан эбэтэр киин суолталаах. ☉ Имеющий наиболее важное, главное значение в чём-л., стержневой
Тыа сирин гаастааһын туһунан олох үөс боппуруостарын быһаарыы билиҥҥи кэм сүрүн ирдэбилэ буолан турар. В. Скрябин
♦ Сиһин үөһүн тардыам көр сис
Мин эйигин хайата да буоллар, чиккэйэр сиһин үөһүн тарда иликпинэ, уурайбат киһи буолуом эбээт! Ньургун Боотур
Өстөөҕү сиһин үөһүн тардарга Өлөр төрүөх өргөһү ылла, Фашиһы баһын быһарга Бастыҥ ыччат батаһы тутта. Саха нар. ыр. Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ
Биһиги, кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, кэргэнэ ыҥыртаран, түптэ тутум үөһүгэр түһэн киирдэҕэ дии олоробут. А. Бродников
◊ Сис үөһэ көр сис
Хайдах эрэ Уодьуганнарын тутаммын, Умсары баттааммын, Иэннэрин иҥиирин Ибили таһыйаммын, Силбиктээх илиибинэн Систэрин үөһүн чиккэлдьитэр этим?!! П. Ойуунускай
Нухарыйдахха, [кутаа] уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа
Мааҕын сарсыарда хотонугар киирээри туран, кыра кытыйаны көптүгэх бэс үөрэни испитэ бараммыт, иһэ сиһин үөһүгэр хапсыччы тардан хаалбыт. Эрилик Эристиин. Үөс кы- нат — өрүс муҥхатыгар кэлин үөс диэки түһэриллэр кыната. ☉ Крыло невода, опускаемое в воду в последнюю очередь, ближе к фарватеру реки
Ыстанан түһэн, муҥха үөс кынатын тартылар. Н. Габышев. Үөс сир — хайа эмэ сир, оройуон, регион нэһилиэнньитин сүрүн өттө түөлбэлээн олорор киин сирэ. ☉ Большой населённый пункт, являющийся центральным для какой-л. местности, района, региона
Бу үөс сиргэ сылдьар киһи эн билэриҥ-истэриҥ буолуо, сэрии сураҕа хайдаҕый? Н. Түгүннүүрэп. Кини Бүлүүтүттэн чыҥха атын дойду. Саамай харахха быраҕыллара, үөс сири кытта ыаллаһа турар буолан эбитэ дуу, мааны баҕайы бөдөҥ киһини кытта аһара мара, кыра киһи аргыстаһа хаамсыбыттарын курдук көстүү. Э. Соколов
Үөс тымыр көр тымыр. Утаакы буолбат, икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырдарын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллархотоллор. Саха ост. I. Үөһүн (сиһин үөһүн) (быһа) тарт эргэр. – сүөһүнү, сылгыны иһин хайытан сиһин үөһүн (сүрүн хорук тымырын) быһа тардан өлөр. ☉ Забить скотину, разорвав аорту (древний, в основном ритуальный способ)
Салбаныкы чырбаччы тардылла сытар сүөһүнү түөһүн тылынан харыс кэриҥэ хайа баттаат, сиһин үөһүн быһа тарда охсон кэбиспит. Далан
Түөртээх соноҕоһу үөһүн тардан өлөрдүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Сибилигин бу биэни сиһин үөһүн тардар инибин. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк., тюрк. өз ‘сердцевина, нутро’, др.-тюрк. өгүз ‘река’

туохт.
1. Ким эмэ буруйу оҥорбутун иһин сууттаа (суут, хамыыһыйа эбэтэр ханнык эрэ сололоох соҕотох да киһи дьыаланы көрүүтэ). ☉ Судить (рассматривать какое-л. дело судебным органом, комиссией или отдельным лицом, наделенным властью)
Кутургуйа талбытыгар тахсар, тойон талбытынан дьүүллүүр (өс хоһ.). Атын ыстаап дьүүллээбит дьонун ытыалыыргын оччо өҥөҕө холуйбаппын ээ. Амма Аччыгыйа
Анучин уурааҕы хайыта тыытан кэбиспит уонна сүдү буруйдааҕы [К.Г. Неустроевы] бу курдук сымнаҕастык дьүүллүү сылдьаҕыт диэн улаханнык мөҕүтэлээбит. П. Филиппов
△ Олохтоммут бэрээдэги, сокуону кэспитин иһин буруйдаа, миэрэтэ биэр. ☉ Обвинить, призвать к ответу, подвергнуть наказанию кого-л. за нарушение установленного порядка, закона
Кэһэтэр гына дьүүллүүллэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. А. Софронов
Үлэттэн күрэнээччи, куоратынан-оройуонунан көлдьүн күүлэйдээччи урууларгын-аймахтаргын эмиэ дьүүллүүр инигин. С. Ефремов
Дьаһал баар. Ону толоруоҥ суоҕа да бырабылыанньаҕа көрөн дьүүллүөхпүт. «ХС»
△ Кэлэктиип мунньаҕар, түмсүүтүгэр ким эмэ дьыалатын көр. ☉ Рассматривать, обсуждать какое-л. дело на общем собрании, заседании
Кылбановскайы партийнай мунньахха дьүүллүөххэ диэн этиилэр кииртэлээн барбыттара. В. Яковлев
Уолаттары кылаас мунньаҕар дьүүллээбиттэрэ. И. Федосеев. Бу тойону сарсын мөскүөмүгэр [профсоюз месткомугар] дьүүллүүллэр үһү дуу? И. Семенов
2. Уураахтаа, бириигэбэрдэ таһаар. ☉ Выносить решение, приговор, приговаривать
Суут хаайарга дьүүллээбит.  Үөс-батааска биэрбэтилэр - ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа
3. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн көрөн тойонноо, сыаналаа, түмүк оҥор. ☉ Разобравшись, рассмотрев какое-л. дело, вопрос и т. д., сделать вывод, определить, оценить, придти к заключению
Бу кэмҥэ анарааттан үрдүк сүүстээх киһи бэстилиэтин өрө туппутунан, дьүүллээтэххэ, тугу эрэ хаһыытыы-хаһыытыы, сытар сыап иннигэр сүүрэн киирбитэ. Софр. Данилов
Ирина Сергеевна эмээхсини, туттарыттан-хаптарыттан, саҥатыттан-иҥэтиттэн дьүүллээн, үөрэхтээх, култууралаах киһи быһыылаах [дии санаата]. С. Никифоров
Ханан барар суолу көрдүүллэр, хастыы көһүнэн хардыылыыры дьүүллүүллэр. С. Васильев
△ Сөбүн-кырдьыгын ырытан быһаар. ☉ Рассудить, установить истину, решить, оценить
Итинник кыра суолу нэһилиэк кинээһэ дьүүллүүр баҕайыта. Н. Неустроев
Тылбаасчыт үлэтин сыаналааһыҥҥа оригиналга баар биир эмэ тыл көтүтүллүбүтүнэн дуу, эбэтэр биир эмэ тыл ордук-хоһу киирбитинэн дуу дьүүллүүр адьас сыыһата биллэн турар. Софр. Данилов
4. Үчүгэйдик сыныйан, аахайан көриһит, болҕой. ☉ Обратить пристальное внимание, внимательно изучать
Киирбит киһи кинилэри соччо дьон баалларын курдук дьүүллээбэтэх быһыынан аргыый сыгынньахтанан таҥаһын ыйаата. Н. Заболоцкай
Дьүһүнүн-бодотун Дьүүллээн көрдөххө, Кыаһаан-кубархай сырайдаах, …… Ырыа курдук ыллам майгылаах. С. Зверев
Мин диэтэх киһи этэрбин Өйдөөн, дьүүллээн иһит эрэ! Ньургун Боотур
5. Буруйун иһин өлөр, накаастаа. ☉ Покарать за преступление, лишить жизни кого-л. «Муҥутуур дойду буойунун тойоно буол» диэн күтүр дойду түөкүннэрин дьүүллүүргэ, анараа дойду албынын дьаһайарга анааммын айбытым
Саха фольк. Чолбону [киһи аата] мин дьүүллээбитим. Кини эһигини барыгытын атыылаабыта! И. Гоголев

аат.
1. Моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдэ. ☉ Верхняя часть груди, место между шеей и грудью
Кыыс дьахтар сүрэҕэ уолугар тахсан мөҕүстэ. Н. Павлов
Куйааһа бэрт, күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
Лөгөнтөй уолукка астарбыттыы, өрө чинэкэлии түстэ. Р. Кулаковскай
2. Таҥас эҥээрдэрин үөһээ, саҕатын диэкинэн холбоһор өттүлэрэ. ☉ Ворот одежды
Лёва үөс батааска биэрбэккэ, Арамааскыга ойон тиийэн уолугар түһэн илгиэлээбитинэн барда. Р. Баҕатаайыскай
Кынчаайап тула көрүтэлээтэ, Уолугун тимэҕин сүөрүтэлээтэ. С. Васильев
Уолаттар, уолуктарын нэлэкэйдэнэн, өрүтэ уһуутууллар. П. Аввакумов
♦ Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэ- лээтэ көр сүрэх I
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ», — дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Уолугар диэри тотто кэпс. — аһара тотто. ☉ Наесться до отвала (букв. наесться до верхней части груди)
Киэһэ дьоммор тиийэн уолукпар диэри тотор гына аһаатым. Тэҥн. тылбыытыгар диэри аһаабыт. Уолугунан көрбүт (тыыммыт) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр көр I). [Бухатыыр дьиэтэ] Орто дойду Уолугунан көрбүт, Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттара кэлэннэр Тоҕута тардан кэбиһиэхтэрэ диэн Түөрт хос истиил таас Эркиннээх эбит. Суорун Омоллоон
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолан, кырдьан-буорайан, муҥу көрбүтүн, буору сөхпүтүн иннигэр, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбыта эбээт!.. Амма Аччыгыйа
Уолугунан тыынан, чуораан курдук тылыгыраан, уол оҕо көстүбүт дии, дьэ. Э. Соколов. Уолугун төрдүгэр уохтаах — олус ыгым, уолҕамчы. ☉ Опрометчиво горячий, вспыльчивый, раздражительный.
◊ Оҥойор уолук көр оҥой
Уорай халлаан Улуу өксөкү кыыла [суору] Оҥойор уолугуттан Умсары харбаан ылан Уот кудулу байҕал Ортотугар түһэрдэ. Нор. ырыаһ. [Суотчут Попов:] Сүрэҕим көбүөхтээбитинэн оҥойор уолукпар тахсан олорон кэбистэ. М. Доҕордуурап. Томторҕолоох уолуктаах фольк. — моонньун илин өттүнэн, хабарҕатынан улахан бөлтөҕөрдөөх. ☉ Имеющий большой кадык
Хайдах эрэ үтүө, Дорҕоонноох саҥалаах, Томторҕолоох уолуктаах, Тор курдук бытыктаах, Суо-хаан бэйэлээх Эр киһи үтүөтүттэн Үөскээтэ оҕолоор... Саха нар. ыр. II. Уолук төрдө — моой уонна түөс силбэһэр сирдэринэн уолук саҕаланар миэстэтэ. ☉ Начало надгрудинной части тела, между шеей и грудью
Микиитэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр тарыкыныы түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөссэ сүрэҕэ уолугун төрдүгэр ньиллиргэччи тэптэ. М. Доҕордуурап
Борокуоппай эрэйдээх бүппүт, уолугун төрдүгэр эрэ тыынар дэһэллэр. И. Бочкарёв. Уолук үүтэ — моой төрдүнэн, түөс уҥуоҕун үрдүнэн баар оҥхой. ☉ Ярёмная (надгрудинная) ямка
[Ийэ чубуку] кэннинэн чугуйуон оҕолоро мэһэйдииллэрэ, иннин диэки ыстаныан мин бэрдээним уоһа кинини уолугун үүтүн кыҥыыра. И. Гоголев
Уоран түспүт түөкүнү Уолугун үүтүгэр ытааччы Охлопков аатыгар Оҕуруолаах тылынан Оһуохайдыы туруоҕуҥ! С. Васильев
Мин тыыным кылгаабыкка, хараҕым бүөлэммиккэ дылы буолбахтыыр, түөһүм иһэ — уолугум үүтэ аһыйбахтыыр. «ХС». Якут. уол ‘убывать’ + -к (аффикс отглагольных имён результата действия)

туохт., кэпс.
1. Кими, тугу эмэ төттөрү-таары, уҥа-хаҥас, үөһэ-аллара хамсат, биэтэҥнэт (хол., оҕо биһигин, оҕону). ☉ Приводить что-л. в колебательное движение из стороны в сторону или сверху вниз, качать, укачивать кого-л. (напр., о люльке с ребёнком)
Смирнов эдэр уолу үөс батааска биэрбэккэ кыайарга сорунан харса суох хачайдаан, сүһүөҕүн булларбакка умсарыта тыытан, уҥа, хаҥас атаҕынан тэбиэлээн барда. Е. Неймохов
Оҕотун …… хачайдаан көрдө да, оҕото ону истиминэ буола-хаала ытаан марылыы истэ. МС Т
Ыалдьыбыт сылгы сотору-сотору атахтарын уларытан үктэнэр, төбөтүн үөһэ-аллара хачайдыы турааччы. СИиТ
Муора кыра долгуннаах этэ, тыыны хачайдыыра. ССС
2. Кими эмэ эҕэрдэлээн, чиэстээн өрүтэ быраҕаттаа. ☉ Подбрасывать кого-л. на руках вверх, выражая восторг, восхищение, качать
«Хачайдыаҕыҥ!» — Хачайдаары сарбаҥнаһан баран, Мотяттан экчи аккааһы ылан эрэ тохтоотулар. Далан
Үөрүү-көтүү, бырааһынньык бэйэтинэн тиийэн кэллэ буолбаат! Колябытын хачайдыыбыт, өрүтэ тамныыбыт. ВВ ТТ
Аармыйаттан кэлбит саллааттары салгыҥҥа хачайдыыллар, саба түһэн уурууллар. КНЗ ТС
3. Айанныыр кэмҥэ олорон иһэр киһини хамсат, сахсый (тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Трясти, укачивать, потряхивать кого-л. в дороге (о каком-л. транспортном средстве)
Степан, оптуобус хачайдыыра бэрдин иһин, гааһын кыратык аччатан биэрбитигэр, намыраабыкка дылы буолла. Хоро Бүөтүр
Сөмөлүөт аллара түспүтэ, хачайдыыра арыый мөлтүү быһыытыйбыта. «ХС»
4. Туох эмэ убаҕаһы носуоһунан хантан эмэ оборторон ыл. ☉ Извлекать откуда-л. и подавать куда-л. что-л. жидкое с помощью насоса, качать, откачивать
Кумахтаах куулунан Дьөлөҕөһү бүөлүү кыстыыллар, Ууну хачайдаан, төттөрү таһан, Балыктарын быыһыыллар. С. Данилов
Түүннэри-күннэри тохтоло суох тимир, сахалыы эттэххэ, «таҥыылар» ньиэби сир түгэҕиттэн хачайдыы тураллар. КНЗ ОО
Эвкалиптар сиргэ дириҥник киирэр силистэрэ улахан кыамталаах носуос курдук сииги «хачайдаан» ылаллар. КВА МГ
5. Тугу эмэ тугунан эмэ (хол., салгынынан, гааһынан) носуоһунан үрдэрэн толор. ☉ Наполнять что-л. воздухом или газом с помощью насоса, качать, накачивать
Лөгөнтөй, киһи ууммут носуоһун ылан, «Жигули» көлөһөтүн салгынын хачайдаабытынан барда. В. Титов
Улахан аквариум уутугар салгыны анал приборунан хачайдаан киллэрэллэр. СМН АҮө
◊ Хачайдыы сиик (анньыы) — сиик арда суох буоларын курдук иннэни төттөрү-таары анньан тигии. ☉ Разновидность стежка: ручной петлеобразный (шов «назад иголку»)
Хачайдыы анньыы — чабычах ойоҕоһун сиигэ. НБФМУу СОБ. Хачайдыы сиигинэн кыл ситиинэн тиктэххэ, ордук бөҕө уонна көстөрө да үчүгэй буолар. ГПП ТО

туохт.
1. Илиигэр баары кимиэхэ эмэ туттар. ☉ Отдавать, вручать кому-л. что-л. из рук в руки; давать. Ийэм кэмпиэт биэрдэ
□ Суруктарын төттөрү биэрдэ, остуол диэки ыйда. А. Софронов
Кыыһа киниэхэ үс манньыаты биэрдэ. Т. Сметанин
2. Бас билэргин, бэйэҥ киэҥҥин атын киһи ыларын, туттарын көҥүллээ, уларыс. ☉ Предоставлять, уступать другому получить что-л. свое
Үтүө киһи ыларынааҕар биэрэрин ордорор. И. Гоголев
Киниэхэ ийэ-аҕа баай мунньан биэрбэтэҕэ. А. Софронов
Ити быһаҕы кимиэхэ да биэрбэт быһаҕым. МНН
3. Кимиэхэ эмэ туох эмэ ананарын тиксэр (хол., үтүөлээх ааты, наҕарааданы о. д. а.). ☉ Давать, вручать кому-л. что-л., назначенное ему. Махтал сурук биэрдилэр. Бүгүн хамнас биэрдилэр
□ Сир түҥэтигэ буоллаҕына чугас, үчүгэй сирбитин барытын биэрэрбит сатаммат. П. Ойуунускай
[Көстөкүүн:] Сопхуос биһиэхэ ханнык баҕарар сири биэриэхтээх. Күндэ
4. Ким эмэ (хол., кыыһыҥ) кимиэхэ эмэ, кэргэн тахсарыгар сөбүлэс. ☉ Выдавать замуж
[Нараҕан:] Оҕобун ыраах, бастаах-көстөөх дьон оҕолоругар эргэ биэрэр санаалаахпын. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Уоһук:] Аҕаҥ да кырдьаҕас эйигин куһаҕаҥҥа тиэрдээри эргэ биэрбэтэҕэ буолуо. Н. Неустроев
5. кэпс. Оҕус, саай. ☉ Ударять. Сүүскэ биэр. Илиигэ биэр
□ Адьырҕа буола оҕуста — түҥнэри биэрэн түһэрдэ. «ХС»
Атын быһа биэрэн, маҥан курупааскы курдук көтүтэ турда. М. Доҕордуурап
6. Аат тылы кытта холбуу туохтууру үөскэтэр уонна аат суолтатыгар сыһыаннаах хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с именами существительными образует сложные глаголы
Хатыҥ киһиэхэ үгүс туһаны биэрэр. Суорун Омоллоон
Софрон Данилов — элбэх кэрэхсэбиллээх айымньыны биэрбит суруйааччы. «Кыым»
Киргиэлэй бүгүн оҕолорун мунньан, күөл үрдүгэр тиһэх уруогун биэрэ олордо. Н. Заболоцкай
7. Сорох сыһыаты кытта соһуччу уонна тэтимнээхтик буолар дьайыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает неожиданность и интенсивность действия. Дьөлө биэр. Тобулу биэр. Батары биэр. Сабыта биэр
□ Микиитэ бэрт чобоотук туттан нууччалаан иһэн, бөтө биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Тугу этиэн булбакка, айаҕын ата-ата сапта, онтон нэһиилэ төлүтэ биэрдэ. Болот Боотур
Өлөксөй аты быһыта биэрэн кымньыылаан, бөтөрөҥүнэн түһэрдэ. В. Протодьяконов
8. -ан, -а(-ы) сыһыарыылаах сыһыат туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар соһуччу буолууну, түмүктээһини биитэр дьайыы бүтэһиктээхтик оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ан, -а(-ы) выступает в роли вспомогательного глагола и выражает внезапность, результативность или законченность действия
Сүөдэр Хомуоһап баар буолан биэрбит. Амма Аччыгыйа
Түргэн [ыт аата] аһара охсон биэрдэ. Суорун Омоллоон
Кини биир түбэлтэни өйдүү биэрдэ. П. Филиппов
тюрк. бер, бир, пэр
♦ Аатын түһэн биэр көр аат.
□ Ааты түһэн биэримээри сыралаһан, син хачымахтаһан иһэбит. П. Аввакумов
Өбүгэлэрбит албан ааттарын түһэн биэримээриҥ! И. Сосин
Аалын баһа хоҥнон биэрбэт көр аал II. Ити киһи бытаан, аалын баһа хоҥнон биэрбэт идэлээх. Айаҕар киирэн биэр көр айах I. Демьян Васильевиһы кириитикэлээбит киһи «абытай», Антип айаҕар бэйэтэ киирэн биэрэр. «ХС»
(Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) көр айах I. Кэбис, мээнэ саҥарыма, аны киһини ол дьон айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин. Айылҕа биэрбит киһитэ — дэгиттэр сайдыылаах, барытынан атыттартан ордук (майгытынан, дьүһүнүнэн эҥин). ☉ Бог не обидел (букв. человек, которому дала природа)
Тулуурун, холкутун чааһынан айылҕа биэрбит киһитэ. Д. Кустуров. Атаххын тоһуйан биэр — биллибэтинэн, соруйан куһаҕаны оҥор. ☉ Исподтишка навредить, строить каверзы (букв. подставлять ножку кому-л.). Кини төһө да абардар, урукку доҕоругар атаҕын тоһуйан биэриэн баҕарбатаҕа. Байанай биэриэ (биэрдэ) көр байанай. Ол дьыл, байанайа биэрэн, күндү түүлээх арааһын бултаабыта. — Байанайым биэрдэҕэ тугун бэрдэй, — диэн саныы-саныы кыылын астыы сылдьыбыта. Баскын биэр көр бас II. Оҕотун туһугар баһын биэрэрин кэрэйбэт
□ Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. А. Софронов. Биэрэрин бэскэ ыйаабыт — олус көҥөс, ыларын эрэ билэр. ☉ Жадина, жмот, скряга
Киниттэн харчы ыларыҥ саарбах, биэрэрин бэскэ ыйаабыт киһи. Буут биэр көр буут I. [Хаппытыан:] Буут биэрэргин эрдэттэн оҥоһун. А. Софронов
Оттон сорохтор куттанан да буут биэрээ инилэр. А. Сыромятникова. Даамын биэрдэ көр даам. Эдэр тустуук утарылаһа сатаан баран даамын биэрдэ, сылайда быһыылаах
□ Күбүрүнээтэр оҕонньор хайдах даамын биэрбитин туһунан Микиитэ кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа. Дьиэк киллэримэ (биэримэ) көр дьиэк. Кини дьиэк биэрбэттии мас-таас курдук этэн кэбиспитэ
□ Хайаан да аһар, — диэн этэ сатаан кэбиспитим да, киһим дьиэк биэрбэтэ. Күннүк Уурастыырап
Иннин биэрбэт көр илин. Киһилэрэ иннин биэрбэт. Күннүк Уурастыырап
Иэдэс биэр көр иэдэс. Иирсэн, былырыын саас көрүстэхтэринэ иэдэс биэрэ сылдьыбыттара. Н. Лугинов. Иэмин-дьаамын биэрбэт (биллэрбэт) көр иэм-дьаам. Кыыс балайда өр иэмин-дьаамын биэрбэккэ сылдьыбыта
□ Оҕонньордоох эмээхсин балачча өр иэмнэрин-дьаамнарын биэрбэккэ сылдьыбыттара үһү. «ХС»
Көрдөөбүтүн биэр көр көрдөө. Сэмэн бокуонньук, баара эбитэ буоллар, кинилэри көрдөөбүттэрин биэриэ этэ. Н. Неустроев
Бэйи иннигин ылыам ээ, кыыһыҥ суоҕа буоллар, көрдөөбүккүн биэриэм этэ ээ. А. Софронов
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кулгаах. Уол анарааҥҥы киһини өмүтүннэрэн кулгаах тааска биэрдэ. Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук. Кэдэйэн биэрдэ көр кэдэй. Уолбут кэдэйэн биэрэн, биэтэккэ иккис тиийдэ. Кэнтиккэ киирэн биэрдэ көр кэнтик. Уу оломун, ойуур ыллыгын оччо аахса, билэ барбат оройукка дылы, онон кэнтиккэ киирэн биэриэн сөп этэ. «ХС». Мааркаҕын түһэн биэримэ көр маарка. Ханна баҕарар мааркаҕын түһэн биэрбэт гына сылдьыахтааххын. Атын сиргэ баран мааркаҕын түһэн биэримэ. Тэҥн. ааккын түһэн биэримэ. <Ыраас> мууска ууран биэр көр ыраас. Кини ис санаатын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. Нуорматын биэр көр нуорма. Киирбитигэр аҕата нуорматын биэрдэ
□ «Ньолоруһан эриҥ — нуормаҕытын биэриэм»,— диэн сибигинэйэн эттэ. Р. Баҕатаайыскай. Олоҕун биэрдэ көр олох. Ийэ дойдутун иһин олоҕун биэрбитэ. Эйэлээх олох туһугар үгүс киһи олоҕун биэрбитэ. Олорон биэр көр олор. Олорон биэрэр сыыһа, хардаран хаһыакка суруйуохха
□ Земпредел туһунан сыыйа сүбэлэһиэхпит, олорон биэриэхпит суоҕа. С. Васильев
Таах олорон биэрдэххэ сүгүннээбэт аһыҥас буоларыгар тиийбит... Болот Боотур. Өйө кылгаан биэрдэ көр өй. Мүччүргэннээх түгэҥҥэ өйө кылгаан биэрбэтэ буоллар
□ Биһи бэйэбит өйбүт кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Өй (угар) уган <биэр> көр өй. Уол убайа өй уган биэрбэтэҕэ буоллар, улаханнык сыыстарыа эбит
□ Эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт. Н. Лугинов
Өлөн-охтон биэримэ көр өл. Аҕаа, өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа. Иннибитин биэрэр биллибэт. В. Гаврильева. Өрө биэрэн түһэн көр өрө. Өрө биэрэн түһэн, дьэ кыыс дии! Сабыы биэримэ көр сабыы. Бүгүн мунньахха тыл этэн көрдүм да, сабыы биэрбэтилэр
□ [Данилов:] Сүүс гектары олоччутун биһиэхэ көлбөрүйдүлэр, мөккүһэн көрдүм да сабыы биэрбэтилэр. «ХС»
Тэҥн. саҥалаах оҥорума. Сирэйигэр быраҕан биэр көр сирэй. Били кинигэни киһитигэр төттөрү сирэйигэр быраҕан биэрдэ. Суолла биэр көр суол. Билигин эдэрдэргэ суол биэриэххэ наада. Сытан биэр көр сыт. Айаал кинилэргэ сытан биэрбэтэх баҕайыта ини. Суорун Омоллоон
Хайыахха сөбүй? Ньылбыйан сытан биэриэххэ дуо? В. Протодьяконов
Таҥара <өстөөххө да> биэрбэтин көр таҥара. Сатаммат! Таҥара биэрбэтин... Кэбис, кэбис... Аньыыта бэрт. П. Ойуунускай. Таҥара биэриэ көр таҥара. Таҥара биэрдэҕинэ оҕолонуоххут буоллаҕа дии, санааҕытын наһаа түһэримэҥ. Быйыл таҥара биэрэн, өлгөм үүнүү буолла
□ Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Таҥара уон оччону биэриэ көр таҥара. Сүппүт буоллаҕына хайыаххыный, таҥара уон оччону биэриэ. Тэҥн. уон оччонон төлүө. Тарбаххын айаҕар уган биэримэ көр тарбах. Мин көрдөхпүнэ киһиҥ сүүлүк быһыылаах — тарбаххын айаҕар уган биэримэ. Тэҥн. (ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах). Тилэх биэр көр буут биэр. Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыйтара куттаннаҕына эрэ тилэх биэрэр. «ХС»
Тос мааһын (мааскатын) биэр көр тоһун биэр. Киэһэ дьоно тос мааскатын биэрбиттэрэ. Дьэ, бэйи, кэриэскин хаамп, бу эргиллэн кэлэргэр тос мааскаҕын биэриэм... «ХС»
Бэйэ, тойотторугар этэн тос мааһын бэрдэриэм ээ. Софр. Данилов. Тэҥн. сөбүн көр (көрдөр). Тоһун биэр көр тос. Бэһэҕээ мунньахха сылдьыбатаҕын истэннэр мөҕөн тоһун биэрдилэр
□ Тоскун биэриэм этэ эбээт! Амма Аччыгыйа. Тоһун көрдөр көр тос. Туран биэр көр тур. Күлүгээннэр саба түстэхтэринэ туран биэрбэт баҕайыта. Оҕустаран баран туран биэриэм дуо? Уһанарыгар туттар тэрилин барытын оҕотугар туран биэрэр идэлээх
□ Ол эрээри мин акаары курдук, эйиэхэ барыларын туран биэрэллэрэ биллибэт... «ХС»
Хоноһолоругар ороннорун туран биэрэн, табаларын чагдаҕа таһааран ыыталаан, хоннороллор. «ХС»
Тэҥн. олорон биэр; сытан биэр. Тутан биэр көр тут. Ити уол тоҕо киһи тылын истибэт, тутан биэр. ГНС СТСДТ
Түһэн биэр I көр түс. Чэ, кытаатыҥ, Борокуоппай оҕонньордуун Үрэкиин кырдьаҕаскытын түһэн биэримэҥ. Болот Боотур
Кинилэр даҕаны эһигини түһэн биэриэхтэрэ суоҕа. «ХС»
Ханныгын да иһин, — түһэн биэрбэт, эрэллээх дьон. Н. Лугинов
Тэҥн. кэдэйэн биэрдэ. Түһэн биэр II көр түс. Халлаан ардаары гынна, от үлэтигэр түһэн биэриҥ! Сүүрүк аттар биэтэк чугаһаабытыгар өссө түһэн биэрдилэр. Тыас биэр көр тыас. Иккис-үс төгүл тыас биэрэн хаалбытыгар, бөрө туох да буолбатаҕа. Н. Заболоцкай. Тылгын биэр көр тыл. Уол, аны кыра оҕону тыытыа суох буолан, тылын биэрбитэ
□ Оҕуруот аһын өссө дэлэтэргэ мин холкуос аатыттан тылбын биэрдим
А. Федоров. Тыллаан биэр көр тыллаа. Өрөпкүөм маҥнайгы бэрэссэдээтэлин Халытар Хабырыыс уонна олохтоох Ньукулай аҕабыыт буоланнар бандьыыттарга тыллаан биэрбиттэр. И. Никифоров
Аҕабын бу киэһэ кэлэр диэн тыллаан биэрбиппин дьэ өйдөөтүм. Н. Заболоцкай. Тыыҥҥын биэр көр тыын. Ууга түспүт оҕону быыһаары сырдык тыынын биэрбитэ
□ Хамандыыр туһугар тыыны да биэрэргэ бэлэм буолуохтаахтар. ОТК. Тэҥн. олоххун биэр. Тэбэн биэр көр тэп. Күтүөттэрэ кинилэргэ харчы бөҕө тэбэн биэрбитэ
□ Түүлээҕи кыһылларга тэбэн биэрбиппитин үрүҥнэр биллэхтэринэ, миигин, эһигини даҕаны өлөрүөхтэрэ. Болот Боотур
[Кукаакы] булчукка аһы-таҥаһы тэбэн биэрэр. Эвен фольк. Тэптэрэн биэр көр тэптэр. Эн төбөтүнэн харахтаах уолгун буойуоххун билиминэ, тэптэрэн биэрэ тураҕын... Амма Аччыгыйа
Григорий Данилович, сонуну сиһилии истээри, Сорохины тэптэрэн биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Уган биэр көр ук. Миигин балыйбыт, уган биэрбит киһи көстүөх курдук. А. Софронов
Кини [Манчаары] кими да уган биэрбэт, талабыры соҕотоҕун бэйэтигэр ылынар. МНН
Куттаныма, мин кими да уган биэрбэт идэлээхпин. Н. Заболоцкай. Уокка арыыны (саһаҕаны) быраҕан биэр көр уот. Тыл этээччи киһитин көмүскэһэн, уокка саһаҕаны быраҕан биэрбитэ, дьон бары аймана түспүттэрэ
□ Махно есаулу, куолутунан, олус кытаанахтык дьүүллээн, уокка арыыны быраҕан биэрбитэ. П. Бляхин (тылб.). Уокка уган биэр көр уот. Кини билэр киһитэ уокка уган биэриэ эрэ дии санаабат этэ
□ [Бурхалей] Эрбантей бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн атах балай барбытын бастаан соһуйа, хоргута иһиттэ. Эрилик Эристиин. Тэҥн. түһэн биэр. Үөрэтэн биэр көр үөрэт. Тылгын истибэт оҕону үөрэтэн биэрдэххэ хайдах буолуой?
□ Үчүгэйдик үөрэтэн биэриэххэ. «Кыым»
Үөс-батааска (үөс) биэримэ көр үөс. Софьян онон-манан эргитэн аһара-куоттара сатаабытын, анарааҥҥыта, үөс-батааска биэрбэккэ, сөбүлэһиннэрэн кэбиспит. «ЭК»
Үөс-батааска биэрбэтилэр — ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа
Түмэппий аккаастанан көрбүт да, Лэкиэс үөс биэрбэтэх. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ илиитигэр биэр (туттар) көр үрүҥ. Били күндү тааһын кэргэнин үрүҥ илиитигэр биэрдэ. Чуургун биэр көр чуур. Онон, чуурбун биэрэммин, тахсаары олоробун. А. Софронов
Сыгынах аннын хаһаан-хаһан, түөрээн-түөрэн көрөн баран, чуурбун биэрэн, табахтаары олорунан кэбистим. М. Чооруоһап
Икки килэмиэтир холобурдаах сири бараат, чуурбун биэрэн, массыынабар төннөн кэллим. Р. Кулаковскай. Ыкка биэр көр ыт. Ыкка биэр, бу таҥас түүтэ түһэ сылдьар. Ытаһалаан биэр көр ытаһалаа. Аттыгар олорор киһи ытаһалаан биэрдэ, атыттар бары сөбүлэстилэр
◊ Оломун биэр көр олом. Үрэхпит сотору бу диэкинэн оломун биэриэх курдук
□ Уу түһэн, сотору оломун биэриэх быһыыламмыта. Н. Заболоцкай. Тыл биэр көр тыл. Мунньахха тыл биэрдилэр
□ Тылы киниэхэ биэрэллэр. Эрилик Эристиин
Өлөксөйгө тыл биэрдилэр. С. Васильев
Атын киһиэхэ тылла биэриҥ. М. Доҕордуурап
Тэс биэр көр тэс. Уокка ас (аста) биэр көр ас III. [Моонньоҕон уга] өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран ас биэрэр. Далан
Уот биэр көр уот. Испиискэтэ сиигирэн хаалбыт, уот биэрбэт. Н. Туобулаахап
Чиэс биэр көр чиэс. Икки эписиэр кэлэн киниэхэ тэбис-тэҥҥэ чиэс биэрдилэр. Т. Сметанин
Саллааттыы, чиккэс гынан, чиэс биэрэр. Н. Якутскай
Ыйан-кэрдэн биэр көр ый. Ким да биһигини сүрүннээн, ыйан-кэрдэн биэрэрэ биллибэт. П. Ойуунускай
Саатар маҥнайгы күммүтүгэр баар буолан ыйан-кэрдэн биэртэ буоллар. Эрилик Эристиин
[Коля:] Төһө киниэхэ көмөлөстүҥ? Ыйан-кэрдэн биэрбэккин. С. Ефремов