проявлять излишнюю торопливость, суетиться без толку; кини үлэлээн абыгынайар да, туһата кыра он вроде и работает, суетится, но толку мало.

1. послелог, упр. осн. п. 1) наподобие, подобно, вроде, как, словно; муора курдук как море; алмаас курдук кытаанах твёрдый как алмаз; тураах курдук хара чёрный как ворона; аҕатын курдук оҕо ребёнок похожий на отца; эн курдук подобно тебе, как ты; дьиэ дьиэ курдук дом как дом; дьиэ курдук дьиэ а) да, это дом; б) дом как дом; күүскэ курдук вроде бы сильно; уот сиэбитин, уу илпитин курдук погов. словно уничтожено пожаром, унесено водой; 2) примерно, примерно с...; ый курдук сынньанныбыт мы отдыхали примерно с месяц; онно сыл курдук олорбуттар там они жили примерно год; 2. в роли союза как, как будто; подобно тому, как; эппитиҥ курдук оҥордум я сделал так, как ты сказал; киһи истэрин курдук саҥар говори так, чтоб было слышно; этиҥ тыаһын курдук тыас дэлби барда раздался грохот, будто гром загремел; балыктыыр курдук үчүгэй сынньалаҥ суох нет лучшего отдыха, чем рыбалка; 3. частица модальная 1) в сочет. с гл. выражает недостоверность, предположительность действия и состояния словно, будто, будто бы, как будто бы, вроде бы, кажется; бардар бара туруох курдук этэ он, кажется, готов был всё идти и идти; санаабар наар кинилэри кытта сылдьар курдукпун мысленно я всё время как будто бы с ними; букатын умнубут курдуктар будто и совсем забыли; 2) словообразующая, образует от звукоподр. и образн. слов нареч. и прил.: был курдук мягкий, тестообразный; ил курдук тёплый, уютный (о доме); лоп курдук тоҕус чааска кэл приходи ровно в девять часов; лоп курдук батта как раз вошло; лоп курдук тыллаах-өстөөх киһи человек, чётко выражающий свой мысли; лоп курдук туттуулаах аккуратный в своих движениях (при работе); лыык курдук сим = набивать что-л. до отказа; мыс курдук оҕо пухленький ребёнок; ньим курдук сабыылаах плотно закрытый; тилик курдук энергичный; 3) выражает желание говорящего: бүгүн бүтэрдэр курдук закончил бы он сегодня (напр. работу) # биллэрин курдук как известно; бу (или ити, ол) курдук так, таким образом; быраабыла курдук как правило; көстөрүн курдук как видно; оол курдук вон там, поодаль; сол курдук точно так; түбэлтэлээх курдук как назло; уот сиирин курдук очень быстро, интенсивно (напр. работать; букв. как огонь пожирает); уот ылар курдук очень быстро (напр. сходить куда-л.; букв. словно за огнём сходить); үгэс курдук как обычно; хайдах курдук какой (хороший); хайдахтаах курдук какой же (хороший).

I см. диэри.
II 1. послелог, упр. дат. п. 1) наподобие подобно, вроде, как, словно; акаары киһиэхэ дылы буолума не уподобляйся глупцу; кыыска дылы симиттигэс он застенчив, как девушка; остуоруйа остуоруйаҕа дылы а) сказка как сказка; б) как в сказке, как это в сказке бывает; 2) до; по; ойуурга дылы бар = идти до леса; киэһээҥэ дылы олор = сидеть до вечера; сүүскэ дылы аах = считать до ста; сылайыаххар дылы үлэлээ= работать до усталости; аныаха дылы до сих пор; баччааҥа дылы до сего дня; билиҥҥэ дылы по сей день; биилигэр дылы до пояса, по пояс; 2. в роли временного и сравн. союзов: кини кэлиэр дылы, манна олоруохпут до того, как он придёт, мы будем сидеть здесь; мин эппиппэр дылы, миэхэ кыыһырар он сердится на меня, будто я (это) сказал; 3. частица модальная, означает неуверенность, сомнение или полную уверенность похоже, кажется, как будто, будто бы; утуйарга дылы гыммыта он, кажется, спал; дьэ тутарга дылы гынным вот, наконец-то, как будто поймал.

1. послелог, упр. осн. п. словно, подобно, вроде, как, будто; почти как; балык кэриэтэ словно рыба; оонньуу кэриэтэ санаабытым я посчитал (это) за шутку, я счёл это шуткой; ини-бии кэриэтэ олорбуттара они жили как братья; тулаайах кэриэтэ улааппытым я вырос как сирота; тыл кымньыы кэриэтэ погов. молва словно плеть; 2. в роли частицы приблизит, почти; мэлдьи кэриэтэ почти всегда; күүстэринэн кэриэтэ почти насильно; сынньаммакка кэриэтэ үлэлээтим я работал почти без отдыха; күнү быһа кэриэтэ почти целый день; сыллата кэриэтэ почти ежегодно; 3. в роли сравн. союза подобно, словно, будто, как; чем..., лучше; саас саҥа кэлбит тураах кэриэтэ , ырааҕынан сылдьар он держится поодаль, подобно весенней, только что прилетевшей вороне; өстөөххө бэриниэх кэриэтэ , өлбүт ордук лучше умереть, чем сдаться врагу; этэрим кэриэтэ эттэхпинэ, маннык если я подсказал, то значит сказал (за тебя — говорится тому, кто не может отгадать загадку; после этого следует наводящая подсказка); кини сымы-йалыан кэриэтэ , хара тураах маҥхайыа скорее чёрная ворона побелеет, чем он неправду скажет.

(САНААБАР, САНААҔАР, САНААТЫГАР) аат сыһыан т.
1. Этиллэр санаа тас көрүүгэ эрэ эбэтэр ким эрэ санаатыгар чахчылаах курдугун көрдөрөр. ☉ Выражает кажущуюся или субъективную достоверность высказываемой мысли (как будто, казалось, кажется)
Халлаан, санааҕа, Толооҥҥо суулунна. Эллэй
Санаабар, арыы улахан аҥаара бүтүннүү кытыастан олорор. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ куустаҕына, Маайа, санаатыгар, кыччыырга дылы буолара. Н. Якутскай
Санаабар, сүрэҕэ чугаска дылы. Суорун Омоллоон
Эһиги дьыалаҕытын, санаабар, үчүгэйдик ырытан араҥалаатым. Күндэ
Санаатыгар, тойонун ааҕы олус өр күүттэрдэ. А. Фёдоров
2. Саҥарааччы этиллэр санаа түмүктээх буоларыгар эрэлэ суоҕун, хайааһын дьоҕойон, холоон көрөн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Выражает неуверенность говорящего в получении положительных результатов, а также то, что действие совершается на всякий случай, в утешение себе (на всякий случай, вроде бы)
Санааҕа, эмиэ хаайарга дылы гынным. Суорун Омоллоон
Били Сүллүкү кырдьаҕаһы ыҥыран, санааҕа, эмиэ имэриттэрэн, силлэтэн, бохсуруттаран көрбүт киһи. Болот Боотур
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар, сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев

эб.
1. Ханнык эмэ хайааһыны оҥорорго хабааннаах, сыһыаннаах, кыахтаах буолууну көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. уонна -ча сыһыар-х сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает склонность, способность, возможность к совершению какого-л. действия (употр. с прич. буд. вр. и нареч. на Ҥча). Кынаттарын субу көтүөхчэ айылаах даллатта
□ Хастаева этиитин бигэргэтиэх айылаах түгэннэри көрдүү сатаата. Софр. Данилов
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, сирэйэ үллэн, биирдэ дэлби охсон кэбиһиэхчэ айылаах сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Сорохтор айахтарын атан, араатары ыйыстыахха айылаах истэллэр. Н. Павлов
2. Сыһыарыы түһүккэ турар кэпсиирэ буолбут аат туохтууру кытта туттуллан хайааһын тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх буолуох курдугун көрдөрөр («курдук», «дылы»). ☉ Употребляется со сказуемыми, выраженными причастием в форме дательного падежа, придает действию кажущуюся достоверность и возможность (вроде, будто)
Истиэнэҕэ турар төлөпүөн субу өрө тарылыы түһүөххэ айылааҕа. «ХС»
Айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Ардах түһэ илик, адьас субу ыаҕастаах уунан курулаччы кутуохха айылаах. А. Бэрияк
Ытыыр да сэниэтэ суох курдук, этэ-сиинэ эмиэ да уотунан сыралларга, эмиэ да муус тымныынан хаарылларга айылаах. «ХС»
3. Солбуйар ааттары кытта предмет, хайааһын бэлиэтин иэйиилээхтик күүһүрдүүнү көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление признака предмета или действия
Бачча айылаах көлөһүнэ Барыта ханна барар диэтэххэ, Баай барсын иннигэр Баран баранар эбит. Эрилик Эристиин
Ол айылаах уйгу — быйаҥ хантан аллан тахсыах бэйэтэй, ити кини? «Кыым»
Бу, туох буолан, бачча куйааска аккын бу айылаах өлөрө оонньоотуҥ? Н. Якутскай
◊ Үтүө айылаах — үчүгэй, киһи курдук киһи. ☉ Хороший, нормальный
Үтүө айылаахтар тыраахтары күнүстэритүүннэри көлүнэллэр. В. Яковлев
Үтүө айылаах буоллар, оннугу саҥарар киһи баар буоллаҕына, буойуо, сабыа этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Үтүө айылаахтар отуттуу омук тылын билэллэр үһү. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Кими-тугу эмэ олус сөбүлээн, биһирээн күүстээх иэйиигэ ыллар. ☉ Испытывать любовь к комучему-л., любить кого-что-л. [Бүөтүр:] Төрөппүт тапталынааҕар туспа киһи туспа киһини таптыыра ордук күүстээх буолар. А. Софронов
Кэргэнин наһаа таптыыр. М. Доҕордуурап
Саҥа кэлбит геологтар …… олохтоох сахалар бэйэлэрин төрөөбүт дойдуларын биир маһыгар тиийэ билэллэрин, ис сүрэхтэриттэн таптыылларын көрөн улаханнык сөҕөллөр-махтайаллар. И. Данилов
Оо, Дойдуом! Таптыыбын эйигин, Таптыырбын Тылбынан мин сатаан эппэппин! Баал Хабырыыс
2. Тугу эмэ ордук сөбүлээ, туохха эмэ ыллар, умсугуй. ☉ Иметь склонность, пристрастие к чему-л.
Итинник кураайы арыыларга аһыҥа баҕайы таптаан мунньустар. Амма Аччыгыйа
Кини мин аҕабын кытта саас аайы бииргэ сааланарын наһаа таптыыр. И. Федосеев
Кинигэни таптаан ааҕар киһи буолан барбытым. Күннүк Уурастыырап
Мин үрүмэччини эккирэтэрбин таптыыр этим. Н. Тарабукин
3. Тапталгын биллэрэн ымманый; имэрий-томоруй, сыллаа-уураа. ☉ Проявлять нежность, любовь; ласкать
Доҕорум оҕото Ууруура умсулҕаннаах даа эбит, Сыллыыра сыаналаах даа эбит, Таптыыра ахтылҕаннаах даа эбит! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэр дьахтар …… оҕотун таптаан, тылынан кыайан этиллибэт эйэҕэстик тугу эрэ саҥаран буллугунайбытынан барда. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски кууһан ыла-ыла, ытын таптаата. Суорун Омоллоон
[Ынахтар] кыыһырдахтарына иэппэттэр, онтукалара үгэс буолан, үүттэрэ тардан хаалааччы. Онон таптыы, имэрийэ сылдьыахха наада. М. Доҕордуурап
4. кэпс. Кимиэхэ эмэ эйэргииргин, үчүгэйдик сыһыаннаһаргын көрдөр. ☉ Проявлять приветливое, доброе отношение к кому-л.
Сааһынан уонна тас көрүҥүнэн даҕаны, устудьуоннар бэйэлэрин икки ардыларыгар таптаан ааттыылларыныы, «оҕонньор» киһи. Н. Лугинов
[Платон Ойуунускай] таптаатаҕына: «Ньукулайым-Мукулайым», кыыһырдаҕына «Табаарыс, Мординов!» — диэн ыҥырар буолара. «Кыым»
Кини маһынан кырыымпаны эриэккэстик оҥорор. Ол иһин кырыымпаһыт Павел диэн таптаан ааттыыллар. М. Доҕордуурап
♦ Хараҕым таптыыр кэпс. — билээри гына-гына билбэппин диэн этии (урут билэр, көрбүт киһини этэргэ). ☉ Вроде бы знакомое лицо (говорится, когда не можешь сразу вспомнить человека, к-рого знал, видел раньше — букв. глаза любят)
Хараҕым бэркэ таптыыр. Адьас билэр киһим курдук эрээри, өйбөр-санаабар ыйдаҥара охсон биэрбэтэ. С. Федотов
Начаалынньык, мин эйигин ханна эрэ көрбүт курдукпун, хараҕым таптыыр. А. Сыромятникова
Дуомуна ити кыыһы хараҕа таптыыр да адьас билбэтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. тапла ‘любить, одобрять’, тув. тап ‘любовь’

I
туохт.
1. Өйгүнэн ыарый, булкулун. ☉ Страдать потерей рассудка, умопомешательством, сойти с ума
Иирбит киһи күүһэ-уоҕа икки төгүл эбиллээччи дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Сылгыһыт уола соһуччу иирбитэ сыл кэриҥэ буолбут. И. Гоголев
△ Ньиэрбэ сыстыганнаах ыарыытынан (иирэр ыарыынан) ыарый (кыыл-сүөһү туһунан). ☉ Заболевать бешенством (о животных). Бу ыт иирбит
2. Тугу да кыайан өйдөөбөт буол, булкуллан хаал. ☉ Терять рассудок, путаться, сбиваться с толку
Ахсааммар иирэн хааллым.  Мин букатын иирэн хааллым. Н. Неустроев
Иирбит, акаары ыраахтааҕы сэриини тэрийэн, бу алдьархайы тэрийдэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Түктэри-баламат быһыылан; харса-хабара суох тыллас, айдаар-куйдаар; толоостук, сиэри таһынан кыыһыр. ☉ Вести себя нагло, непристойно, нахально; скандалить, поднимать невообразимый шум-гам; быть, находиться в крайнем раздражении
Сэриинэн тыыланан, Сэттээхтик тыллаһан - Алыстаан эрэҕит, Аһара иирэҕит. Күннүк Уурастыырап
«Хаһан, ханнык ыстараап харчытын туппуппун этэҕин, киэр буол, ииримэ», - диэн мэлдьэһэн кэбиһэр. Күндэ
4. көсп., сөбүлээб. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүй (үксүгэр тоҕооһо, солуута суоҕунан). ☉ Сильно увлечься чем-л. (обычно мелочным, нестоящим)
Кэпсээҥҥэ иирэммин барбакка хааллым.  Мааҕын Тигээйилэр оҕолоро кырбаатылар диэн ытаан-соҥоон бараҥҥын, аны мээчик оонньоон иирэҕин. Амма Аччыгыйа
5. көсп., сөбүлээб. Кими-эмэ күүскэ таптаа, киниэхэ наһаа ыллар, сүрэххин сүүйтэр (үгэс курдук, ылыныллыбыт сиэри кэһэн туран). ☉ Сильно влюбляться в кого-л., увлекаться кем-л., терять голову от любви к кому-л. (обычно нарушая общепринятую этику)
Күнүүлүөм суоҕа дуо! Саабысынаҕа иирбитиҥ мэлдьэх буоллаҕай? Болот Боотур
Кини саныыр быһыылаах: хайа кыыһы таптыы көрдүҥ да, ол кыыс хайаан даҕаны киниэхэ иириэхтээх. С. Ефремов
[Суоппуйа:] Бу, тойон, кийиитиҥ, Дьаарбаҥҥа иирэн, эриттэн арахсара кэллэҕэ буолуо. Эрилик Эристиин
♦ Иирбит аҕабыыт дьыалатыын (кинигэтин) курдук - киһи иннин-кэннин, бэрээдэгин, чуолкайын булбатын курдук булкуллубут (үксүн дьыала туһунан). ☉ О большом беспорядке в делах, бумагах
Дьыалаҥ иирбит аҕабыыт дьыалатын курдук, туох даҕаны дьыалата тигиллибэт, киирэр-тахсар сурунаалгар суруллубат. Күндэ. Иирбит барыс кэпс. - чэпчэки суолунан кэлбит, булуллубут өлгөм барыс. ☉ Легко доставшийся щедрый барыш (прибыль)
Хоту олорор көс омуктарыгар, устугас сахаларга испиири атыылаан, түүлээҕи хомуйартан ордук иирбит барыс суох. Болот Боотур. Иирбит <курдук> элбэх кэпс. - олус элбэх. ☉ Очень много, полным-полно
Икки атахтаах Ситэн сэрэйбэтэх Иирбит элбэх харчылаах киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итиэннэ аата биллибэт күөл иирбит курдук элбэх. «ХС». Иирбит ыт үөхс. - «сидьиҥ, чиччик киһитэҕин» диэн ыыстаан, үөҕэн этии. ☉ Подлец, мерзавец
Иирбит ыт, эн тугун мунньаҕай! Кэл манна, баттаххын харбыахха, Ол баҕас туох буруй буоллаҕай? Эрилик Эристиин. Иирэн турда - эмискэ, соһуччу буолан-хаалан турда, күүтүллүбэтэх өттүттэн олус күүскэ тымтан-кыыһыран турда. ☉ Неожиданно вспыхнуть сильным гневом, впасть в крайнее раздражение (когда для этого вроде бы нет причин)
Муста охсубут дьон, ыаллара сааһыгар кыыһырбат киһи, иирэн турбутун одуулаһаннар, тэйэн, кэннилэринэн сыҕарыйаллар. А. Сыромятникова. Мэйиитэ иирэр көр мэйии
2. Өйө-санаата иирдэ көр өй-санаа. Хараарчы иирдэ көр хараарчы. Хараҕа иирэр көр харах I
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? - сиэри таһынан быһыыланар киһини өйдөтөр, сэмэлиир этии. ☉ Так говорят, когда пытаются утихомирить слишком уж разбушевавшегося человека
Иирдиҥ дуо, эн, дьиккэр? Амма Аччыгыйа
Бэйи эрэ, Ахмет! Иирдиҥ дуо?! Өстөөхтөрү кэннилэриттэн эккирэтээри гынаҕын дуо? Эрилик Эристиин
Ити хайдах буоллум, Иирдим дуу, итирдим дуу? С. Ефремов. Иирэр бараах эргэр. - иирбит, төбөлөрүнэн булкуллубут дьону эмтиир дьиэ. ☉ Богодельня (приют) для умалишенных
Ити киирэн, күһүнүгэр, «Иирэр бараах» хотунтан Эмкэ сытан тахсан баран Уонча эрэ хонукка Олорбута Налбыһах. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсини, киирэрин кытта, уола Суон Бүөтүр иирэр бараахха илдьэн туттарбыт. Болот Боотур
Тоҕо миигин манна аҕаллылар? Бу иирэр бараах быһыылаах, ол аата мин иирэн эрдэҕим. Н. Лугинов. Иирэр ыарыы бэт. - кыыллар иирэн ыалдьар сыстыганнаах ыарыылара. ☉ Бешенство (вирусная болезнь животных)
Ыт, кырдьык, олус элбээбитэ, иирэр ыарыы тарҕаммыта. Г. Угаров. Тэҥн. ииримтийии. Иирээри гыммыт дуу (ээ) - сиэри таһынан быһыыланар киһини сүөргүлээн этии. ☉ Неодобрительно-осуждающее выражение по поводу неприличного, непристойного, предосудительного поведения кого-л. «Тыый, бу дьахтар иирээри гыммыт дуу?» - диэн оҕонньор суобаһырбыта буолла. П. Ойуунускай
Ити киһи иирээри гыммыт ээ, хата сотору таҕыста, манна өр буолан майаачылыа дии санаабытым. А. Софронов
ср. тюрк. егир, ивир 'вертеть'
II
туохт. Аһыйан, ыдьырыйан хаал (үүт, сүөгэй туһунан). ☉ Закисать, свертываться (о молоке, сливках). Үүт иирбит
тюрк. эри, ири