сыһыан холб.
1. Этэр санаа дьиҥнээҕин этиллэ үөрэниллибит тыл бөлөҕөр сигэнэн чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подтверждения достоверности высказываемой мысли ссылкой на известные изречения и т. д. (как говорится)
Дьэ итинтэн саҕаламмыта, били этэргэ дылы, өрөөбүт уос өһүллэн, хоммут уос хоҥнон Налимскайга тиийиэхпитигэр диэри барамматах сэһэммит. Н. Заболоцкай
Дьиҥэр, кинилэр ол-бу киитэрэйдээһини сатаабаттарын, били этэргэ дылы, «акаары көнөлөрүн» бэркэ билэр. Софр. Данилов. Ол гынан баран, били этэллэригэр дылы, хааһыны арыынан буортулаабаккын. Г. Уваров
2. Этэр санааны бэлиэтээһини, көннөрү чопчулааһыны көрдөрөр. ☉ Используется в качестве оговорки, подчеркивающей высказываемую мысль (как говорится)
Ол эрээри урукку кэмэлдьитин быраҕыах тустаах, били этэргэ дылы, хаалаах үөн хаатыттан уһуллан хааларыныы, оччоҕо эрэ сатаныаҕа. А. Сыромятникова
Да, били этэргэ дылы, дьахтар таһыыртан туох да буолбат баҕайыта. А. Софронов

эб. Этиллэр санааны эбиискэ сыстар тылыттан өйдүү биэрэн ону кытта холбоон сибээстээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает припоминание по ассоциации со значением слова, к которому примыкает данная частица
Араадьыйанан тыл этии диэбиккэ дылы, били кэпсэппиппитин хайыыбыт. Т. Сметанин
Хата, ас диэбиккэ дылы, эн аһыаххын баҕараҕын дуо? Мин ас бэлэмниим эрэ. С. Ефремов
Кырдьык да, алта киилэлээх диэбиккэ дылы, алта киилэлээх куобаҕы өлөрбүтүм. КН ТДь

1. дьөһ.
2. Кэриэтэ, курдук, курдуктук. ☉ Выражает отношения сравнения, сопоставления, тождества (словно, наподобие, подобно)
   Кыыска дылы симиттэр дуу? Тарбаабыт ынахха дылы (өс хоһ.). Кутуруга суох бөтүүккэ дылы буолан түһэҥҥин! Амма Аччыгыйа
   Чэ, чэ, атаах дьахтарга дылы ол-бу буолума. И. Гоголев
   [Түмэппий:] Онтоон оҕонньор туохха эрэ дылы, эйигин босхо үлэлэтэр эбээт. Күндэ
3. Диэри (туох эмэ кээмэйин, икки ардын бэлиэтииргэ). ☉ Указывает на конечный пункт, предел распространения действия, предел во времени (до, по)
   Киэһээҥҥэ дылы олор. Ойуурга дылы бар. [Чүөчээски:] Эппиэтин сарсыҥҥы күҥҥэ дылы күүтэбин. Суорун Омоллоон
   Кини бэйэтин дьыалатын онуоха дылы оҥорон бүтэриэ. Эрилик Эристиин
   [Далбарай:] Бачча сааскар дылы тугу да өйдөөбөккүн, билбэккин ээ. И. Никифоров
4. Диэри; курдук (баһылатыылаах холб. этии чаастарын ситимниир). ☉ Употребляется для присоединения частей сложноподчиненного предложения (до, как будто)
   Кини кэлиэр дылы, манна олоруохпут. Мин эппиппэр дылы, миэхэ кыыһырар. Бурхалей сүрэҕин тыаһын бэйэтэ истиэр дылы, «тиҥ-тиҥ» гына тэбиэлиир. Эрилик Эристиин
5. эб. суолт. Этиллэр санаа тас көрүүгэ, санааҕа кырдьыктаах курдугун көрдөрөр (үксүгэр кэпсиирэ буолбут туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, неуверенность в достоверности сообщаемого (будто, как будто, словно - употр. с гл. ф., выступающими в роли сказуемого)
   «Көхсүм арыый кэҥээбиккэ дылы буолбут дии», - оҕонньор уоһун иһигэр ботугураата. А. Софронов
   Тойон барытын сөпкө аахсыбыкка дылы. Амма Аччыгыйа
   [Баишев:] Бэйи, урутуурга дылы гыммыппын. Суорун Омоллоон
   ♦ Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы көр үрүҥ. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы көр ыт II
   ср. п.-монг. адали 'похоже'

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы этэр тылларын маннык түбэлтэҕэ үгэс курдук туттуллар диэн стилистическэй быһаарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает стилистическое пояснение говорящего о том, что данную высказываемую фразу принято говорить, употреблять в подобных случаях (как говорится)
[Бэйиэт] баттаҕа киччэччи кыргыллыбыт, бэйэтэ, этэргэ дылы, хайа охсор аҥаара хаалбыт. Е. Неймохов

I см. диэри.
II 1. послелог, упр. дат. п. 1) наподобие подобно, вроде, как, словно; акаары киһиэхэ дылы буолума не уподобляйся глупцу; кыыска дылы симиттигэс он застенчив, как девушка; остуоруйа остуоруйаҕа дылы а) сказка как сказка; б) как в сказке, как это в сказке бывает; 2) до; по; ойуурга дылы бар = идти до леса; киэһээҥэ дылы олор = сидеть до вечера; сүүскэ дылы аах = считать до ста; сылайыаххар дылы үлэлээ= работать до усталости; аныаха дылы до сих пор; баччааҥа дылы до сего дня; билиҥҥэ дылы по сей день; биилигэр дылы до пояса, по пояс; 2. в роли временного и сравн. союзов: кини кэлиэр дылы, манна олоруохпут до того, как он придёт, мы будем сидеть здесь; мин эппиппэр дылы, миэхэ кыыһырар он сердится на меня, будто я (это) сказал; 3. частица модальная, означает неуверенность, сомнение или полную уверенность похоже, кажется, как будто, будто бы; утуйарга дылы гыммыта он, кажется, спал; дьэ тутарга дылы гынным вот, наконец-то, как будто поймал.