неважный, нехороший; холоон ас неважная пища; холоон киһи неприглядный человек; холоон сэп нехорошая вещь; холоон өйдөөх киһи неразумный человек # холоон ини модальное словосочет. вряд ли; холоон ини, сотору миигин умнар инигин вряд ли ты скоро меня забудешь.

I частица модальная выражает невероятность высказываемой мысли вряд ли, неужели, едва ли; билэллэр үһүө вряд ли они узнают; аны кэлэн булар үһүбүөн теперь-то едва ли найду; албынныыр үһүө неужели обманет; аны биэрэр да үһүбүөт больше ни за что не дадим.
II втроём; үһүө буолан бардылар они ушли втроём.

сыһыан холб. Саҥарааччы тугу эмэ буолар кыаҕа суох диэн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание говорящим возможности осуществления чего-л. (вряд ли)
Уонна, дойдулаабытыҥ холоон буолуо. Амма Аччыгыйа
Дьэ көрүөхпүт төһө тылыгар турар эбит. Холоон буолуо. В. Ойуурускай
Холоон буолуо, маны да астаабакка сытытар инигит. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы итэҕэйбэт, буолуо суоҕа диэн сэрэйэр хабааннаах сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие, эмоциональное отрицание, несогласие, отказ говорящего (вряд ли, дудки)
Ардах түһээри гынар курдук да, дьоҕойоно ини. Үлэбиттэн уурайыам диир. Дьоҕойоно ини.  Өссө Тээллэриистээн сиэри гынар дии! Дьоҕойоно ини! И. Гоголев
«Баҕар, дьоҕойоно буолуо. Чэ, ол кэнники биллэн иһиэ», - дии санаабыта Сэмэн иһигэр. Д. Таас
[Ыарыһах кэргэнин бүөбэйдээбэтэх дьахтар] Ньыламан маҥан Дьоҕойоно буоллаҕа - Ытаабыта-соҥообута ырааппыт курдук тутунна. М. Тимофеев

сыһыан холб.
1. Этэр санааны, мөккүһэн, утарсан туран, эрэмньилээхтик чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное подтверждение высказываемой мысли с полемическим возражением (соотв. конечно, как же, как же иначе, еще бы)
Ама доҕор, мин ырааспын [уорбатахпын ойуун] быһааран биэриэ. Эрилик Эристиин
Бачча үлүгэр уһун [саа], бу бэйэлээх тимир, ама доҕор, тэбэн да унаарытар ини! Амма Аччыгыйа
— Эн [баартыйаҕа киирэригэр] мэктиэлиэҥ дуо? — Ама доҕор, ыччаттартан бастыҥ үлэһиппит, общественнай үлэҕэ да балачча буһанхатан иһэр. М. Доҕордуурап
△ Сорох саҥа аллайыылары кытта ордук иэйиилээх дэгэттэниэн сөп. ☉ Сочетаясь с некоторыми междометиями, может иметь более яркий эмоциональный оттенок
Оо, ама доҕор, Ала Соболоох күөлүн үрдүнэн мутукча ойуур быыһыгар көрдөрүүлээх дэриэбинэни тутан, электростанция уота тырымныы оонньоотоҕуна, онно олох олордоххо дэлэ үчүгэй буолуо дуо. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы итэҕэйбэт, саарбахтыыр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неверие, сомнение говорящего (соотв. едва ли, вряд ли)
— Сууйуох! Баҕар, аны Өссө көстөөрөй? Өссө. — Ама доҕор! Чэ, баҕар, сууйуох даҕаны. Н. Лугинов
— Тииҥи харахха табар олус чэпчэки. — Ама доҕор! — дэһэллэр сынньанааччылар. Н. Габышев
△ Ама оннук буоллаҕай, хайдах оннук буолуон сөбүй (соһуйан, итэҕэйбэккэ уонна дьиибэргээн, сөҕөн этии). ☉ Неужели! Это невероятно! (при выражении восторженного удивления, изумления). Ама доҕор! Хайа ыккардыгар кэлэ охсубут үһүө!

I
хомуур ахс. аат. Үс буолан. ☉ Трое, втроём
Биирдэ хоту Дьааҥыттан тоҥустар үһүө буолан төрдүһүн Кыбый-Табый диэн удаҕаннаах бу дойдуга Бэрт Хараҕа көрүлүү, оонньуу киирэллэр. Саха фольк. Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
II
эб. Этиллэр санаа төттөрү өйдөбүлүн бигэргэтиигэ эрэмньини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность в невероятности высказываемой мысли, утверждая противоположный смысл (вряд ли, едва ли, разве)
«Ыраахтааҕы куһаҕан, баайдар батталлаахтар», — диэн кытарыҥныырын Бобров хааллара охсубут үһүө. Амма Аччыгыйа
Учуутал киһи сымыйалаабыт үһүө. Софр. Данилов
Дьиэтиттэн-уотуттан үүрүллүбүт киһи үҥэр таҥараҕа үтүөнү саныыр үһүө. А. Фёдоров
△ Күүһүрдэр, түмүктүүр, мэлдьэһэр суолталаах сыһыан тыллардаах, эбиискэлэрдээх, модальнай холбоһуктардаах, ыйытар тыллардаах контекска бигэргэтэр дэгэттэнэр. ☉ В контексте с модальными словами, частицами, сочетаниями, вопросительными словами имеет усилительное, заключающее, отрицательное значение
Ээ, оттон аҕалбакка, кини бэйэлээх туох улахан наадаҕа кэлбит үһүө. Амма Аччыгыйа
Оо, кэбис, киһи барыта кини курдук үһүө. Софр. Данилов
Хайа, тоҕо муналлар үһүө. Күндэ
△ Этиллэр предмет бу баар уонна бастакы, иккис сирэйгэ турар туохтуурдары кытта туттуллар буоллаҕына, ордук эрэллээх, риторическай ыйытыыга чугас дэгэттэнэр. ☉ Когда предмет речи налицо и частица примыкает к глаголам первого и второго лица, приобретает оттенок, приближающийся к значению риторического вопроса
Хаһан да умнар үһүбүөт. А. Софронов
Буруйдаах үһүбүөн билигин Эдэркээн уон аҕыс саастаахпар. П. Тобуруокап
Эһигиттэн хаалар үһүбүөн. Күндэ
Аласов сордоох, силлибэт сиргиттэн ама ылларбатах үһүгүөн! Софр. Данилов
△ Ордук үһүс сирэйгэ турар уонна кэлэр бириэмэ буолар хайааһыны көрдөрөр туохтуурдары кытта саарбахтааһын дэгэттэнэр. ☉ С глаголами третьего лица, действия которого представляются в будущем маловероятными, имеет оттенок сомнения
Ама, буруйа суох ыраас киһини буруйдууллар үһүө. А. Софронов
Ол биһигинньиктэри кытта бу ыыспаҕа олорор үһүө. С. Ефремов
Баҕар, мааны киһи бэйэтин тылын толоруо. Ама, албынныр үһүө, — диир Сэргэй мунаарар курдук. А. Фёдоров
△ Арыт үгэргиир-сэмэлиир дэгэттэнэр (намыһах интонациянан этиллэр). ☉ Иногда имеет оттенок иронии и упрёка (произносится с пониженной интонацией)
Микиитэни субу көрбүт үһүбүөт. Амма Аччыгыйа
Аска кыһанаргар бу курдук сылдьар үһүгүөн. Суорун Омоллоон

I
1. даҕ. Туох да уратыта суох, судургу, ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный, простой
Ойууннар ама дьон курдук хонон турдулар. Н. Якутскай
Кутталбыттан ыллыыр санаам көтөн хаалла уонна көрүөх бэтэрээ өттүгэр ама киһи буола түстүм. И. Данилов
Туундара мас ама киһитин Дэлэгээт оҥорон кээстилэр. С. Данилов
2. аат суолт. Туох да уратыта суох, тугунан да атыттартан чорбойбот көннөрү киһи. ☉ Обыкновенный, обычный человек
Ырыаны бары таптыыллар — Муоралар да хайалар, Хомойон, үөрэн ыллыыллар Генийдэр да амалар. И. Эртюков
Ити гынан баран аматыгар бэрт сытыары — сымнаҕас майгыннаах ээ. Софр. Данилов
3. сыһ. суолт., кэпс. Аҕай-аҕай, арыый да (ыарыһах туруга кыратык көннө, уоскуйда, чэпчээтэ диэн этиигэ). ☉ Сносно, терпимо (при определении состояния здоровья больного)
— Аҕам... Аҕам хайдах үһү?! Иһиттигиэт?.. — Бэҕэһээ, сураҕа, арыый ама үһү. Н. Лугинов
Кыыһа арыый ама буолуоҕуттан ыла кини эмиэ дьэгдьийбит, кэҥээбит курдук буолла. И. Гоголев
[Галя:] Билэр дьоннуун убаһан, билигин кэм амабын. П. Тобуруокап
♦ Аматыгар түспүт — 1) урут туох эрэ чаҕылхай, уһулуччу уратылаах киһи, ону сүтэрбит, көннөрү киһи буолбут. ☉ Ставший заурядным, обыкновенным (изза утери былых исключительных качеств)
Кэскил аптаах тириитин албыннатан, аматыгар түспүт кыталык кыыл курдук хобдох көрүҥнэнэн, туран кэллэ. Г. Колесов
Сөдүөркэни көрдөр эрэ, Сүллүкү ойуун «абааһыта тахсан», аматыгар түһэн хаалар. Болот Боотур; 2) урукку көннөрү куолутугар түспүт (хол., кыыһыран силбиэтэнэн, итирэн, иирэн эҥин баран). ☉ Ставший обычным, нормальным (напр., после бурного гнева, сумасшествия и т. д.).
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы саарбахтыыр, итэҕэйбэт сыһыанын ыйытыы, эрэнии, сэрэтии, эрэмньилээх сабаҕалааһын эҥин дэгэттээх көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего с оттенками вопроса, уверенности, предположения, уверенного предположения и др. (соотв. неужели, неужто, вряд ли, ведь)
Ама, бачча эрдэ кэлиэ дуо? «ХС»
Дьэ, оччоҕо, Ньүкэн, холкуоска, ама, киирэр инигин? Суорун Омоллоон
Ама, оонньуу оҥостон этэр инигин? А. Федоров. Даайыһы, ама, туох буруйу оҥорбут киһини, тыллаан биэрэр үһү. Н. Заболоцкай
«Ама?!» — диэтэ Марба, чымаадыстаабыт киһи быһыытынан. Күндэ
2. Саҥарааччы итэҕэйэр-эрэнэр, бигэргэтэр санаатын үксүгэр риторическай ыйытыы, атын иэйии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность, утверждение говорящего с оттенком эмоционального отношения, риторического вопроса и др. (соотв. ведь, разве, да разве, неужели)
Оо, ама, Өндөрөй оҕонньор ис санаатын аныгы дьоҥҥо биллэриэхбыктарыах киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Ама, санааргыыр буоллахпытый, Ама, санньыйа турдахпытый?! Т. Сметанин
Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу... С. Ефремов
Аны дьэ, ама уоскуйдаҕым үһү... Софр. Данилов
3. Саҥарааччы эмоциональнай дэгэттээх «оннук буоллар да, оннук» диэн этэн чугутар сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает уступительное отношение говорящего с эмоциональными оттенками (соотв. хоть, хоть и, хотя и)
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ. П. Ойуунускай
Ама аасталлар даҕаны, Ама, Киллэм сэриитэ... Кимиэллээх киирсии этэ! А. Бэрияк
Ама, кинитин иһин, итини баҕас итэҕэйэр ини! Н. Лугинов
4. Саҥарааччы бигэргэтэр эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждающий ответ говорящего (соотв. как же, а как же, конечно)
— Эн эмиэ сылдьыстыҥ дуо? — Ама. Мин урут бултуур этим ээ. Суорун Омоллоон
Ама, ытан ахан, булт да куһаҕана суох. «ХС»
— Дьулуһуу бөҕөнөн, ыра санаа бөҕөнөн кэлбиккит эбит дии! — Тыый, ама! В. Яковлев
5. Саҥарааччы сөҕөр-бэркиһиир сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр (сэдэхтик тут-лар). ☉ Выражает и усиливает изумление говорящего (употр. редко)
Оо, бу, дойдуга ынырыктаах техниканы мустулар, ама! В. Яковлев
Аартатай, алаатыгар ини, Ама, тыйыс тыын! Баал Хабырыыс
III
эб. Этиллэр предмети күүһүрдэн, үрдэтэн, дьоһумсутан этиини көрдөрөр (даҕ. суолт. тут-лар ааттарга сыстар). ☉ Выражает возвышение предмета речи как важного, значимого (примыкает к прил. и именам, употр. в роли прил.) Ытык ама тылбын ылаарай диэн, Күтүр үтүө тылбын көтөҕөөрөй диэн, Ыллыы-туойа, көрдөһө турабын! Саха фольк. Ама билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
Тутта-хапта сылдьара даҕаны кини тойон ама буоларын туоһулуур. И. Гоголев