несов. см.. вскочить.

скакать, прыгать на одном месте; плясать; эккирии түс = подскочить; запрыгать на месте; тура эккирээ= вскочить на ноги; түһэ эккирээ = спрыгнуть; өрө эккирээ = подскакивать, подпрыгивать; өрө эккирии түс = прям., перен. запрыгать.

1) прыгать, скакать; перескакивать, перепрыгивать; устаны ой = прыгать в длину; үрдүгү ой = прыгать в высоту; чалбаҕы ой = перепрыгнуть через лужу; күрүөнү үрдүнэн ой= перескочить через изгородь; ойон таҕыс = выскочить (наружу); ойон тур = вскочить; ойон тиий = быстро подбежать, подскочить, подлететь; уол аҕатыгар ойон тиийдэ мальчик подскочил к отцу; ойон түс = спрыгнуть; 2) подниматься, всходить (о солнце); күн үөһэ ойбут солнце поднялось высоко.

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баран хаал, суох буол (орто уҥуохтаах, кэтит киппэ быһыылаах киһи туһунан). ☉ Вскочить на ноги и тут же исчезнуть, бросаясь в глаза своей коренастой фигурой
[Ньыгыллаан бухатыыр] тура ойон, дьиэ таһын диэки дагдакыс гынан хаалла. ПЭК ОНЛЯ III

туохт.
1. Сэниэлэммиттии чэпчэкитик эмискэ өндөс гын, сэгэс гын. ☉ С лёгкостью приподняться, вскочить
Сэргэчээн, сэгдьэс гынан, сыарҕаттан чэпчэкитик түһэ эккирээт, хаарын тэбэммэхтээтэ. Болот Боотур
2. көсп. Эмискэ санааҥ көтөҕүллэн чэпчээ, санааҥ чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буол. ☉ Вдруг почувствовать лёгкость, приподнятость духа, настроения, вдохновиться, воодушевиться
Дагдайбытын тухары Дагда эбит диэн Сэнии санаата, Сэгдьэс гына түстэ. П. Ойуунускай

большой гнойник; карбункул; саанык таптаабыт сиринэн тахсар погов. чирей вскочит, где захочет.

1) входить, заходить; въезжать, заезжать; проникать куда-л.; дьиэҕэ киир = войти в дом; куоракка киир = въехать в город; көтөн киир = влететь; сүүрэн киир = вбежать; ойон киир = вскочить куда-л.; илиибэр мас киирдэ в руку мне попала заноза, я занозил руку; таас истиэнэҕэ тоһоҕо киирбэт в каменную стену гвоздь не входит; тобулу киир = воткнуться; дьөлө киир = вонзиться; быһа киир = врезаться; быа илиибин быһа киирдэ ремень врезался мне в руку; 2) вмещаться, умещаться, размещаться; манна сүүс ынах киирэр здесь размещается сто коров; уон литр киирэр иһитэ сосуд, вмещающий десять литров; 3) вступать; поступать; включаться; үлэҕэ киир = поступить на работу; союзка киир = вступить в союз; куоталаһыыга киир = включиться в соревнование; 4) приступать, начинать; окко киир = начать сенокос; ыһыыга киир = приступить к севу; 5) доходить до какого-л. состояния, положения; кыһалҕаҕа киир = впасть в нужду; албыҥҥа киир = попасться на удочку, быть обманутым # балаҕаҥҥа киирэр ый уст. сентябрь; күн киирэр солнце заходит; тахсан киир = сходить в туалет, в уборную.

туохт.
1. Көстүбэт, тыаһаабат буола сатаан сэрэнэн, төҥкөччү туттан, сыбдыйан хаамп, туохха эмэ чугаһаа. ☉ Красться, подкрадываться
Аргыый аҕай талах быыһынан Сэмэнчик үөмэн истэҕинэ, кустара маатырҕаһа-маатырҕаһа көтөн бардылар. Н. Неустроев
Никита тыаһа суох үөмэн киирэн оронугар сытара. Н. Лугинов
Кэри-куру дьиэтигэр соҕотоҕун сыттаҕына, аан сэрэхтээхтик аһылынна, үөмэн үктүүр тыас иһилиннэ. И. Гоголев
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
2. эргэр. Өрө ыстан, туох эрэ үрдүгэр ыстанан таҕыс. ☉ Приподняться, подпрыгнуть, вскочить на что-л. Уончалаах уол бүдүрүйдэ, тырамбаай үктэлигэр аҥаар атаҕынан тобуктуу түстэ, аҥаар атаҕын тумсунан сиргэ тирэнэн кэбиһэкэбиһэ өрүтэ үөмэ сатыы истэ. Амма Аччыгыйа
Иккис күнүгэр уу эбилиннэр эбиллэн, быһыт иннинээҕи томточчу кутуллубут сырыынньа буор эниэни өрө үөмээри салаамахтаан ылла. М. Доҕордуурап
Үөрүү киһини көтүтэр Үөмэн тиийбэт үрдүккэ, Үтүө санааны көбүтэр Үргүөргэ үрдэрбэккэ. С. Тимофеев
ср. др.-тюрк. өмэлэ ‘ползти’, алт. өҥөлө ‘подкрадываться’

туохт.
1. Кэдэччи туттан чэпчэкитик хамсанан эмискэ өрө көтөн ыл. ☉ Легко, быстро вскочить, подняться, чуть выгнув спину
[Иза] дэгэс гынан ойон турбута, кылгас былааччыйатын көннөрүнэн имигэстик нусхалдьыйан ылбыта. П. Аввакумов
[Олег] үөрэн, холкутуйан, атыттан, бэлисипиэттэн түһэрдии, чэпчэкитик дэгэс гынан түстэ. Н. Габышев
Сыыр тахсыыта кэлбитигэр каюр наартаттан дэгэс гынан түһэ охсор. ДФС КК
Аан модьоҕотун бэрт үөрүйэхтик дэгэс гына атыллаан, үҥкүүлээри гыммыт курдук, атаҕын төбөтүгэр чэпчэкитик үктэнэн, Аанча киирэн кэллэ. «ХС»
2. (Илиигин) кыратык күөрэс гыннар. ☉ Коротко взмахнуть вверх рукой
[Софья] ноталары арыйбыта, хаҥас илиитинэн дэгэс гынан, клавишалары охсубута. М. Горькай (тылб.)
△ Сылбырҕатык хамсанан түргэнник хаба тардан ыл. ☉ Ловко и быстро, без лишних движений схватить что-л., взмахнув вверх рукой
Дарыбыан бэрэбинэҕэ батары охсуллан турар сып-сытыы сүгэтин дэгэс гыннаран, сулбу тардан ылбыта. Далан
Элиэ Сааба, сиргэ мүччү туппут бэрдээҥкитин дэгэс гынан ылаат, кыыл баһын туһаайан, бэрдээҥкитин чыыбыһын тардан кэбистэ. Л. Попов
Уол эрчимнээхтик ойон тураат, чаанньыгын тутааҕын үтүлүктээх хаҥас илиитинэн дэгэс гына харбаат, түннүк аннынааҕы остуолугар дьулуруйда. «ЭК»
3. Тугу эмэ чэпчэкитик көтөҕөн күөрэс гыннар. ☉ Легко, без натуги поднять что-л. вверх
Тохороон Баһылай дабыкыччыйан кэлэн Чуркины көтөҕөн дэгэс гыннаран өрө аста. Амма Аччыгыйа

сыһ. Төһө эмэ кэми быһа тохтообокко, тохтоло суох. ☉ Без передышки, безостановочно (напр., работать)
Ыраах сир эбит, аҕыс хонук устата тура айаннаан кэллибит. Н. Якутскай
Сарсыҥҥытыгар тура үлэлээн, туорааҕы мэлийэн бүтэрдилэр. «ХС»
Икки күнү тура ардах түстэ. «К»
♦ Тура дьаарбай кэпс. — тугу да гыммакка, туох да кыһалҕата суох мээнэ сырыт. ☉ соотв. лодыря гонять
Быйыл сайыны быһа тура дьаарбайан таҕыста. НАГ ЯРФС II
Тура күүһүнэн көр күүс. [Сеня] тура күүһүнэн, эһэлии харбааһынынан үчүгэй эбитэ үһү. Н. Босиков. Тура тэбинэн — быыстала суох, тохтоло суох (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Беспрестанно, непрерывно (делать что-л.)
Уонтан тахса чаас устата тура тэбинэн хаампыт. И. Гоголев. Тура эккирээ — эмискэ ойон тур, атаххар тур. ☉ Вскочить на ноги (букв. поднимаясь, скакать)
Онтон тура эккирээтэ, төттөрү-таары хаамта уонна эмиэ саҥаран барда. Суорун Омоллоон
«Тыый, бэлиэр дуо?!» — диэн баран, тура эккирээтэ. Н. Заболоцкай
«Туох буолла?» — дэспитинэн, дьон тура эккирээбиттэрэ. В. Яковлев
◊ Күн тура-тура көр күн
[Онтоон:] Ньукуус уола Тимэппий хара буор, күн тура-тура киирэн ыҕарыйар. Күндэ. Тура күүс — быччыҥ күүһэ. ☉ Физическая сила
Тустууга тура күүс билбэт. Далан
Айылҕа кинини тура күүстэн матарбатах. «ХС»