сущ
саанык, түөллүгэн

аат., түөлбэ. Хас да кииннээх улахан кутургуйа, саанык. ☉ Гнойный нарыв, карбункул
Сөмүйэнэн тэһэ баттаабыт курдук түөллүгэн оннун көрдөрбүтэ. Ф. Постников
Кутургуйаҕа, түөллүгэҥҥэ ол үүнээйи сэбирдэхтэрин үргээн, саба баайан эмтииллэр. ТКП ТДЭҮү. Сэтинньи уон күнүгэр сүүнэ түөллүгэнэ тэһэ ыстаммыта да, Карл доруобуйата тупсан биэрбэтэҕэ. МТККС

туохт.
1. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ охсуолаан салгыны хамсат, оннук гынан тугу эмэ үүр, тэйит, эбэтэр күөдьүт (хол., уоту). ☉ Махать, обмахивать (руками или чем-л.), отмахиваться (напр., от комаров). Оҕону сөрүүкэтэн былаатынан сапсый. Уоту таҥаһынан сапсыйан күөдьүт
□ Санныгар, сааныгар Сахсырҕа түспүтүн Сапсыйабын диэхтээн Сааныгын өлөрбүт. П. Ойуунускай
Чоочо отчуттара …… кулун кутуруга дэйбиирдэринэн бырдаҕы сапсыйа-сапсыйа тиийэн кэлэллэр. В. Протодьяконов
2. Илиигин эбэтэр тугу эмэ өрө тутан хамсатан туох эмэ бэлиэтэ биэр (хол., быраһаайдаһан, ыҥыран эбэтэр чугаһатымаары). ☉ Подавать какой-л. знак движением поднятой руки или чем-л., поднятым в руке (напр., прощаясь), махать
Икки илиитинэн аргыый утары сапсыйа-сапсыйа, Катя кэннинэн хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна тахсаары ойон турбутун Матвей Матвеевич илиитинэн сапсыйан тохтотон кэбистэ. Н. Лугинов
Аркадий Дмитриевич сапсыйа-сапсыйа тыраахтарга сүүрэн кэллэ. М. Доҕордуурап
3. Кынаттаргынан күүскэ дайбаа. ☉ Махать, делать взмахи крыльями
Таллан куоҕас Талаара сапсыйан, Үс сүүс сыл Көтөн күпсүйэн бүтэрэр аартыгын Мүнүүтэнэн мүччүрүтэлиир эбит. С. Зверев
Хаххан тимир баҕыыр тумсунан Хайыта харбыы тоҥсуйда. Сабарай кынатын сапсыйан Сабыта охсо дуксуйда. И. Чаҕылҕан
Туран иһэн модьу токур муруннаах күрэҥниҥи өҥнөөх көтөр биирдэ-иккитэ аллара сапсыйан хаалтын эрэ көрөн хааллым. Н. Заболоцкай
4. поэт. Күүскэ тыалыр, силлиэр. ☉ Сильно дуть, обдувать (о ветре)
Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах этим. П. Ойуунускай
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Болот Боотур
5
кэпс., көр сапсыйан кэбис. Бүгүҥҥү мунньаҕы, айдааны, Айтаны — барытын сапсыйан баран, дьиэбэр тиийэн «Тиэриллибит кырыспын» туппутунан ороммор тиэрэ түһүөхпүн баҕарбытым. Далан
♦ Саба (таҥнары) сапсый — киһи тугу эмэ оҥороору гынарын бобус, төттөрү буой. ☉ Категорически возразить, отказать, не принять чьё-л. намерение, желание, решение, воспрепятствовать ему
Доҕоро: «Өрүс хамсыыра чугаһаата, …… тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт», — диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай
Семён Степанович эмтэнэ барыан баҕатыйарын [эмээхсинэ] таҥнары сапсыйбыта, …… «Мин бэйэм эмтиибин, эһиги кыһаммыта буолумаҥ», — диэн силбиэтэнэрэ. «ХС». Сапсыйан кэбис — туһа тахсыбатын көрөн, тугу эмэ оҥоро, көннөрө эбэтэр кимитугу эмэ кытта мөккүһэ, аахса сатыыргын уурат, кыһаммат буол. ☉ соотв. махнуть рукой на кого-что-л.
Кэлин сапсыйан кэбиспитим: тугу да туойдуннар. Софр. Данилов
«Буот, Потанин баар Сибиир дьиҥнээх патриота. Эн буоллаххына төһө эмэ үөрэхтээх киһи эрээри…» — Абыраамап кэлэйбиттии туттар, сапсыйан кэбиһэр. Л. Попов
Уолу үөрэххэ хара күүстэринэн сосуһалларыттан туһа тахсыбатын өйдөөн, сапсыйан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Яблонялары хаһан эрэ биир талбытынан таалалаабыт атыыһыт олордон биирдэ эрэ үс күөх дьаабылыканы ылбыта, онтон ыла сапсыйан кэбиспитэ үһү. «ХС»
△ Тугу эмэ истэ да барыма, хара ааныттан ылыныма, буолунума. ☉ И слушать не хотеть о чём-л., отказываться от чего-л., отвергать что-л. тут же, с ходу
Биэни ыаһыны, кымыһы оҥорууну бодьуустаах үлэ диэн сапсыйан кэбиһэллэр. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. сапы ‘махать, трясти’, телеут. сапсы ‘потрясать’

аат.
1. Тугу эмэ хатыырга аналлаах тимир оҥоһук. ☉ Замок
Бу олордоҕуна эмискэ күлүүс тыаһа халыгырыы түстэ. Суорун Омоллоон
Арамааскы хаайыы күлүүһүн тылын Мироновка биэрдэ, кини күлүүһү ылаат, Александр сытар хоһун аспытынан барда. М. Доҕордуурап
Мариса сытар хаайыытын айаҕар ыстанан көрбүтэ: синньигэс соҕус дугалаах күлүүһүнэн хатаабыттар эбит. Эрилик Эристиин
2. Гаайканы эрийэн киллэрэргэ, өһүлэргэ эбэтэр тугу эмэ аһарга-сабарга туттуллар тэрил. ☉ Приспособление для откупоривания чего-л.; гаечный ключ. Уон сэттэлээх күлүүстэ аҕал. Чаһы күлүүһэ
3. Массыынаны, матасыыкылы, уо. д. а. собуоттуурга туттуллар аналлаах оҥоһук. ☉ Ключ зажигания
Бэҕэһээ Иван массыынатын күлүүһүн убайыгар туттарбыта. Н. Лугинов
Эһиги күлүүһү холбоомоҥ. Уопсайынан, олох тыытымаҥ. Өкүмүлээтэр олорон хаалыа. Багдарыын Сүлбэ
4. көсп. Предмет, өйдөбүл, о. д. а. ис дьиҥин өйдүүргэ, кистэлэҥин арыйарга төрүтүнэн буолааччы туох эмэ. ☉ То, что способствует разгадке, пониманию чего-л., овладению чем-л., ключ
Оҕо ускуустубаны өйдүү үөрэнэригэр айылҕаны элбэх өрүттээх күлүүс быһыытынан сыаналыахтаахпыт. ЧКС ОДьИи
Кымыс — нэһилиэнньэ доруобуйатын тутаах күлүүстэриттэн биирдэстэрэ буолар. ЩМФ ККЭБС
♦ Күлүүһэ суох үпкэ киирбит — күрүөтэ суох окко киирбит диэн курдук (көр күрүө)
◊ Күлүүс тыл — норуот эмчитэ киһиэхэ уонна айылҕаҕа сабыдыаллыыр, дьайар кистэлэҥ күүстээх хас да таһымнаах иччилээх тыла. ☉ Магическое, насыщенное энергетикой слово как прием, используемый народными целителями при лечении больного, а также при несчастных случаях, стихийных бедствиях, ключевое слово
Түөллүгэни, сааныгы, Төбөлөөҕүкииннээҕи Эндэппэккэ суох гынар Эрэдэһин күлүүс тыла. Күннүк Уурастыырап
Ыарыыны эмтииргэр күлүүс тыллааххын. ПНИ ЭД
Уоту күлүүс тылынан да тохтотобун. ПНИ АДХ. Күлүүс тыла — күлүүһү арыйарга уонна хатыырга аналлаах, кыра тимир оҥоһук. ☉ Ключ от замка
Айан дьонун киэнин аттарын сыгынньахтаан, ындыыларын ампаарга угуҥ, ампаар аанын хатаан, күлүүс тылын киллэрэн тойонноругар туттарыҥ. Саха фольк. Көстөкүүн ойоҕун сиэбиттэн күлүүһүн тылын ылан, дьааһыгын аһан мөһөөх харчытын ылан, Баһылай Охонооһойоптооххо хаартылыы барда. Күндэ
Арамааскы, кини илиитин өрө ууннаран туран, түрмэ күлүүһүн тылын сиэбиттэн сулбу тардан ылла. М. Доҕордуурап
Күлүүс хаайыыта көр хаайыы. Арба даҕаны, били, биһиги бухгалтербыт Чалаар Байбал үс сыл күлүүс хаайыытыгар түбэспит. Н. Босиков
Субу киһини — кубаҕай, уһун сөмүйэтинэн бүк түһэн олорор киһи оройун дугдуруйбута — туох да үгүс эрэйэ суох күлүүс хаайыытыгар утаарыахха. В. Титов
Сыҥаах күлүүһэ көр сыҥаах. Дьааһыйарбар Мин сыҥааҕым күлүүһэ Тахса сыһан, ардыгар Төннөрүм [кулууптан]. И. Гоголев
[Моҕой кыыл] хаан кыһыл айаҕын, сыҥааҕын күлүүһэ ыллыар диэри атан …… кутуругун куймаҥнатан ылла. Д. Апросимов. Ыаҕас күлүүс — ыарахан ыйааһыннаах, томороон быһыылаах улахан күлүүс (былыр саха уустара тимиртэн, чугуунтан таптайан оҥороллоро). ☉ Массивный, громоздкий замок (в старину якутские кузнецы ковали его из железа или чугуна)
[Күкүр Уус:] Көрүҥ эрэ, бу ыадар бэйэлээх ыаҕас күлүүһү! Суорун Омоллоон
Ыаҕас күлүүһүнэн түрмэ ыксары хатаммыт. «ХС»