нареч. громко; раскатисто # дорҕоонноохтук ааҕыы пед. чтение вслух.

сыһ. Улаханнык, дуорааннаахтык иһиллэр курдук (саҥа, тыас туһунан). ☉ Громко, раскатисто, так, чтобы звучало четко и ясно (о голосе, звуке)
Дьөлөркөй күпсүүрү дорҕоонноохтук мөҥүрэтиҥ, Хотой үҥкүүтүн үҥкүүлээҥ. И. Гоголев
Дора доҕотторун кытта өрөбөлүссүйүөннэй ырыаны дорҕоонноохтук ылласпыта. П. Филиппов
Иннибэр ким эрэ дорҕоонноохтук үөгүлээн ыҥырар. «ХС»
◊ Дорҕоонноохтук ааҕыы пед. - иһиллэр гына, улаханнык ааҕыы. ☉ Чтение вслух
Кинигэни кэмиттэн кэмигэр дорҕоонноохтук ааҕыы оҕоҕо интэриэһи көбүтэр. Дьиэ к.

туохт. Соһуйар, өмүрэр курдук улаханнык, саҥа таһааран сөх. ☉ Выражать удивление, изумление вслух
Дьон сөҕөн-махтайан, саҥа аллайбахтыыллар. Күннүк Уурастыырап
[Оҕонньоттор] тыраахтар солооһуну бысталаан лиһигирэйэ сиэлэрин көрөн сөҕөн-махтайан маҥан бытыктара ибигириир. М. Доҕордуурап
[Дьөгүөрүскэ] сөхпүт-махтайбыт омунугар өттүккэньилбэккэ охсуммахтаата, чыпчырынна, күллэрэстээтэ. Н. Заболоцкай

аат.
1. Киһи төбөтүгэр (үксүгэр тымныыттан, күн уотуттан о. д. а. харыстанан) кэтэр таҥаһа (араас быһыылаах буолар, араас матырыйаалтан тигиллэр). ☉ Шапка (головной убор). Куобах бэргэһэ. Тугут бэргэһэ. Саһыл бэргэһэ
□ Силип Лааһарап бэйэтинэн уһун таба саҕынньаҕы сайбаччы кэтэн, эргэрбит бэдэр бэргэһэни кыҥначчы уурунан баран, үрдүттэн өҥөйөн турар эбит. Амма Аччыгыйа
Өксүү букатын кыра эрдэҕиттэн истээх таҥаһы тигэргэ үөрүйэх буолан, итии сэлиэччик, үтүлүк, бэргэһэ тигиитин сатыыр ахан дьыалата буолан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
2. эргэр. Эр-ойох буолбуту бигэргэтэр христианскай итэҕэл туома (мэнньиэһи кэтэрдии). ☉ Обряд венчания
Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Киһи бэргэһэлээх ойоҕо буолан бараҥҥын, туора киһини көрдөҕүҥ аайы ытыы-соҥуу сылдьыаҥ дуо? Амма Аччыгыйа
♦ Бэргэһэтэ аһаҕас этэ эргэр. — итэҕэли утары улаханнык этимэ: абааһы кулгааҕа чуор, бэргэһэтин кулгааҕа бааллыбатах (аһаҕас) киһи курдук истэр. ☉ Уши его (черта) шапки подняты (так говорили раньше в качестве предостережения, когда кто-л. высказывался вслух против суеверий). Тиис (аһыы) бэргэһэтэ буол (оҥоһун) — мэлдьи, тохтобула суох мөҕүлүн, үөҕүлүн, хомурулун (киһи туһунан); сиэ, сиэн кэбис (адьырҕа кыыл, абааһы туһунан). ☉ Постоянно ругать, бранить, порицать кого-л.
Биэс тииһим бэргэһэтэ буолар биэбэйиктэрим оҕото биирдэ охсору, биирдэ тэбэри тулуйбат буолан баран тумустара туустаах. П. Ойуунускай
[Кыыллар] арсыын усталаах адьырҕа аһыытын бэргэһэтэ буоллахпыт диэннэр, балай да буоллар утарылаһан өлөөрүлэр ырдьыгынаһа түһээхтииллэр. Д. Апросимов
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тыл-тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай
◊ Бэргэһэ кулгааҕа (сыҥааҕа) — кыһыҥҥы бэргэһэ ойоҕосторуттан аллара түһэр кулгааҕы, иэдэстэри, сыҥааҕы сабарга аналлаах өттүлэрэ. ☉ Ухо, уши (зимней шапки)
Настя кырса тыһа бэргэһэтин кулгааҕын сэгэтэн иһиллээн көрөр. Н. Якутскай. Бэргэһэ харын — сылгы ханнын салаата. ☉ Часть желудка. Сүөһүлэрин бэргэһэ ханнын быһан ыллылар. Дьабака бэргэһэ — чанчыгын сиигэ уонна оҥуута суох үргүлдьү түһэр кулгаахтаах, үөһээ өттүгэр чопчуурдаах, истэри-тастары тириинэн тигиллэр дьахтар былыргы бэргэһэтэ. ☉ Старинная якутская женская меховая (изнутри и снаружи) шапка с высоким верхом из сукна или другого хорошего материала
Умайар кылааннаах уу буобурата Үрдүк нуоҕай дьабака бэргэһэтин Үстэ сүгүрүйбүтүнэн кэлэн Иннигэр аҕалан иҥиһэхтии ууран кэбистэ. П. Ойуунускай
Дьаагарбах такайбыт, Эриэккэс илии тикпит Хаҥ дьабака бэргэһэ Ханыыланан бүппүтэ үһү, Доҕоттоор!.. С. Зверев. Дьорбуоҥка (дьормуолка) бэргэһэ — силииндирдии быһыылаах таҥаһынан бүрүллүбүт түүлээх бэргэһэ. ☉ Ермолка (мягкая круглая шапочка)
Хара саһыл тыһа оройдоох, уу буобурата тулалаах эр киһи дьорбуоҥка бэргэһэтэ баарын ылан, Дэлиһиэй кэтэн көрдө. Эрилик Эристиин. Чомпой бэргэһэ — үргүлдьү барар кулгаахтаах халпаакка маарынныыр хороҕор оройдоох кыһыҥҥы бэргэһэ. ☉ Высокая зимняя шапка, похожая на чепец, с высокой макушкой и наушниками
Чомпой бэргэһэлээх атах сыгынньах эмээхсин биһиктээх оҕону биэбэйдии барда. Н. Неустроев
Уулаах Уйбаан илдьирийбит эргэ ырбаахытын, дьирим курунан ыга тардыммыт, оройунан тобуллубут чомпой бэргэһэни сүүһүн диэки умса ууруммут. Эрилик Эристиин
[От тиэйээччи] чомпой бэргэһэтин тууна бааммыт, суккун соннооҕун бүүрэ курдаммыт. М. Доҕордуурап

1. даҕ.
2. Кырдьар сааһыгар тиийбит. ☉ Достигший почтенного пожилого возраста, пожилой, старый (о человеке)
   Бэйэм сүөһүлэрбин кырдьаҕас, тиэргэн ийэтэ буолбут ынахпынан буларым. П. Ойуунускай
   Мин кырдьаҕаспын да, доруобайбын, үөһэ хайдах эмэ тахсыам буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
3. Өр кэмҥэ тугунан эрэ дьарыктаммыт, идэтийбит, уопутурбут. ☉ Давно занимающийся каким-л. делом, опытный, со стажем, бывалый (о человеке)
   Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
   Табаарыс Бадин Михаил Иванович — кырдьаҕас бассабыык. С. Ефремов
4. Баар буола сылдьыбыт, ааспыт, эргэ. ☉ Прежний, прошедший, старый
   Кырдьаҕас үйэбит Кыйданна, кыранна. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Баар буолбута, төрүттэммитэ, туһаныллыбыта ырааппыт. ☉ Существующий давно, находящийся в употреблении давно, старый, древний (о чем-л.)
   Эдьигээн олус кырдьаҕас — сааһынан Дьокуускай куораттан аҕыйах ый эрэ балыс. С. Руфов
   Кырдьаҕас алтан сылабаар оргуйан сыыгыныы турар. М. Доҕордуурап
   Бу кырдьаҕас оскуола үлэтигэр киһи кэрэхсии көрөрө чахчы баар эбит. ОГГ СМ
6. аат. суолт.
7. Сааһырбыт киһи. ☉ Старик, старец
   Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт (өс хоһ.). Кырдьаҕастан ыйытыма – сылдьыбыттан ыйыт (өс хоһ.). Элбэх хаары моҥообут кырдьаҕас, тоҕус уонча сааһыгар чугаһаан иһэн өлбүтэ. В. Протодьяконов
8. Ытыктаан, сүгүрүйэн этии, ыҥырыы, ааттааһын (сааһынан оччо кырдьаҕаһа да суох киһини, ардыгар киһи олоҕор суолталаах атын туох эмэ да туһунан). ☉ Почтительное обращение к кому-л. или уважительная характеристика когочего-л.
   Кынаттааҕым кырдьаҕаһа Кыталык кыылга былааннаахтык Кыыһар былыты аннынан Кылбайан көттө. Нор. ырыаһ. Суор Ойуун кыраҕа хоҥнубат кырдьаҕас буолуо. Амма Аччыгыйа
9. Туох эмэ улахан, күүстээх хаачыстыбатын бэлиэтээн этии. ☉ Дед, старец (слово, выражающее уважительно-почтительное отношение к чему-л.)
   Тымныы кырдьаҕас алта уон бииргэ тиийэ дьалкыйан ылаттаата. Н. Заболоцкай
10. харыс. т. Эһэни (тыатааҕыны), уоту ытыктаан, дьулайан ааттааһын. ☉ Старец (почтительное, оберегательное обращение) — эвфемизм, заменяющий слова «огонь», «медведь»
    Кырдьаҕас аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта. Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөккө эҥин диэччилэр, оттон арҕаһын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
    «Бэйи, мин кырдьаҕаспар бэристэхпинэ сатанар», — диэтэ, итиэннэ уотун диэки хаамта. С. Никифоров
    Кырдьаҕас хайа да кыыллартан барыларыттан өйдөөх, куһу киһи курдук ураҕаһынан да бултуурун ылан көрүҥ, тууну көрөрүн, тылбыытын эрэ сатаан укпат. «ХС»
    ♦ Кырдьаҕас бөрө (ыт) – өр олорон, олоххо арааһы көрсөн, элбэҕи билбиткөрбүт, уопутурбут киһи. ☉ Видавший виды, бывалый; соотв. тертый калач (букв. старый волк, пес)
    Кырдьаҕас ыт үрбүтэ хаалбат (өс хоһ.). Кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт (өс хоһ.). Кырдьаҕас бөрөлөр Түү сирэй уонна Адаархай кэлбэтэхтэр. Олор үөмэн эрэрдии ньылбыйа тутталлара бэлиэ буолара. Р. Баҕатаайыскай
    Күөлгэ кус толорута чахчы – кырдьаҕас бөрө эндэппэтэх баҕайым ини. Н. Заболоцкай
    ◊ Аар кырдьаҕас – олус элбэх саастаах, ытыктанар киһи. ☉ Старец, очень старый почтенный человек
    Саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик хамсанан үҥкүүлээн дэгэрийэн эрэрин көрө-көрө сүрдээҕин сөҕөбүт. «ХС». Кырдьаҕас аат — ким, туох эмэ билигин айыырҕаан этиллибэт буолбут былыргы аата (итэҕэли кытта сибээстээн маннык ааты туттубакка кыһаналлар). ☉ Старинное полное имя кого-л. или название чего-л., вышедшее из употребления (согласно народным поверьям и суевериям, его стараются не произносить вслух)
    Бу эн үөһээ бииһин ууһун наһаа дириҥник ахтар эбиккин, бу дьон кырдьаҕас ааттарын ааттыыр сэттээх-сэлээннээх буолар. Эн ыччаттаах киһигин, ыччаккын харыстаа, улахан тылы саҥарыма. Тоҥ Суорун
    [Амма тоҕойун сиһин] кырдьаҕас аата Түөрт Уон Түөрт Күөллээх Түгэх иһэ. Багдарыын Сүлбэ. Ытык кырдьаҕас үрд. – ытыктанар, ытыгыланар кырдьаҕас киһи. ☉ Почтенный, глубокоуважаемый пожилой человек
    Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут, Ыарахан атахтаах, Ыралаах тыллаах, Ырыаһыт идэлээх Ытык кырдьаҕаһы буланнар, Түһүлгэ төбөтүгэр Туруоран [кэбиһэллэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Бууктаах сон саҕынньахтаах ытык кырдьаҕас оҕонньор киһи, сөҥ-сөҥнүк саҥаран, лүҥкүнүү турар эбит. П. Ойуунускай
    ср. тюрк. карт ‘старый’

I
аат.
1. Киһи куолаһынан таһаарар дорҕооно, хаһыыта эбэтэр этэр тыллара. ☉ Голос человека, а также его крик или речь. Дьон саҥата иһиллэр. Саҥатын ис хоһооно иһиллибэт
□ Хаҥас диэки ыраах оҕолор саҥалара, күлсэллэрэ иһиллэр. А. Софронов
△ Кыылсүөһү, көтөр-сүүрэр куолаһынан таһаарар дорҕооно, ону тэҥэ сорох үөн-көйүүр (кумаар, сахсырҕа) саҥарар курдук көтөр тыаһа. ☉ Голоса зверей, птиц и насекомых. Чыычаах саҥата. Сахсырҕа саҥата сааҕынас. Кумаар саҥата утуппата
□ Ойуур иһиттэн ынаҕын ыҥыранар саҥата иһиллэр. Н. Якутскай
Били киһи тохтоон, …… үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
2. кэпс. Хайа эмэ киһи эбэтэр бөлөх дьон саҥаларын ураты быһыыта, майгына. ☉ Своеобразное произношение, особенности речи, говор. Халымалар саҥалара туспатык иһиллэр
3. кэпс. Ким эмэ тугу эмэ гыммытын буруйдаан кэпсэтии, тыл-өс таһаарыы. ☉ Разговоры, толки, пересуды, молва. Үүнэн турар маһы мээнэ алдьатымаҥ, саҥа буола сылдьыа
♦ Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV
Мин Ааныкам өлөн, бэйэм да испиттэн саҥам тахсыбат буола сылдьар. Эрилик Эристиин
Начаалыстыба мөхтөҕүнэ, буруйдаах буоллаххына, …… мэктиэтигэр, искиттэн саҥаҥ тахсыбат буолар. И. Никифоров. Саҥа ал- лай — эмискэ туох эмэ саҥата таһаар, тугу эмэ быстах саҥар. ☉ Непроизвольно сказать, воскликнуть
«Пахай!» — диэн Ньукуу улаханнык саҥа аллайда. «ХС»
«Һэ, доҕоор! Эһиги билсэр эбиккит дуу?» — Гаврил Иванович саҥа аллайда. С. Никифоров. Саҥа бөҕө кэпс. — ким эмэ туох эмэ туһугар кими эмэ улаханнык мөҕөр, сэмэлиир. ☉ Возмущение, негодование вслух кого-л. по какому-л. поводу
Бүтүн нэдиэлэ хонуга сырыыптанна диэн управляющайыҥ саҥа бөҕө үһү. «Кыым». Саҥата суох бар кэпс. — мөккүөргэ хотторон, утарсыбат киһиҥ буойбутуттан эбэтэр туохтан эмэ соһуйан, саҥара олорон саҥата суох буол, ханнан хаал. ☉ соотв. лишиться дара речи
Киһи эрэ буоллар уолуйан саҥата суох барда. Н. Неустроев. Саҥата суох ыыт кэпс. — киһини, тугу да булан салгыы саҥарбат, мөккүспэт курдук баһыйа эт. ☉ Не дать возможности ответить
Саха омук саамай бэттэрин саҥата суох ыытар сайаҕас-сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Үөрэ-көтө олорбут дьон курус гына түстүлэр. Бары саҥаларыттан маттылар. АДП КБ
◊ Ойоҕос саҥа көр ойоҕос
Ойоҕос саҥаҕа туора киһи саҥатын интонацията сүтэр. ЧМА СТСАКҮө. Саҥа аллайыы тыл үөр. — араас иэйиини уонна ис туругу биллэрэргэ туттуллар уларыйбат тыллары (хол., оо, тыый, ычча) үөрэтэр саҥа чааһа. ☉ Неизменяемое слово, служащее для выражения чувств и волевых побуждений, междометие
[Этиилэртэн] саҥа аллайыыны булан, туох суолталааҕын толкуйдааҥ. ННН СТ-7. Саҥа чаастара тыл үөр. — тыллар суолталарынан, грамматическай бэлиэлэринэн уонна этиигэ туттуллууларынан араарыллар бөлөхтөрө. ☉ Разряды слов, различаемые по лексическим значениям, морфологическим признакам и синтаксической функции, части речи
Көмө саҥа чаастарын хатылааҥ. ННН СТ-7. Сирэй саҥа тыл үөр. — этиигэ туора киһи саҥата уларытыыта суох хайдах этиллибитинэн бэриллибитэ. ☉ Чужая речь, переданная без изменений от лица говорящего
«Чэ, кэпсээ, эмээхсин, утуйааччы утуйдун, истээччи иһиттин», — диэтэ Сөдүөччүйэ. Амма Аччыгыйа
Сирэй саҥаны куоласкытын уларытан, арааран этиҥ. ПНЕ СТ-5. Сирэй саҥаны уонна ааптар тылын миэстэлэрин атастаһыннарын, онуоха сөптөөх сурук бэлиэтин туруоруҥ. СНЭ СТДМ
ср. др.-тюрк. йаҥҕу ‘шум, шорох, эхо’
II
1. даҕ.
1. Эргэрэ, курсуйа, туттулла илик, чээл бэйэтинэн сылдьар; соторутааҕыта баар буолбут, оҥоһуллубут. ☉ Не утративший своей новизны, свежести, только что изготовленный, появившийся. Саҥа таҥас. Саҥа дьиэ
□ Икки сабыс-саҥа бинчиэстэр саа оһох аттыгар олорор киһи кэннинэн сиргэ сыталлар. Н. Якутскай
Сөрүүн түүн салгыныгар Саҥа бурдук сыта саба биэрэн ааһар. С. Васильев
2. Урут суох, биллэ илик, бу кэлин көстүбүт эбэтэр кэлбит, сонун. ☉ Ранее неизвестный, впервые изобретённый, найденный или возникший, появившийся. Үлэ саҥа ньымалара
□ Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Ынах ыамын элбэтэргэ саҥа суолу-ииһи көрдөөбүттэрэ. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Эн, кырдьык, саҥа киһигин, биһиги холкуоспут олоҕун ымпыгын-чымпыгын билэ илигиҥ буолуо. С. Ефремов
Норуот хонтуруоллааччылара саҥа күүһүнэн, саҥа тэтиминэн актыыбынайдык үлэлииллэригэр бары усулуобуйаны тэрийиэххэ. «Кыым»
3. Эргиллэр кэмигэр хат көстүбүт (күнү, ыйы этэргэ). ☉ Вновь появившийся, вновь начинающий период своего обращения (о солнце, луне). Саҥа ый тахсыбыт
□ Сарсын үөрэ көрдүн Сандал саҥа күммүт. Күннүк Уурастыырап
4. Кэлин хаттаан, уларытыллан оҥоһуллубут. ☉ Выполненный заново, новый. Үлэ саҥа суруллуута. Кинигэ саҥа тахсыыта
2. сыһ. суолт.
1. Уруккуттан буолбатах, субу саҕалаан, билигин эрэ; аан бастаан. ☉ Только начиная что-л., приступая к чему-л.; только, только что, впервые, в первый раз. Күн саҥа тахсан эрэр. Саҥа кэлбит дьон туспа олордулар
□ Дьэ бу буолан мин Бүлүүнү быйыл саҥа көрдүм. Суорун Омоллоон
Оҕотун саҥа киллэрбит чөркөөкү, от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт, …… өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
2. саҥалыы 2 диэн курдук. Дьиэбит муостатын ыһан, саҥа оҥорууһубут
□ Буор түҥэтиги быйыл саҥа ыытыаҕыҥ. М. Доҕордуурап
3. аат суолт.
1. Туох эмэ урут биллибэтэх, бу кэлин, билигин көстүбүт, үөдүйбүт. ☉ То, что появилось впервые, возникло только что, что-л. новое. Саҥаны ылыныы. Саҥаны арыйыы
□ Норуот тугу эрэ саҥаны, кини олоҕор туһалааҕы көһүтэр. Н. Якутскай
Онно да эрэсиэптэри саҥардан суруйтаран, дийиэтэни тутус диэнтэн ураты саҥаны тугу да эппэтэхтэрэ. Софр. Данилов
2. Ый, сыл, үйэ диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм саҕаланыытын, бастакы өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, үйэ ‘век’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на начало, начальный период называемого времени. Ый саҥата. Сыл саҥата
□ [Чаҕылҕан] «Чаҕылҕан уоттара» диэн маҥнайгы кинигэтэ уон аҕыс саастааҕар 1933 сыл саҥатыгар бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Алтынньы саҥата этэ. Күн сардаҥата хаартан тэйэн чаҕылыйа оонньуура. И. Федосеев
♦ Саҥа страницаны арый (суруй) калька. — туохха эмэ улахан уларыйыыны, саҥалыы саҕалааһыны киллэр (саҥаны оҥор). ☉ Открывать новую страницу чего-л., вписывать новую страницу во что-л. Саҥа сири булан Аҕа дойду наукатын байытар, Арктика историятыгар саҥа страницаны арыйар баҕа кинилэр сүрэхтэрин үүйэ тутара. «ХС». Саҥа (саҥалыы) хараҕынан көр (одуулас) калька. — тугу эмэ урукку үөрүйэххиттэн уларыйан атыннык өйдөө. ☉ Смотреть на что-л. по-новому (букв. смотреть новыми глазами)
Барытыгар Николай Соня аттыттан арахсыбат, букатын саҥа хараҕынан кинини одуулаһа сылдьар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Саҥаны айыы — хайа эмэ салааҕа үлэ бастаан иһэр саҥа ньымаларын булан киллэрии. ☉ Открытие и внедрение новых, прогрессивных методов работы в какой-л. области деятельности, новаторство. Күннүк Уурастыырап литератураҕа үтүө үгэс уонна саҥаны айыы бэйэ-бэйэлэригэр утарсыбаттарын …… тоһоҕолоон бэлиэтиир. «ХС»
Саҥа дьыл көр дьыл. Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх кыһыҥҥы сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
др.-тюрк. йаҥы, тюрк. яҥа, сене, чаҥа, янгы, жаҥа, монг. цаҥги, бур. шэнэ

I
1. аат.
1. Киһи ис күүһэ, күүрээнэ таһыгар көстүүтэ (сүнньүнэн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Внешнее проявление силы духа, воли человека (преим. употр. в притяж. ф.)
Көрүҥэ көстөрө, Көрөрө-күлэрэ Сүрэхпин сүүйдүлэр, Сүрдэрбин туттулар. П. Ойуунускай
Айаннаары оҥостон, сүрэ көтөҕүллүбүт ахан. Амма Аччыгыйа
2. Киһи саллар, куттанар туох эмэ ынырыга. ☉ Что-л. страшное, внушающее ужас
Арай тыал түһэн хааллын — манна сүрү кэпсииллэр дии! — Син буккуйан-тэккийэн сылдьыллааччы, бачча дойдуга кэлбит киһи баартаах буолуоҥ. Б. Павлов
Олорон баран мин диэки эргиллибитэ, дьулааннаах сүр сымнаабыкка дылы, хараҕа уонна мунна начааскыга күлэн ыллылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ынырыктаах, алдьархайдаах; сиэри таһынан. ☉ Страшный, отчаянный; невероятный. Сүр кыыл. Сүр көстүү
□ Хата, ол эрэйдээҕим, Өкүлүүнэм, бэрт сымнаҕас, сүр үлэһит, иистэнньэҥ, саҥата-иҥэтэ суох сылдьан барыны бары үлэлээн бүтэрэн-оһорон иһэр эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Сүр куйаас. Бороҥ Нил анныгар, Сөрүүҥҥэ баҕарбыт санаабар, Үчүгиийүчүгэй Өлүөнэм Үрүмэ долгуна көһүннэ. С. Данилов
Биһиги кырдьаҕас саллааттар, түбүктээх кэмҥэ олороммут, Кырдьаммыт сааспыт да ырааттар хаарбахха холоммот сүр дьоммут. И. Эртюков
3. сыһ. суолт. Олус, наһаа. ☉ Чрезвычайно, весьма
«Чэ да, кэпсии оҕус да, муҥнаама!» — диэххэ айылаах, сүр уйаннык саһарчы көрбүтүнэн, Өкүлүүн оһоҕун чанчыгар быар куустан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
Уол сүр улгумнук ойон турда. «ХС»
♦ Сүр баттат көр баттат. Омоҕой Баай эмээхсинэ биир киэһэ этэр: «Оҕонньор, эн ити Эллэй таһыттан киирдэр эрэ уҥуоҕуҥ босхо барыар дылы хамныыр ээ, быһыыта, куттанар, сүр баттатар быһыылааххын, итини эн билинэҕин дуу»
Саха фольк. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, бүтэйдии салла саныыр, сүр баттатар учууталлааҕым — Акулина Ивановна. С. Федотов
Мэхээс сороҕор утары этиэн баҕарар да, итирик киһини кытта аахсан даҕаны дии саныыр. Ол эрээри дьиҥинэн тойонуттан толлоро, дьулайара, сүрүн баттатара бэрт быһыылаах. «ХС». Сүрүн көтүт — кими-эмэ улаханнык куттаа. ☉ Сильно напугать, перепугать кого-л.. Хараҥа хоско киирэн хаһыытаан оҕо сүрүн көтүттэ быһыылаах. Сүрүн тоһут — кими эмэ киэптээбэт, киэбирбэт оҥор. ☉ Сбить спесь с кого-л.
Аҥаардастыы киэптээн айбардыы сырыттаҕына, Коля уол ыһыахха дьон бөҕө ортотугар хара буору уоптаран сүрүн тоһуппут. «ХС». Сүрэ баттыыр кэпс. — кими эмэ ким эмэ аата-суола, сураҕа, үрдүк солото толуннарар, самнарар. ☉ Подавлять кого-л. своим авторитетом, известностью, высокой должностью. Аатырбыт тустуук киирдэкиирээт сүрэ баттаата — эдэр уол уота-күөһэ суох туһунна
□ Кырдьаҕас киһи сүрэ баттыыра дуу, эбэтэр Хоруновы саҥа көрө сатаан эрэр буолан толлоро дуу? Н. Апросимов. Сүрэ көппүт — 1) олоххо тардыһар күүһэ өһүллүбүт, күүһэ-күдэҕэ эстибит (ыарыһах туһунан). ☉ У него иссякли все жизненные силы и энергия (о больном человеке); 2) эргэр. Амтана суох буолбут, соппоҥ буолбут (абааһыны итэҕэйэртэн ситимнээх: абааһы ас сүрүн — амтанын, тотоойутун көтүтэн ыллаҕына, ас амтана суох буолар диир былыргы саха. Ол иһин ас элбэҕиттэн, үчүгэйиттэн сөҕөр-махтайар сатаммат, абааһы истэн, сүрүн көтүтүө диэн буолара). ☉ Утрачивать вкус, становиться непитательным, невкусным
По старинному якутскому поверью: злой дух (абаасы) может высосать животворящую силу пищи, из-за чего она станет непитательной. Нельзя вслух выражать восторг, изумление по поводу обилия и вкуса еды, так как абаасы услышит и заберёт себе всю живительность пищи. Аҥаардас саҥараргыттан арыы (эбэтэр ас) сүрэ көтөн хаалар. ПЭК СЯЯ
Сүрэ көтөҕүллүбүт — сүргэтэ көтөҕүллүбүт диэн курдук (көр көтөҕүлүн). Дьонун көрсөөрү сүрэ көтөҕүллэн аххан сылдьар. «ХС»
Сүрэ тостубут — кута-сүрэ тостубут диэн курдук (көр кут-сүр). Күүгүнүү дэбилийэ турар күөх муора кытыытыгар, сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор, тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас ийэ соҕотох уоллааҕа арыгыһыт буолан ийэ сүрэ тостубут, дьүдьэйбит. В. Гольдеров
Евдокия Фёдоровна сүрэ тостубут, мэктиэтигэр кыччаабыт. М. Попов
ср. бур. һүр, һүрээ ‘величие’, кирг. сүр ‘грозность, грозный и важный вид, величие, важность’, саг. сүрээ ‘страх, удивление, ужас, чудо’, телеут. сүрэн ‘страх, опасность’, алт. сүр ‘призрак’, монг. сүр ‘величие; мощь, могущество’
II
аат. Билгэ, түүл билгэтэ. ☉ Примета, предвестник чего-л. (обычно о «вещих» снах). Түһээн уоту көрөр — ыарыы, өлүү-сүтүү сүрэ
□ — Ийээ, бөлүүн түһээн балык бөҕөнү сиэтим, ол туох сүрэ буолуой? — Балык — тумуу-сөтөл сүрэ
Үгээр кэлээри гыннаҕа. Ичигэстик таҥна сырыт, — диэччи ийэтэ. Г. Угаров
Бөрөлөр уол түүлүгэр аанньаҕа киирэн көстүбэттэр. Бу ыарыы, быстыы, сут сүрэ. П. Ламутскай (тылб.)
III
бэрт II диэн курдук
Дусяны кытта бэртиилэрэ сүр, киинэҕэ, үҥкүүгэ мэлдьи бииргэ сылдьаллар. И. Гоголев
Степанов сылайбыта, аччыктаабыта сүр эбит. А. Фёдоров
Муостабыт сыыһа-бөҕө сүр, харбамматаҕа, сууллубатаҕа быданнаабыт быһыылаах. «ЭК»

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ