прям., перен. всплывать, подниматься; балык күөрэйэр рыба всплывает; өрө күөрэй = всплывать, подниматься ввысь взлетать; саҥа боппуруос күөрэйдэ всплыл новый вопрос; киирбит күнэ күөрэйиэ погов. зашедшее солнце его взойдёт.

1) всплывать, выплывать; 2) перен. быть рослым, крупным; дагдайбытын аанньа даар акаары погов. хоть и рослый, а круглый дурак (соотв. велика Федора, да дура).

погружаться, проваливаться во что-л.; тонуть; ууга тимир = тонуть; тимирэн хаал= утонуть; тимирэ-тимирэ көп = то погружаться, то всплывать; бадараантга тимир= увязнуть в болоте; сиргэ тимириэхпэр сир кытаанах погов. провалиться бы мне сквозь землю, так земля тверда (т. е. деваться некуда, напр. от стыда).

1) всплывать (на поверхность), плавать (на поверхности); өлбүт балык көбөр мёртвая рыба всплывает; 2) перен. возникать; обнаруживаться; иирээн көптө возникла ссора; урукку дьыалата көптө обнаружились его прежние проделки # сүрэҕим көптө у меня забилось сердце, у меня сердцебиение; тыҥата көптө он запыхался, он тяжело дышит; көбө сүүр = бежать до одышки, до сердцебиения.

туохт.
1. Аллараттан көбөн таҕыс. ☉ Всплывать на поверхность
Ойбоҥҥо мунду бөҕө күөрэйбит. Н. Габышев
Арай, тимирбит арыылар үрдүк иирэлэрин намчы төбөлөрө сүүрүккэ оҕустаран, сүтэ түһээт, күөрэйэллэр. В. Тарабукин
△ Өрө көт. ☉ Взмывать вверх
Күөгэйэр күөх салгыҥҥа көтөр аал күөрэйэн таҕыста. Нор. ырыаһ.
2. көсп. Сүтэ сылдьан баран баар буола түс, көстөн кэл. ☉ Появиться вновь, обнаружиться, объявиться
Бу хантан күөрэйдиҥ? Бээрэ, оттон эйигин сэриигэ өлбүт диэбиттэрэ ээ. Т. Сметанин
«Тыый, доҕоор, бу хантан күөрэйдиҥ?» — субу сабыстан олорбут Тиит доҕорун куолаһын истэн үөрэн хаһыытыы түстэ. «ХС»
△ Көстөн кэл, биллэн таҕыс. ☉ Возникнуть, появиться, проявиться
Кырдьык хаһан эмэ күөрэйиэ, миэхэ ыспыт бадарааннара сууйуллуо, холкуос туругуруо. Амма Аччыгыйа
ср. монг. хөөрө ‘подниматься в воздух’

1. нареч. 1) вверх, наверх; өрө бырах = бросать вверх; өрө ытын = взбираться, подниматься вверх; өрө көтөх = прям., перен. поднимать; колхоз хаһаайыстыбатын өрө көтөх = поднять хозяйство колхоза; өрө тарт = а) поднимать что-л. (с земли); б) разг. приводить в порядок, убирать; хоһу өрө тарт = убрать комнату; өрө күөрэй = а) подниматься ввысь (напр. о птицах); б) всплывать (на поверхность воды); өрө бар = а) идти, плыть вверх по реке, против течения; б) перен. идти наперекор, напролом; делать всё наоборот; өрө тут = а) держать высоко, поднимать вверх; б) перен. приставать, не давать покоя кому-л.; өрө көт = а) взлетать вверх; б) перен. живо откликаться на что-л., проявлять живой интерес к чему-л.; 2) в сочет. с нек-рыми гл. выражает интенсивность действия: өрө бардьыгынаа = громко и сердито кричать, грозно браниться; өрө эккирээ = подпрыгивать на одном месте; өрө күүр = а) стремительно подниматься; былыттар өрө күүрэн таҕыстылар облака стремительно поднялись; б) перен. воодушевляться; өрө күүрэн үлэлээ = работать с воодушевлением; 2. послелог, упр. исх. п. выше; хомоттон өрө отуу баар выше заливчика есть шалаш; дамбаттан өрө выше дамбы # өрө сыҥ = шмыгать носом; өрө тур = восставать; өрө тыын = см. тыын =: үөһэ тыын =; өрө уһуутаа = глубоко, шумно и тяжело вздыхать; өрө-сала көт = а) быть чрезмерно вежливым, ласковым; б) лебезить, угодничать, льстить.

I
туохт.
1. Уу (убаҕас) үрдүгэр көбөн таҕыс, ууга (убаҕаска) тимирбэккэ уйдар. ☉ Всплывать, выплывать на поверхность воды (жидкости)
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Тыы [Оппоос хамсаабытыгар] түгэҕэ уу үрдүгэр дагдайан, сүүрүккэ оҕустаран устубутунан барда. В. Тарабукин
[Улитка] тыынарыгар уу үрдүгэр дагдайан тахсар. ББЕ З
2. кэпс. Улаат, торолуй, уой-тот (үөхсүү курдук тут-лар). ☉ Расти, жиреть, полнеть (употр. как бранное слово)
Бөлөнөххө мөскөйбүт, тарга дагдайбыт (өс хоһ.). Күн айыы оҕолоро Дагдайбыттарын тухары Далай акаарылар. П. Ойуунускай
[Таҥас сууйааччы:] Бэйэбэйэ, баҕаҕа дылы дагдайа сытыйан, оргууй! С. Ефремов
3. Сылааска туран аһыйан бүрүлүн, суорат буол. ☉ Закваситься, подвергнуться брожению. Үүт дагдайбыт
п.-монг. дэгдэ
II
дьүһ. туохт. Үллэйбит, улахан көстүүлээх буол. ☉ Казаться, выглядеть крупным, объемным, увеличиться в размерах
Оҕонньор сылгытын оччугуй аҥаара өлөн, көмүс да көдьүүһэ суох толооҥҥо дагдайан хаалбыт. Күннүк Уурастыырап
Чугастан көрдөххө, дагдайан сүр улахан хагдаҥ эһэ уҥуор киирэн турар. Н. Габышев
[Хабырыыс] хамсаабакка дагдайан турар. А. Сыромятникова
Ырааһыйаҕа балаакка таһыгар бөртөлүөт түһэн, дагдайан олорор. «ХС»
◊ Дагдайарын (дагдайбытын) тухары далай (даар) акаары (мэник) кэпс.- олус улахан уҥуохтаах, үскэл көрүҥнээх буолан баран, өйө-төйө суох киһи. ☉ Очень рослый и полнотелый, но глупый (человек)
Дагдайарын тухары далай мэник …… төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ I
Дагдайбытын тухары Далай акаарыны Үөрэҕэстии иликпинэ Үөһэ тур! П. Ойуунускай. Дагдайбытын тухары дагда - улахан уҥуохтаах, кэтит сарыннаах модьу эрээри, күүс-уох өттүнэн мөлтөх киһи. ☉ Рослый, широкоплечий, толстый, но физически слабый человек
Дагдайбытын тухары Дагда эбит диэн, Сэнии санаата, Сэгдэс гына түстэ. П. Ойуунускай

туохт.
1. Салгыйан билин, саба биэр (салгын, сыт-сымар, тыал, киһи тыынын туһунан). ☉ Обдать, обдувать, обвеять, охватить (воздухом, запахом, ветром, дыханием)
Түстэ дии күүтүүлээх самыырбыт, Илинтэн итии тыал илгийэн. Күннүк Уурастыырап
От мас, нүөл сир, саҥа оһохтон тахсыбыт килиэп сытын курдук, итиитик, минньигэстик илгийэрэ. М. Попов
Үрэх харах курдук чөҥөрүйбүт дириҥ чүөмпэтэ сөрүүнүнэн илгийэрэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Дьиҥнээхтик баар курдук буол, биллэн, күөрэйэн кэл. ☉ Возникать (как наяву), всплывать, обнаруживаться
Төрөөбүт норуотун тыына кини ырыатыгар илгийэр. А. Сыромятникова
Дьаарбайабын аар дархан Башняны аттынан. Илгийэргэ дылы манна Үйэлэр тыалларынан. М. Ефимов
Өрөбөлүүссүйэ сайаҕас салгына Ойуунускай хас биирдии хардыытыттан илгийэр. «ХС»
3. көсп. Ханнык эмэ иэйиинэн дьай, саба оҕус, өтөн киир. ☉ Охватывать, проникать, пронизывать (о каком-л. добром чувстве)
Ол эрээри, хаардаах толоону, тоҥ тыаны курдары сэмэй ийэ сүрэҕин сылааһа илгийэн кэлэ турарга дылы буола истэ. Амма Аччыгыйа
Тугаханныга соччо быһаарыллыбат ис хоһоонноох аҕыйах строкаттан нарын иэйиинэн илгийдэ. Н. Лугинов
Кини [Сухомлинскай] оҕолорго дириҥ таптал уонна убаастабыл тыынынан илгийэр чинчийэр уонна педагогическай үлэтэ …… үтүө холобурунан буолар. «Кыым»

туохт.
1. Өлөн баран иккистээн тыыннанан уруккуҥ курдук баар буол. ☉ Оживать, воскресать. Өлбүт тиллибитин курдук санаатыбыт. Таҥара [Христос] тиллибит күнэ
△ Уҥан баран тыынна киллэр. ☉ Приходить в сознание (напр., после обморока)
Биирдэ хайыһарынан хайаттан түһэн иһэн болбуктаҕа …… быарбын быһа түһэн уһуннук уҥан баран тиллибитим. С. Данилов
Хачыгыр урут хотун ыҥырыытын уһаттаҕына хаста да уҥан тиллэрэ. Эрилик Эристиин
△ Ыалдьан баран үтүөр. ☉ Поправляться после болезни
Биир ый иһигэр оҕобут тиллээ ини. А. Софронов
Сөдүөччүйэ …… Маайа кыыһын төрөтөн баран, ситэ тиллибэккэ муҥнаммыта ый кэриҥэ буолла. Амма Аччыгыйа
Быыкаанныыр, тиллэн эрэр киһи быһыытынан, сып-сап аһаан кэбистэ. Н. Павлов
2. көсп. Кыһыҥҥы иһийииттэн, утуйууттан уһугун (харамайы, үүнээйини этэргэ). ☉ Оживать, пробуждаться после зимней спячки (о растениях, живых существах)
Айылҕа уһуктан тиллэрэ, Айылгы силигэ ситэрэ. Күннүк Уурастыырап
Сотору бырдах түһэр, тигээйи тиллэр. Н. Якутскай
Сайын кэлиэ: эмиэ от-мас тиллэн, Көҕөрүө үрэхпит, алааспыт. Дьуон Дьаҥылы
Балык кыһын ууну кытта муус быыһыгар тоҥон хаалар, оттон саас буоллаҕына муус уулуннаҕына ирэн, тиллэн кэлэр. ДьДьДь
3. көсп. Хат чөлгөр түс, уруккуҥ курдук буол (хол., эргэ тиэхиньикэ). ☉ Быть восстановленным (напр., о технике), оживиться (напр., о производстве)
Быраҕыллыбыт эргэ карьер тиллибит, уһуктубут курдук буолбута. В. Яковлев
Уум мотуора иккиһин тиллибититтэн Саабаҕа муҥура суох махталбын тириэрпитим. МАП ЧУу
Ааспыт үйэлэргэ умнуллубут былыргы култуура иккиһин тиллибит курдук буолбута. Ол иһин саҥа култуура үөскээбит кэмэ Возрождение диэн ааттаммыта. АЕВ ОҮИ
4. көсп. Киһи санаатыгар саҥалыы көбөн кэл. ☉ Вновь приходить на ум, всплывать, возникать, оживать в сознании (о мыслях, воспоминаниях)
Мин санаабар тиллэллэр Оччотооҕу дьулаан күннэр, Төһө даҕаны өллөллөр, Бэриммэтэх дьоруой дьоннор. С. Данилов
Халыма хомунаардара сэһэммитигэр өссө тиллиэхтэрэ. Н. Габышев
5. көсп. Туох эмэ туһалаах, төлөбүрдээх буол (хол., киһи үлэтин, эрэйин этэргэ). ☉ Быть оплаченным, вознаграждённым (о труде, усилиях и т. д.), воздаться
Мин сааһым тухары тохпут хара көлөһүнүм дьэ тиллээрэй. Амма Аччыгыйа
Ханнык да үлэ эрэйэ тиллэр буоллаҕына үчүгэй куолута. С. Ефремов
Оҕуруот аһын олордууга төгүрүк сыллаах кыһамньыгыт тиллэн, өлгөм үүнүүлэниҥ. ЕАМ ББКП
6. көсп., кэпс. Туохха эмэ (хол., дьээбэҕэ) ордук көхтөн, актыыбыр. ☉ Быть падким на проделки, проказы
Максим диэн итинник. Ким да буоллун, аҥаар кырыы ухаживайдаан иһэр. Көннөрүгэ дук-дах бэйэтэ, онно тиллэр. Н. Лугинов
Роман Иванович эмиэ дьээбэҕэ тиллэн «һэ-һэ-һэ» дии-дии күлэн сэһигириир. Л. Попов
Арай кини хаадьыга тиллэн, харахтыын үөрэн, мичээрдээн кэлээччи. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. тирил ‘жить; оживать, воскресать’, тирилмэк ‘оживать, воскресать; пробуждаться’, каракалп. тирилиу ‘ожить’

I
туохт.
1. Уу иһиттэн өрө дагдайан таҕыс, уу үрдүгэр күөрэйэн таҕыс. ☉ Подниматься на поверхность воды, всплывать
Сүүрүк хоту аллара, киһи өлүгэ көбөн тахсыбыта. Н. Якутскай
Акула, көбөөт, умсар. И. Гоголев
Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
2. Үллэн таҕыс. ☉ Становиться вздутым, вздуваться, набухать
Лаврентий Николаевич сирэйигэр …… тымырдар көбөн таҕыстылар. Н. Габышев
3. Күөрэйэн, үөһэ тахсан ис (үксүгэр күн туһунан). ☉ Перемещаться вверх, принимать более высокое положение, подниматься ввысь (обычно о солнце)
Күммүт үөһэ көбүө, Көҥүл үөрэ көрүө. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Биллибэт буола сылдьан баран, саҥалыы биллэн, бэргээн кэл (ыарыы туһунан). ☉ Вновь усиливаться (после затухания), прогрессировать (о болезни)
Төбө ыарыыта буулаабыта ыраатта. Сүтэ-сүтэ иккистээн көбөн кэлэр. Н. Лугинов
Урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
5. көсп. Сүтэн баран хат баар буол. ☉ Вновь обнаруживаться, вновь возникать
Валентин Петрович эмиэ көбөн кэлбит санаатын киэр үүрэ сатыыр. Н. Якутскай
Хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
Контрреволюционнай үөрдэр эмиэ көбөн турбуттара. СССБТ
♦ Иҥсэтэ көбөр көр иҥсэ
Минньигэс ас сыта билиннэҕинэ, кини иҥсэтэ көбөр, сыҥааҕын уута сүүрэр. И. Федосеев
Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) көр күн. Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө! Н. Якутскай
Сүрэҕэ көбөр көр сүрэх. Аҕылаабытым күүһүттэн сүрэҕим көбөн, кулгааҕым тыаһа кус кынатыныы куһугуруур. «ХС»
ср. тюрк. көп ‘пухнуть’
II
даҕ.
1. Хойуу, үллэн көстөр курдук (хол., туох эмэ түүтүн этэргэ). ☉ Густой, пушистый (о шерсти, волосах); густой (о траве)
Көп түүлээх ыт. Н. Заболоцкай
Тииҥ көп кутуруга Мастан маска субуруҥнас. С. Данилов
Көп оттоох сыһыы. Баал Хабырыыс
Көп бытыгын имэрийбэхтиир. Н. Габышев
2. Халыҥ, сымнаҕас (хол., хаар). ☉ Мягкий, пушистый (напр., о снеге)
Көп хаар саба түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Көп бэриинэҕэ оҕонньор умса түһэ сытара. Л. Попов
Суорҕаны чөкө тутан, көп оттоох кэтэҕириин ороҥҥо уурда. С. Никифоров
♦ Көп түгэҕинэн — иһит түгэҕин лаппа сабар курдук. ☉ Значительно покрывая дно посуды
Эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Кыра кытыйаны көп түгэҕинэн бэс үөрэни испитэ. Эрилик Эристиин. Көп <түгэх> түспүт — 1) түгэҕэр түспүт, түгэҕин эрэ сабар буолбут. ☉ Уменьшаясь, убывая, оставаться только на дне, лишь дно слегка покрыть, на донышке (оставаться — напр., о воде)
Күөх далайа Көп түспүтэ буолаарай диэн, Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэхпит быйыл, ардаҕа суох сайын буолан, көп түгэх түһээхтээбит. Н. Босиков
Күн киэһэриитэ, оҕолор иһиттэригэр көп түгэх эрэ отонноох кэллилэр. П. Аввакумов; 2) санаата түһэн санньыйбыт, санаарҕаабыт, курутуйбут. ☉ Падать духом, приходить в уныние, вешать голову
Коля санаарҕаан көп түгэх түспүтүн өйдөөбөппүн. И. Федосеев
Иракли уолчаан, көрүдьүөс бэйэтэ көп түһэн, күлүүтэ-салыыта уурайан кыл тыынынан иһэр дии. П. Егоров
◊ Көп түү — ньуолах түү диэн курдук
ср. казах.-тат. күпшэк ‘мягкий, рыхлый’
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: көп-көнө, көп-көбүөхтэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кө-: көп-көнө ‘очень прямой’, ‘совершенно ровный’, көп-көбүөхтэс ‘запыхавшийся, тяжело и неровно дышащий’, ‘вздымающийся, колыхающийся’
Эмтиэкэ иһэ тобус-толору киһи, биир кэм көп-көбүөхтэс. Суорун Омоллоон
Көп-көнө систээх ат өрө хантайан баран кистии турар эбит. Н. Заболоцкай