несов. см. вспороть.

сыһ.
1. Хайа, тыыра, тугу эмэ тиэрэ уурталаан (хол., быс, хорут). ☉ Выворачивая наружу (напр., вспороть брюхо кому-л., вспахать землю)
Маҥнайгы үлэнэн бааһынаны бүтүннүү тэлэ хорутуу буолар. ВВР СОТ
[Ороспуонньук:] Быһаҕынан искин тэлэ тардыам! А. Островскай (тылб.)
2. Саҥа суол таһааран, үктээн, тыыран. ☉ Прокладывая дорогу (протоптать снег)
Уулаах кыһыҥҥы ыйдаҥалаах киэһэ тибиилээх суолу тэлэ хааман, ревкомнар сугулааннарыгар чугаһаан испитэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Киэҥ сиринэн, ыраах сиринэн кэрийэ, эргийэ (хол., сырыт). ☉ Обходя дальние края
Үгүс эрэйи көрбүт, киэҥ сири тэлэ сылдьыбыт киһи. А. Сыромятникова
[Искандеров] Сибиир устатын тухары тэлэ хаампыта. Эрилик Эристиин

сыһ. Туох эмэ тас өттүнэн, тас кытыытынан. ☉ Вскользь по поверхности, по краю чего-л.
Куоската, хантас гынаат, кулгааҕыттан сиирэ хапта. С. Руфов
Гарри ампаар иһигэр иитиллибит айаҕа түөһүн сиирэ көтүттэрбит, онон бааһырбыт. Н. Габышев
[Үлэһит] өр-өтөр гыммата, сыыр үрдүгэр ыга халыйан киирбит сааскы садырыын уутун аллара сиирэ хорон түһэрдэ. П. Филиппов
◊ Сиирэ ас — тугу эмэ (хол., киһи тириитин) туох эмэ уһуктааҕынан, сытыынан дьөлө буолбакка, хайа барар курдук халты ас. ☉ Слегка вспороть, рассечь чем-л. острым вскользь (поверхность чего-л. — напр., кожу человека)
Адьарай [үрүҥ эһэ] аһаран биэрдэ! Сиирэ астаран, хаана саккырыы-саккырыы, куотан хаалла. И. Гоголев
Улам-улам сиирэ астахха симэһин тахсыбат киһитэ буолан иһэр, аҕатынааҕар чиҥ буолбут. Болот Боотур
Кини бааһырбатах даҕаны, барбах кыратык кумааҕыны тута сытар илиитин сиирэ анньан ааспыттар. Н. Заболоцкай. Сиирэ көт — кими, тугу эмэ тас өттүнэн эбэтэр кытыытынан хайа көтөн алдьат, бааһырт (буулдьа). ☉ Рассечь, поранить вскользь (поверхность чего-л. — напр., о пуле)
Буулдьа уҥа чанчыкпынан дириҥник сиирэ көтөн ааспыт, хата мэйиибин, мэйиим сарыытын таарыйбатах үһү. А. Бэрияк
Өстөөх сидьиҥ үспүйүөн Өлүү тыыннаах буулдьата Лейтенаммыт сүлүөмүн Сиирэ көтөн ааспыта. А. Абаҕыыныскай
— Хайа, бааһырбыккын дии. — Ээ, халымыр, бүлгүммүн сиирэ көттө, — Егор хардарда. ИИФ УС

туохт.
1. Тугу эмэ, туох эмэ ньуурун ыраастаары, куурдаары ньиккэриччи анньан аал, ньиккэй. ☉ Вытирать, обтирать что-л. Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэҕэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
[Коля:] Эн сотоҕун эрэ дуо? Хайаан даҕаны ынаҕыҥ эмиийин сууйуох тустааххын. С. Ефремов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ убаҕаһынан эбэтэр арыылааҕынан бис, сыбаа. ☉ Покрывать что-л. слоем чего-л. жидкого или жирного, намазывать
Харытыана …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа …… бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Паарталарын хара кыраасканан ньалҕаарыччы сотон баран кылбаарыччы лаахтаан истэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа эмиэ төп-төгүрүк, арыынан ньалҕаарыччы сотон кэбиспиккэ дылы. Софр. Данилов
Луохтуур дьуоту ылан баатаҕа биһэ-биһэ соппута. Н. Якутскай
3. Суруллубуту, уруһуйдаммыты марайдаан эбэтэр үрдүнэн туора тардан суох оҥор, суох гын. ☉ Зачеркнуть, удалить, стереть, вычеркнуть
Харандааһынан биир сиргэ хараарда сотон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мин бэчээт көмөтүнэн кэпсии түһүүм олохпун, Эрэдээктэр тэбиэһирэн ону туора соппотун. И. Гоголев
Онтон эмиэ суруйан иһэн, били суоттаабытын сотон кэбиһэр. Н. Лугинов
Мин бу күннэргэ «Талыллыбыт Таллан» рукопиһын ааҕа сылдьабын. Быйылгы былаантан сотон кэбиспиттэр, ону көмүскэһэн көрөөрү. С. Данилов
△ Тугу да хаалларыма, суох оҥор (хол., туох эмэ өйдөбүлүн). ☉ Не оставлять ничего, вычёркивать, стирать (напр., память о ком-чём-л.)
Кини Кыычаны сүрэхпиттэн букатыннаахтык сотон кэбистим, аны кинини туора киһи кэриэтэ көрүөм дии саныыра ээ. Софр. Данилов
Буурҕа, буулдьа ардаҕын Көрсөн өлбүт буойуттар — Кимэ, хайа ааттааҕын Сыллар, күннэр соппуттар. Эллэй
Арай киһи дууһатыгар хаалбыт суругу хайдах сотуоҥ баарай? Н. Лугинов
Дьыл-күн аһыммат кэрэни, Кини түргэнник, эмискэ, Оннооҕор маннык нарыны Холустук сотон кэбистэ. И. Эртюков
4. Ким эмэ иэһин төлөрүт, суох гын, кими эмэ иэстэн босхолоо. ☉ Освободить кого-л. от платёжных обязательств, простить долг кому-л. [Кинээс] уонча киһиэхэ иэстэрин соппутун, сорох арыый уйунуохха айылаах өттүлэригэр иэһиттэн аҥаарын, чиэппэрин көҕүрэппитин аахта. М. Доҕордуурап
Дьадаҥылар ону таһынан иэстэри сотон кэбиһэри, аристократтар сирдэрин былдьаан ылан дьадаҥыларга түҥэтэри модьуйаллара. КФП БАаДИ
5. көсп. Кими да, тугу да хаалларбакка, ордорбокко суох гын, мэлит. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л. полностью
[Аһыҥа] сотору солооһуннарбытын соторо буолуо. Болот Боотур
Үрүҥнэр киһиргээн …… кэпсииллэрэ: «Соҕуруу Сэмиэнэп сэриилээн, Сотуоҕа кыһылы», — дииллэрэ. Күннүк Уурастыырап
Субурҕан уотунан батталы сотоору, Сурдурҕас буулдьабыт көтөрө. Эллэй
Төрөөбүт дойдуну Түҥнэрэ кэлбити Бохсорго-боборго, Букатын соторго Бэлэм буол. Т. Сметанин
♦ Имири [ньимси] сот — ким-туох да орпот гына бүтүннүү суох гын. ☉ Уничтожить, истребить всё или всех подчистую
Мас кэрдээччилэр бириискэ чугастарынааҕы ойуур маһын ньимси сотоллор. Н. Якутскай
Ирдээн туран продотряды Имири соппуттар. Күн Дьирибинэ
Ааҥнаан киирбит өстөөх куораты сир үрдүттэн имири сото сатыыра кыайтарбат этэ. П. Егоров
Иллэрээ күн оройуон сааһыттара тахсан бу тоҕой куобаҕын имири сотон ылбыт сурахтаахтара. «Кыым»
Сир сирэйиттэн сот көр сир II. Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Саха омугун үтүөтүн, баайдары, сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. С. Ефремов
◊ Быһа (быһыта) сот — туох эмэ биилээҕинэн хайа быс, хайыт. ☉ Полоснуть чем-л. острым так, чтобы вспороть что-л. «История» сирэйдэрин бириитибэнэн быһыта сотон, кыптыыйынан тэлитэ кырыйан, Нюта доҕотторун хаартыскаларын сыһыартаата. Амма Аччыгыйа
Тымныы торуос кини сыгынньах кубалыы маҥан моонньун сытыы биинэн быһа соппут курдук хаарыйда. Суорун Омоллоон
Сиэхсит сытыы быһаҕынан Бор, моҕус Ала Торҕон Бэлэһин быһа сотор. П. Дмитриев. Сотон бар (аас) — биирдэ тоҕо ааҥнаан кэлэн тугу эмэ олус элбэҕи илдьэ бар, суох гын (хол., халаан уута, улахан ыарыы). ☉ Нагрянув внезапно, нанести большой урон кому-чему-л., уничтожить множество кого-чего-л.
Кыһыннаах сайын тохтубут хара көлөһүн түмүгүн айылҕа биир кубулҕата — хаһыҥ соҕотох түүнүнэн сотон барара санаатахха ыар суол. М. Доҕордуурап
Таас үрэх уута күнүнэн, чааһынан эбиллэн, туох баар имириир тыыннааҕы, хамсыыр харамайы барытын сотон барыахха айылаах дэбилийэр, будулуйар. Г. Колесов
Аастуор дьыл кэмэ суох киһини сотон барбыт. Доҕордоһуу т. Табаларын бүтүннүүтүн сотуун ыарыы туран сотон барбыт. КФА СБ. Сотон ыл — тугу да ордорбокко олоччу ыл (хол., атыылаһан). ☉ Завладеть чем-л. полностью, без остатка (напр., скупить что-л.)
Биир мөһөөх биэрэрдээх буолан таҕыста. Онтукатыгар биэс киилэ этин сотон ыллылар. М. Доҕордуурап
«Кыыс туонатын» олохтоохторуттан …… түүлээхтэрин олоччу кутуу чэйгэ, хамса табахха, оҕуруоҕа, биһилэххэ, ытарҕаҕа, саахар тойуутугар атыылаһан, сотон ылла. «ХС». Сотор эрэһиинэ — суруллубуту, уруһуйдаммыты аалан суох гынарга аналлаах эрэһиинэ лоскуйа. ☉ Резинка для стирания написанного, ластик
Харандааһынан үлэлии олорон сотор эрэһиинэҕэ наадыйдым. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йод ‘стирать, уничтожать’, тув. чот ‘вытирай’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., балык иһин) дьөлө анньан баран хайа быс. ☉ Вспороть, распороть; разрезать, рассечь
Муҥур иһин тыыран уҥуоҕун таһааран баран, этин кэрдиистээн аргыга хатараллар. Далан
Сахаар кээнчэлээх атаҕынан тыаһаппакка сыбдыйан кэлэн, сыттыгын анныттан быһаҕын ылла уонна балаакка кэлин эркинин дьөлө анньан баран аргыый аҕай хайа тыырда. Д. Таас
[Артур бырастыынаны] олус кэтит гына тыырбыт, моонньун кыайан ыга ылыа суох, уонна өссө туомтуу тардыахха наада. Э. Войнич (тылб.)
2. Маһы синньигэс гына хайытан тырыыҥкалаа. ☉ Щепать (лучину)
[Оҕонньор] Оллоонноон олорон Тымтык тыыран Тырылатан барда. Болот Боотур
Аһаан дуомнаат, үүтээҥҥэ баар хардаҕастартан көнөтүн талан тымтык тыырбытым итиэннэ олору тостубут сотом тула кэккэлэччи тутаат, ыксары кэлгийэн кэбиспитим. П. Степанов
Эр киһи туох да саҥатаиҥэтэ суох, чочум буола-буола уотун диэки супту одуулаан кэбиһэ-кэбиһэ, тымтык тыыра олороро. СҮК
3. Тугу эмэ солоон, хайытан суолла таһаар. ☉ Прокладывать (дорогу)
Хаарым улам халыҥаан, тыал тибэ турар буолан, саҥа суолу тыырар сыралаах эбит. Н. Лугинов
Түөһүм иһигэр Сүрэҕим соҕотоҕун курдук, Бэйэм эмиэ соҕотох этим. Соҕотох этэ бэл сылайбыт хомуһум тыла, …… Соҕотох этэ халыҥ хаарга тыырбыт ыллыгым. И. Гоголев
Суол диэн суоҕа, ыллык тыыран айанныыллара. ПНИ АДХ
△ Тугу эмэ (хол., ууну, салгыны) күөҥҥүнэн хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Продвигаться вперёд, рассекая собой что-л. (напр., водную гладь, воздух)
Мин [андаатар] баһын чолотон ууну хайдах эрчимнээхтик тыыран барарын көрөн турбахтаатым. Далан
Катербыт өрүс үөһүгэр киирэн, ууну тыыран тумсун өрө күөрэттэ, иннин диэки дьулуруйда. С. Дадаскинов
«УАЗик» сандаархай уотунан хараҥаны тыыран, айан аартыгын устун «хараҕа» тэстэринэн быччаһытан истэ. Күрүлгэн
4. Сири тиэр, хорут. ☉ Распахивать, вспахивать (землю)
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Мин эһиэхэ этиэхтээхпин: «ХТЗ» тыраахтарынан Хара кырсы хайа тыыран, Буоланы кэҥэтэн Бурдугу үүннэрбити. С. Васильев
Тимир, дьоҕус — Тыраахтар оҕус Булуук тардан Буору тыыран, Тачыгырыыр, Лачыгырыыр! М. Тимофеев
5. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ (хол., бүддьүөт үбүн) үллэрэн түҥэт, анаа. ☉ Распределять (напр., средства бюджета)
Обсерваторияҕа биэрэр үптэрин лаборатория аайы тыыраллар, онон олус дуона суох тиксэр. В. Яковлев
Бүддьүөт үбүн бэйэлэринэн тыыран эрдэхтэрэ. Н. Борисов
Интэринээт-оскуола томторугар дэриэбинэҕэ көбүскөнө кырдал, дьиэ туттуохха айылаах элбэх сир баарын үрдүнэн биирдиилээн ыалларга чараҥы алдьаттаран уһаайба тыыран биэрэр тутах быһыы. «Кыым»
♦ Иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм фольк. — «өлөрүөм-өһөрүөм, самнарыам» диэн саанан этии. ☉ Угроза со значением «погублю, убью, повергну в бою» (букв. на спину положу — живот вспорю, на живот положу — спину продавлю)
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҕан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҕан ньуургун суһуктутуом, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур. Суол тыыр — олоххо баар ыарахаттартан самныбакка, туруулаһан кыай. ☉ Преодолевать жизненные невзгоды, трудности
Владимир Тимофеевич Аҕа дойду Улуу сэриитин хонууларыгар байыас ыарахан суолун тыырбыта. КН ЛТСА
Кинилэр иккиэн, урууларыттан-аймахтарыттан, билсэр дьонноруттан көмөтө суох, суолларын түөстэринэн тыырбыттара. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ көсп. Ханнык эмэ дьыаланы оҥорорго саҥа, сонун ньыманы айан олоххо киллэр. ☉ Внедрять новые подходы, методы, наметить свой путь в чём-л. (напр., в творчестве)
Тимофей Сметанин оҕолор санааларын, уйулҕаларын, тугу интэриэһиргииллэрин таба тайанан, кинилэргэ сөптөөх уобарастары булан, көрүдьүөстээх, юмордаах гына хоһуйар бэйэтигэр туспа, саҥа суолу хара маҥнайгыттан тыыран барбыта. КНЗ ТС
Дьэ онон Николай бэйэтин саҥа дьыалаҕа боруобаланан көрөргө, саҥа суолу тыырарга сөбүлэспит эбит. «Кыым»
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. Түөрт дойду түмэн баайын Төбө тыырбыт аҥаарын Түһэҕэр ууран олорор Түллэр күүстээх саар-тойон Түөһэйдэҕэ дуу? Тоҕо Түлэс-балас тыллаһар? Эллэй
Бары сүбэлэһэн бараннар, Улахан Сэргэйдээх тиҥэһэлэрин төбө тыырбыт аҥаарын, сибиинньэлэрин аҥаарын маҥнайгы куоратчытынан оҕолоругар уонна балтылара Суоппуйалаахха ыытыах буоллулар. Далан
Сыл ахсын былаанынан көрүллүбүт от оттонуута нэһиилэ төбө тыырбыт аҥаара эрэ бэлэмнэнэр буолбут. В. Протодьяконов
<Эрэйи эҥээринэн тэлэн,> муҥу муннунан тыыран көр муҥ I. «Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
Балагыай ийэтин, эбэтин үөлээннээхтэрэ муҥу муннуларынан тыыран быстан-ойдон, амньырыйан киһи аатыттан ааспыттара, суорума соруктаммыттара үгүс этэ. ФЕВ УТУ
ср. алт. тил ‘отдирать, раздирать на мелкие части; щепать, резать пластами, ремнями’