сыһ.
1. Хайа, тыыра, тугу эмэ тиэрэ уурталаан (хол., быс, хорут). ☉ Выворачивая наружу (напр., вспороть брюхо кому-л., вспахать землю)
Маҥнайгы үлэнэн бааһынаны бүтүннүү тэлэ хорутуу буолар. ВВР СОТ
[Ороспуонньук:] Быһаҕынан искин тэлэ тардыам! А. Островскай (тылб.)
2. Саҥа суол таһааран, үктээн, тыыран. ☉ Прокладывая дорогу (протоптать снег)
Уулаах кыһыҥҥы ыйдаҥалаах киэһэ тибиилээх суолу тэлэ хааман, ревкомнар сугулааннарыгар чугаһаан испитэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Киэҥ сиринэн, ыраах сиринэн кэрийэ, эргийэ (хол., сырыт). ☉ Обходя дальние края
Үгүс эрэйи көрбүт, киэҥ сири тэлэ сылдьыбыт киһи. А. Сыромятникова
[Искандеров] Сибиир устатын тухары тэлэ хаампыта. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Сытыы биилээҕинэн тугу эмэ (хол., сарыыны) устатынан хайыт, тыыр. ☉ Резать, разрезать что-л. (напр., замшу) чем-л. острым вдоль
Уол ойоҕор тайах тириитин сарыылаан, түөртүү илии кэтиттээх дэлэй быаны тэлэн бэлэмниир. Саха фольк. Эмээхсин …… лөкөй тайах уорҕатын тириитин тэлэн …… бөҕө-таҕа гына сулар оҥорон бэлэмниир. ФГЕ СТС. Инчэҕэй, намчы иирэ талаҕы умнаһын ортотунан хайа тэлэн баран быһах ончоҕунан сыһыары сыыйа тардан быа курдук имигэс буолуор дылы имитэллэр. АЭА ТЫС
△ Тугу эмэ силэйэн, икки аҥыы хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Идти, двигаться вперёд, рассекая, прорезая что-л. «Победа» теплоход иннин диэки дьулустар дьулуһан, муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Мин түөһүм чиҥ баҕайы салгыны тоҕо тэлэн истэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Суолла таһаар; солоо. ☉ Прокладывать дорогу
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Бэлэм хайыһар суолунан, дьон сылыктаан тэлбит суолунан, адьас дьигиргээн да көрбөккө түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Туотук хаар түһэрин кытта Көөҥүрэ үрэх куулатынан хайыһар суолун тэлбитэ. И. Федосеев
△ Оту хотуурунан охсон тэлиини оҥор. ☉ Делать прокос (на сенокосе)
«Дьэ манан киирэн тэлэн барыах, ол көстөр хахыйахха диэри», — Пуд Ильич миэхэ тахсар сирбин ыйан биэрэр. Далан
Маҥнайгы оҕобун Маҥнай көтөҕөрүм тэҥэ долгуйа Маҥнайгы хотуур суолун тэлэрим. И. Гоголев
Кинилэр хас биирдиилэрэ бу артыал ходуһатыгар бастакы тэлиини тэлэн, бастыҥ охсооччу аатын ылар баҕалаах этилэр. А. Бэрияк
3. көсп. Тугу эмэ хайа көтөн үүнэн таҕыс (хол., тииһи, үнүгэһи этэргэ). ☉ Прорезываться (о растущих зубах); прорастать (напр., о почках растений)
Кэҕэ кыыл кэпсиир, Кэрэ өтөн үөтэр, Кэпсэллээх чыычаах кэккэлиир, Кэрэ сэбирдэх тэлэн Киэлитин киэргэтэр. С. Зверев
Саҥа тэлэн эрэр мутукча сыта минньигэс даҕаны. А. Сыромятникова
От-мас эмискэ тэлэ тэбэн, көҕөрбүт, сууммут-тарааммыт курдуга. И. Федосеев
♦ Эрэйи эҥээринэн тэлэн, муҥу муннунан тыыран көр муҥ I
Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан ортотунан курданан, уһугунан дугунан сылдьарын усталаах туоратыгар, оччоттон-баччаҕа диэри эрэй бөҕөнү эҥээринэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан
«Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
II
аат. Туохха эмэ (хол., сыарҕаҕа, тыыга, дьиэ аанын иннигэр) тэлгэх мас. ☉ Стлань, подстилочные доски (напр., на санях, в лодке, у входа в дом)
[Оппоос] араас тэрилин тыытыгар ууран, бэркэ оҥостон тэлигэр олорон, үрэҕи туһулаан эрдибитинэн барда. В. Тарабукин
Адарай үрдүнэн сыарҕаҕа туора тэлгэнэр тэл мастар титириктэн хаптаҕай гына суоруллан …… бэлэмнэнэллэр. АНП ССХТ
Муоста тэл маһа киһи атаҕын анныгар көстүбэккэ сытан эргичиҥниирэ. А. Гайдар (тылб.)
ср. др.-тюрк. тил ‘разрезать на узкие полоски’, тел ‘пробивать’, каракалп. тилиу, уйг. тилмак ‘нарезать, разрезать’

стлань (в санях).

1) резать, разрезать; оҕус тириититтэн быата тэл= разрезать бычью кожу на ремни; охсон тэлэн бар= делать широкий уверенный прокос; 2) перен. прокладывать (дорогу); хайыһар суолун тэл= проложить лыжню; халынг хаарыкан суолла тэл= проложить дорогу по сугробам; 3) перен. прорезаться (о зубах).

v. to cut