вставка || вставочный; кыбытык ойуу вшитый узор, узор-вставка # кыбытык тыл грам. вводное слово; кыбытык этии грам. вводное предложение.

вставка, вшитый клин; этэрбэс киллэпигэ клин для торбасов; ср. килиин 1.

уст. 1) разрез на спине (кафтана, шубы); 2) широкая вставка в складке на спине (якутской женской одежды); 3) чепрак (полоса шерсти другого цвета на спине животного).

вставлять, вшивать вставку, клин; ср. килииннээ=.

1. 1) имеющий на спине разрез, с разрезом на спине; оноолоох сон старинное якутское нарядное пальто с разрезом на спине; 2) имеющий широкую вставку в складке на спине; с ... широкой вставкой в складке на спине (о якутской женской одежде); 3) имеющий чепрак; с...чепраком; чепрачный (с полосой шерсти другого цвета на спине — о животном); 2. перен. девушка; женщина # оноолооххо орооспотох девственник.

аат.
1. Туох эмэ иһигэр, икки ардыгар угуллубут, түбэспит атын туох эмэ. ☉ Предмет, вставленный, вложенный, помещенный внутрь чего-л. или между чем-л., вкладыш
Остуол да, муоста да бэрээдэктэрэ суоҕа: кумааҕы кыбытыктаах кинигэлэр, сурунааллар, кум-хам тутуллубут, хайа тыытыллыбыт суруллубут лиистэр бэйдиэ ыһылла сыталлара. Г. Угаров
△ Биир тэҥ, атылыы майгыннаах кэккэ (эйгэ) ортотугар туох-ким эмэ ураты, туора киирбитэ, баар буолбута. ☉ Кто-что-л. инородный, обладающий совсем иными свойствами
Соппуруоннаах аҕыста оҕоломмуттарын тухары биир да кыыс кыбытыга суох, тура-тура уолланан испиттэрэ. У. Нуолур
△ Ханнык эмэ оҥоһукка (хол., туттар тэрилгэ, кэтэр таҥаска) тугунан эмэ ураты (өҥүнэн, матырыйаалынан уо. д. а.) киллэһик, аттаһык. ☉ То, что вставлено в середину, внутрь чего-л., вставка. Былаачыйабар ойуулаах таҥаһынан кыбытык тигэн уһатан биэрдим
2. көсп. Дьон кэпсэтиитигэр быһа түһэн бэйэ санаатын кылгастык этии. ☉ Реплика, краткая вставка, вмешательство в разговор других
Тоойуом, ол эр дьоннор мөккүөрдэригэр эн кыбытык буолума. Л. Габышев
«Соннук-соннук, биһиги наадабыт итиниэхэ эрэ», — дьиэлээх дьахтар кыбытык түстэ. И. Никифоров
«Хайа, уонна салалта көрүө, сыаналыа дии», — иккис уол кыбытык түһэ оҕуста. «ХС»
3. кин. Сүрүн тиэкискэ, уус-уран, музыкальнай, литературнай айымньыларга киллэриллибит, быһа тардыыттан, чаҕылхай этиилэртэн турар киллэһик. ☉ Вставка, вкрапление, отступление в основном тексте произведения
Бу икки сэһэннэргэ элбэх лирическэй кыбытыктар бааллара кинилэри бэйэ-бэйэлэригэр майгылатар. Н. Тобуруокап
Ыстатыйаны көрөрүгэр Владимир Ильич кыбытыктары киллэртээбитэ. ФЛА ВИЛО. П.А. Ойуунускай уонна Суорун Омоллоон драма улахан маастардара буолалларын олоҥхо монологтарын уонна кыбытык ырыалары сюжет сайдыытыгар …… киллэрэллэрэ туоһулууллар. «ХС»
♦ Кыбытыкка киир — атын дьон икки ардыларынааҕы (үксүн үчүгэйэ суох) дьыалаларыгар булкуһан, орооһон, табыгаһа суох балаһыанньаҕа түбэс, киир. ☉ Оказаться в неприятном, сложном положении, вмешавшись в чье-л. дело
От татыма бэрт буолан, аһатааччы Сэмэн онто да суох кыбытыкка киирэ сылдьара: биригэдьиирэ кэлэн оту ордук сиэппиккин диэн мөҕөр, оттон ыанньыксыттара буоллаҕына тутумунан тутуһаллара эрэ хаалбыта. С. Федотов
◊ Кыбытык аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бүтэй дорҕоонунан бүтэр олоххо эмиэ бүтэйинэн саҕаланар сыһыарыы эбиллэригэр ол дорҕооннор сэргэстэспэт түбэлтэлэригэр кинилэр икки ардыларыгар эбиллэр кыараҕас аһаҕас дорҕоон. ☉ Узкий гласный, вставляемый между основой слова, оканчивающейся на согласный, и окончанием, начинающимся тоже на согласный звук
Маннык [биир сүһүөхтээх] тылларга тыл кэннинээҕи кэккэлэһэр бүтэй дорҕооннор ыккардыларыгар кыбытык аһаҕас дорҕоон иһиллиитэ симэлийэр. ПНЕ СТ. Кыбытык клетка зоол. — тоноҕоһо суох кыракый харамайдар (хол., гидра) эттэрин тас араҥатыгар баар бөдөҥ ядролаах олус кыракый клетка. ☉ Микроскопическая клетка с крупным ядром в наружной части тела у некоторых беспозвоночных животных (напр., у гидры)
Гидра этэ-сиинэ хайдах эмэ эчэйдэр, эмсэҕэлээбэтэр эрэ, бааһырыы чугаһынааҕы кыбытык клеткалар түргэнник улааппытынан бараллар …… уонна баастаах сири түргэнник оһороллор. ББЕ З. Кыбытык тыл (этии) тыл үөр. — сүрүн этии иһигэр саҥарааччы бэйэтин санаатыгар сыһыанын көрдөрөр тыллар эбэтэр тыллар ситимнэрэ. ☉ Вводное слово или предложение
Кыбытык тыллар этии атын чилиэннэрин кытта ситимнэрэ суох. СТ С
Үөрэнээччилэр сурук бэлиэлэрин туруоралларын сэргэ кыбытык тыллары уонна кыбытык этиилэри аннынан тардаллар. АНВ СТУ

аат.
1. эргэр. Былыргы сахалар соннорун курданарыттан аллараа өттүгэр кэннинэн эбэтэр ойоҕосторунан тыраҕастара. ☉ Разрез от подола сзади или по бокам кафтана, шубы у якутов
Сэмэнчик тугу да өйдөөбөтөх курдук ах баран турдаҕына, синиэлин оноотуттан ким эрэ туора тардарга дылы гынар. Н. Якутскай
Оноо — эр киһи сонун кэлин тыраҕаһа. СЛ-8
2. Сон кэннин курданарыттан аллараа өттүгэр туруору киллэһик, бүк тутан тигии, иҥээһин. ☉ Широкая вставка в складке на спине
Аан маҥнай ол ыһыаҕы тэрийэр дьиэлээх тойон, бэйэтэ алгыыр буоллаҕына, олус киэргэнэр, былыргы оноолоох, дьогдьуурдаах сукуна сону кэтэр, харах биитэр туорум көмүс куру тардынар. Саха сэһ. 1977
♦ Оноотуттан тут — тугунан эмэ (хол., оонньуунан, оһуохайынан) утумнаахтык, олохтоохтук дьарыктан, үлүһүй. ☉ Увлекаться чем-л. (напр., играми, танцами)
Оһуохайдыыр оонньууну Оноотуттан тутуоҕуҥ! Оһуо-оһуооһуохай, Оһуохайдыыр оһуохай! Күннүк Уурастыырап
Халымалыын ханыылаһан, Эдьигээнниин эҥээрдэһэн, Оһуохайдыыр оонньууну Оноотуттан тутуоҕуҥ. С. Васильев
ср. монг. оноо ‘разрез подола (пальто), прорезь’

I
көр элгээн
Сөкү күөллэргэ чөҥөрүйэ уолан эрэллэр, арай, күөллэри барыларын холбуур сөкү бэйэтин элээнэ субуллан хаалбыт. А. Фёдоров
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
II
аат.
1. Ханнык эмэ сүрүн баһыйар дьүһүҥҥэ атын өҥүнэн харахха быраҕыллар балаһа, дьураа. ☉ Полоса чего-л., выделяющаяся цветом, формой на общем фоне
Анньыылар бары биир элээнинэн бардылар. Чыҥырҕаан, көбүргээн олороллор. Н. Босиков
Куобах суолунан элээн оҕотунан суолун муннараары туора-маары ойо-ойо кыыһы батыһыннаран барда. УуУЛ
Чаас аҥаара холобурдаах виноград угун элээннэринэн, чымырыыттаах таастарынан уонна кинилэр быыстарыгар үүммүт тамылҕаннарынан дьаарбайдым. М. Лермонтов (тылб.)
2. этногр. Былыргы саха таҥаһыгар (хол., соҥҥо, кэһиэччиккэ) сырдык дьураа, ойуу, сыһыары тигиллэр киллэһик эбэтэр оноо. ☉ Светлая полоска или вставка из другой ткани на старинной одежде якутов (напр., на пальто, безрукавке-жилетке)
Өлөҥ от үүннээх, манчаары батастаах, кылыс кымньыылаах, көппөх тэллэхтээх, көмүс элээн таҥастаах кылаҕадаһын кыыс сүүрдэн иһэн, иэнинэн түһэн хаалбыт. Саха фольк. Кэһиэччик холбоһуктарын санныттан саҕалааҥ, элээнин, уолугун хаппаҕын тигиҥ. ААН ТИиК

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.