м. иэстэбил, ирдэбил; встречный иск хардары иэстэбил; предъявить иск ирдэбиллэ түһэр.

проверка встречных данных

прил. туора; поперечная линия туора сурааһын; # встречный и поперечный көрбүт эрэ барыта, киһи барыта; поперечная пила быһар эрбии.

1. 1) нареч. прямо, против; навстречу; утары бар= идти навстречу; утары көр = смотреть прямо, в упор; утары тур= а) стать напротив, против кого-л.; б) противодействовать кому-чему-л.; утары эт = противоречить, возражать кому-л.; 2) вопреки кому-чему-л.; утары оҥор = делать что-л. вопреки кому-чему-л.; 2. послелог, упр. осн. и вин. п. напротив, против; прямо; аан утары напротив двери; күнү утары көрүмэ не смотри прямо на солнце; тыал утары против ветра; 3. встречный, противный; утары тыал встречный ветер; утары күүс противоборствующая сила.

I гл. 1) отталкивать, отпихивать кого-что-л.; күүстээх тыал түөскэ кэптэ сильный ветер ударил в грудь; киэр кэп оттолкнуть прочь; 2) ударить, нанести встречный удар; охсуһук дьүккүс гына умса кэбэн кэбиспитигэр, көрөөччүлэр соһуйдулар зрители удивились внезапному ответному броску борца; 3) толочь; кэлиигэ кэп толочь что-л. в ступе.

II 1) сущ., уст. участь, рок, судьба (несчастливая) человека; аҕатын кэбин кэттэ его постигла участь отца; 2) прил. страшный, ужасный; кэп тыл скверное слово или слово наперекор.

нареч. 1) поочерёдно; хардары кимэн киирии контрнаступление; хардары дайбаата он ответил встречным ударом; хардары умус= то нырять, то появляться за спиной охотника (напр. о раненой утке, к-рую охотник пытается достичь на лодке); 2) заходя друг за друга, находя друг на друга.

сыһ.
1. 1. Сөп түбэспэккэ, хос хатталаһар, хоһулаһа барар гына (хол., туох эмэ бэйэ-бэйэтигэр тиксиитин этэргэ). ☉ Так, чтобы концы или края чего-л. не примкнули друг к другу, а наложились друг на друга, смещаясь
Ыаҕайа эркинэ буолар туоһу киэпкэ эргитэ тутан көрдөххө уһуктара хардары барар буолуохтаах. ГПП ТО
Ыксаан, суолу туораан иһэн самасыбаалга киирэн биэртим. Онно тааһым уҥуоҕа түөрт сиринэн тостубут, хардары барбыт. ОҮҮА
2. Утары, утары хайысхаттан. ☉ Навстречу кому-л.
Ананий дьонун бырастыылаһан атаарда. Хардары суотчут киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сеня тахсарын кытта хардары быыһык саҕынньахтаах икки киһи киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
3. Аһары, куоһары. ☉ Превосходя (чей-л. результат)
Онус кылааһы бүтэрбит Аня Протопопова ити сайын хас биирдии ынаҕыттан 1500 киилэ үүтү ыан бастыҥ ыанньыксыттары хардары түспүтэ. Үлэ үө. Мустарааччы …… оҕустарааччылары хардары анньан ситэн иһэрин сөбүлүүр. Ходуһа х.
4. көсп. Кимиэхэ эмэ хоруйдаһан, эппиэттэһэн. ☉ Отвечая, в ответ кому-л. (на вопрос, на реплики)
«Төбөҕүн бэйэҕин кытта илдьэ сылдьаҕын дуо?» — диэн хардары ыйытааччы. М. Доҕордуурап
«Бэйи эрэ, доҕоор, ол туох бырааһынньыга буолла?» — Харыйаан хардары ыйыта тоһуйда. А. Бродников
«Улахан туох да сонун суох. Эһиги бу куоракка айаннаахтаан иһэҕит дуу?» — эһэм хардары ыйытар. С. Маисов
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ иэс ситиһэн, боруостаһан; кимиэхэ-туохха эмэ утарылаһан. ☉ В ответ кому-л. на что-л.; навстречу кому-чему-л., против кого-чего-л. (выступить)
Дыгдалан уола хайыһарын уһулан ылан, хардары далайан [Дьөгүөссэни] хаптаччы охсон түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Сиидэрэп иккиһин охсон эрдэҕинэ, Малыыкаан хардары сырбатта. Күндэ
Өстөөх күүһэ өһүллүбүтэ. Сэбиэскэй сэриилэр хардары кимэн киирбиттэрэ. ЭБЭДьА
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ утары хайысхалаах, ураты дьайыыны оҥорор. ☉ Встречный, взаимный
Фашистар хардары атаакаттан өмүттэн, аанньа ытыаласпакка, тыаҕа куоттулар. Д. Кустуров
Харалар хардары кимиини оҥороллор, ити үгүс түбэлтэҕэ көмүскэнии үчүгэй ньымата буолар. КА СОоО II-III
Ол кэннэ «Дьоҕус уонна орто урбааны өйүүр мэхэньиисим: мониторинг, хардары сибээс» диэн диспут ыытылынна. «Кыым»
♦ Күлүгүн быһа (хардары) хаам- пат — иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I)
Бочуона саҥас тугу да көрбөт курдук буолан хаалла. Хобороос туһунан да истэрэ киниэхэ кытаанах. Ол баҕайы хара күлүгүн хардары хаампыты көрбөтөҕө. А. Сыромятникова. Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) хардары барар — киһи илистэр, сылайар, сылааргыыр (үлэтэ). ☉ Изнемогать, ног под собой не чуять (от усталости)
[Макаар оҕонньор:] Хотуммут аах бурдуктарын тардабын диэн уҥуоҕум хардары баран, сытан сынньанным. А. Софронов
[Быһыт тутуутун туһунан] «Маһын үлэтэ диэн ырыа буоллаҕа дии, — диэтэ Лука — Буорун үлэтэ, киһи сүһүөҕэ хардары барар, ыар үлэ буолуо». М. Доҕордуурап
Ходуһаттан атыыр үөрүн үүрэн сырсарыгар аҕылаабытын, уҥуоҕа хардары барбытын аһараары оҕонньор халдьаайы анныгар охтубут маска олордо. КН ПБ. Хардары бар — дьүдьэй, ыр, иин-хат (хол., ыарытыйан биитэр күүстээх үлэттэн). ☉ Вянуть, чахнуть, хиреть (напр., от болезни или от непосильного труда)
Биир үксүн онон да [аалларан ыалдьан] хардары бардым. М. Доҕордуурап. Хардары уун — иэс төлөс, боруостас. ☉ Ответить чем-л., отплатить
Үөрэхтээх өйө эбиллэн Билиитэ да кэҥээтэр, Харчыта да элбээтэр, Хааччынара холоон ини. Хардары уунара эбэтэр Хатаҕалыыра суох ээ кини. С. Тимофеев

I
туохт. Тугу эмэ киэр ас, тугунан эмэ утары саай. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть кого-что-л., ударить когочто-л. чем-л., нанести встречный удар
Наһаар кинини саа луоһунан охсон, тиэрэ кэбэн түһэрдэ. Суорун Омоллоон
Бойуот …… умса кэбэн кэбиспитигэр, Хачыкаат баҕаны бырахпыт курдук, палк гына умса баран түһэр. Р. Кулаковскай
Хабырыыс иннин диэки хаамта, күүстээх тыал түөскэ кэптэ. И. Гоголев
♦ Кэлиилии кэп көр кэлии I
[Дьаамнаах:] Тугу да эттиннэр, Ким да сылдьыбата, кими да көрбөтүм диэн кэлиилии кэбэ тураар. С. Ефремов
«Онон эһиги ханна барыах санаалааххытый?» — айан киһитэ кэлиилии кэбэ турда. Эрилик Эристиин. Өрө кэп — өрө баран, өссө ордук тэтимирэн, омуннуран саҥар-иҥэр. ☉ Говорить наперекор, возражать горячо, запальчиво
Уол буоллаҕына истибэтэх, эбии өрө кэппит: «Абааһы суох да суох, сымыйа». Далан
Дириэктэри кытта туох диэн өрө кэбэн саҥара туруомуй — сурдурҕаабытынан кэбиниэттэн таҕыстаҕым дии. Р. Баҕатаайыскай
Эппитин кубулуппат үгэстээх. Ону үлэһиттэрэ билэллэр: өрө кэбэ, мөккүһэ барааччылара суох. М. Попов
◊ Ситэ кэп — ситэ баттаа диэн курдук (көр сит)
Маппыр дьахтары ситэ кэбэн ылбыт уонна хаарга охторон түһэрбит. Л. Попов
Эһэ субу салбаммытынан ситэ кэбэн ылла. Н. Заболоцкай
Субу ситэ кэбэн ылыахча буолабуола, туой дубук туттан иһэр. С. Федотов
II
1. аат., эргэр. Киһи олоҕун оҥоруута, дьылҕата (куһаҕан өрүттээх буоллаҕына). ☉ Участь, рок, судьба (несчастливая) человека
[Алааппыйа:] Оһоҕостоох буоллуҥ дуо?!.. Бу алдьархайы, сааты-сууту оҥоһуннаххын көр эрэ! Ол туох кэбин кэбилэнниҥ? А. Софронов
[Сүөкүлэ:] Быстах туох өлүүтэ түбүлээн, бу кэппитин кэбилээтэҕиҥ буолуой? С. Ефремов
Уотунан оонньообуттар уоттан охтуохтара, — Гитлер кэбин кинилэр кэбилэниэхтэрэ, Самурай суолун кинилэр суолланыахтара. А. Абаҕыыныскай
2. даҕ. суолт. Ынырык, дьулаан. ☉ Страшный, ужасный. Һуу, бу тугуй! Мин баайбын-дуолбун, мүһэ силиитин курдук, собурҕаччы оборон, таһы мэлитэр сэттээх-сэлээннээх кэп кыыла кэлбит быһыылаах… Д. Апросимов
Уокка буспут, баралыыс муҥнаабыт, Удьуор кэп дьүһүннээх итэҕэстэр Квазимодо уонна Дьэгэ-бааба Кинилэргэ [мааскаларга] холооно суох эбиттэр! Чэчир-72
Ама бараммыт буоллаҕай — Биир кэп тыл, биир бөҕө андаҕар? М. Лермонтов (тылб.)
3. сыһ. суолт. (тут. түһүк ф-гар хайа ыйыт. солб. ааты кытта) мөлтөх, кыаҕа суох буолан баран, хайа кыаххынан. ☉ Будучи слабым, не имея возможности для чего-л.
Хайа кэппитинэн, кимнээх буолан, муустаах буолуохпутуй. Бүгүн бу киһилиин-сүөһүлүүн уулаабакка өрөөтөхпүт. Суорун Омоллоон
Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап. «Бэйэтигэр дойҕохтоор, — Кыыс Хотун тура эккирээтэ. — Ол эрээри, хайа кэпкинэн киниэхэ этиэххиний?» А. Сыромятникова
♦ Кэбин кэт — кимниин эмэ биир кыһалҕаҕа түбэс, ким эмэ ыар дьылҕатын курдук дьылҕалан. ☉ Разделить с кем-л. (или чью-л.) тяжелую участь
[Даайыс:] Мин сордоох эмиэ эн кэпкин кэтэрим чугаһаан сылдьар, ол эрээри, хайдах да буолтун иһин, хааммын хамнатыам суоҕа. А. Софронов
Ийэм эрэйдээҕи билигин дьэ өйдөөтүм. Мин кини кэбин кэтэ сылдьабын. И. Гоголев
Ыал элбэх оҕолооҕо — дьол. Бары биһиги кэппитин кэппэтиннэр. «ХС». Кэп туон — 1) эргэр. муҥҥун-соргун, кыһалҕаҕын кутуран эт, сулан (ойуун үрдүк айыылартан, иччилэртэн аһыннараары көрдөһөр туома). ☉ Вещать, причитать о своих мучениях, страданиях, нуждах; каяться в чем-л. с целью вызвать сочувствие, жалость, расположение сильных духов (о шаманском ритуале). Ойуун отуутун иннигэр, хара аас тэллэххэ аҥаар атаҕынан илин диэки тобуктаан, дүҥүрүн тайанан туран, кэп туонар. П. Ойуунускай. Кыһыл Ойуун кэп туонар эбэтэр түүлүн кэпсиир ыар ньаҥсык тыллара дорҕооннуун туспалар, оттон кини Кутурҕан Куолуун кэлэр кэскил туһунан ыллыыр үөрүүлээх ырыата адьаһын атын. П. Ойуунускай. Ойуун да кутурар, кэп туонар Иччилээх тойугар киирэрэ Оччоҕо «абааһы ыар тыынын Ол тааска иҥэрдэ» — дииллэрэ. С. Данилов; 2) кэмсинэн саҥар-иҥэр, муҥатый. ☉ Раскаиваться в чем-л.; сетовать, жаловаться на свою судьбу, участь
Өлөөрү сытар киһи тылын, кини кэп туонарын эт сүрэхтээх эрэ, кырдьыга, тулуйуох буолбатах этэ. Н. Якутскай
Ханна эрэ сир уһугар көскө баран эрэр киһилии итиччэ дириҥник кэп туонара сүрүкэтин! Эрчимэн
Дьиктитэ диэн баар — атыттардыы кэп туона сылдьыахтааҕар, хом даҕаны түспэппин. «ХС». Кэп туонуу — 1) эргэр. эрэйдэнэргин, муҥҥунсоргун, кыһалҕаҕын кутуран этии, суланыы (ойуун үрдүк айыылартан, иччилэртэн аһыннараары көрдөһөр туома). ☉ Горестный напев, причитания о собственных страданиях, мучениях; покаяние в чем-л. с целью вызвать сочувствие, сострадание, жалость, расположение сильных духов (о шаманском ритуале)
[Кыһыл ойуун:] (кэп туонуута). Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
Муҥур уһугар тиийбит Куосча Ханидуо хабарҕатын муҥунан хаһыытыгар иһиллэр кэп туонууттан ханнык да бэйэлээх кытаанах санаалаах киһи сүрэҕэ хайдыах айылааҕа. С. Курилов (тылб.); 2) кэмсинэн саҥарыы, муҥатыйыы. ☉ Раскаяние в чем-л., сетование на свою судьбу
Нууччалыы романс — таптал үтүөтүн-мөкүтүн, аһыытын-ньулуунун барытын билбит, элбэхтэ албыннаппыт-албыннаабыт киһи кэп туонуута. Софр. Данилов
Кини ити саҥатыгар баар дуо кэп туонуу, Кырыыстаах дьылҕаттан кэмсилгэн? М. Ефимов
Эдэр поэттар бэйэлэрин айымньыларыгар үгүс санаарҕабылы, кэп туонууну, була сатыы-сатыы муунтуйууну киллэрэллэрэ адьас табыллыбат. «ХС»

1. сыһ.
2. Сирэйиҥ хоту (хол., турар дьиэ). ☉ Перед кем-чем-л., напротив кого-чего-л.. Маҕаһыын утары кэпсэтэ турабыт. Мин дьиэм оскуола утары турар
   □ Хамнаһын ыларыгар араспаанньатын утары кыракый кириэс курдугу ойуулуур эбит. Н. Лугинов
3. Ким-туох эмэ диэки (хол., кими эрэ көрсө, тугу эмэ көрө таҕыс). ☉ Навстречу кому-чему-л.
   Кини остуол кэнниттэн туран, утары кэллэ. Суорун Омоллоон
   Куонаан оҕонньор тугу эрэ суулуу тутан, кыбынан баран, бу утары хааман нөрүҥнээн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
   Бытааннык турда уонна кыргыттарга утары хаампытынан барда. А. Сыромятникова
4. Өр буолбакка, сонно тута. ☉ Сразу, тут же (совершать какое-л. действие)
   Дьахтар бэрт үксү саҥарар, күлэрсалар да, утары умнуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Куобаҕын тириитин утары хатаран таҥастыыр. Н. Борисов
   Ол курдук биирдии-иккилии этиини суруйтара-суруйтара утары бэрэбиэркэлэтиэххэ наада. СГФ СТМО
5. Кими-тугу эмэ кытта сөбүлэспэккэ, кими эмэ кытта мөккүһэн, охсуһан. ☉ Не соглашаясь с кем-чем-л., возражая кому-чему-л., противодействуя кому-л. в каком-л. вопросе, против кого-чего-л.
   Оттон мин батталы утары дьадаҥылары түмээри таҕыстым ээ бу. Амма Аччыгыйа
   Өрөгөйдөөх өстөөҕү утары кыырыктаах охсуһууга киирсэргэ ыҥырбыта. Софр. Данилов
   Биһиги бу кинигэ этэрин курдук, курааны утары охсуһарбыт буоллар, чыха атын, бастаан иһэр холкуос буолуо этибит. М. Доҕордуурап
6. даҕ. суолт.
7. Баран иһэргин көрсө, эн диэки иһэр (ким-туох эмэ). ☉ Движущийся, идущий навстречу, встречный. Утары кустар долгуҥҥа бигэнэн нуктуур курдуктар
   □ Күүстээх буурҕалар уонна утары сүүрүктэр уунан устууну ыараталлар. АЕВ ОҮИ
8. Кимиэхэ-туохха эмэ букатын сөп түбэспэт, утарар ис хоһоонноох. ☉ Совершенно не сходный с другим, противоречащий другому, противоположный
   Өскөтүн ускуопка иннигэр минус бэлиэ турар буоллаҕына, ускуопканы аһыыга ол ускуопка иһигэр турар эбиллээччилэр хас биирдиилэрин бэлиэтэ утары бэлиэҕэ уларыйар. ВНЯ М-5
   Онтон утары суолталаах гына уларытыҥ. КИИ СТ-2
9. дьөһ. суолт. Инниҥ хоту ким-туох эмэ диэки. ☉ Навстречу, напротив, против. Аан утары. Күн утары. Тыал утары
   □ Арассыыйаҕа батталы утары харса суох охсуһаллар. Амма Аччыгыйа
   Уордаах Сиидэри утары туран кэллэ. И. Никифоров
   ♦ Устаты (уһаты) муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха — саха киһитин, саха норуотун ойуулаан көрдөрөр эпиитэт. ☉ Эпитет, изображающий якута, якутский народ
   Устаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай сахалаан …… Орто дойдуну Олоҕун булларыахха [диэбиттэр]. П. Ойуунускай
   Уһаты муруннаах, Утары сирэйдээх Урааҥхай саха барахсан оройунан оонньуур Отут биэс биис уустаах Орто туруу дойдуга Олохсуйбута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Утары бар — кимиэхэ эмэ сөбүлэһимэ, өрөлөс, утарылас, кими-тугу эмэ утар. ☉ Возражать кому-л., не соглашаться с кем-л., оказывать противодействие, сопротивление кому-чему-л. — Эйсиэ, доҕор, былыр куоластааһын диэн баар этэ дуо! Кинээс, кулуба талбытынан этэн кэбиһэрэ да — сөп буолар буоллаҕа дии
   Онно утары бардаххына, киһи буолуоҥ дуо? Амма Аччыгыйа
   Ол кэлэн ыраахтааҕыны утары баран, кистэлэҥ революционнай тэрилтэни тэрийбитэ биллэн тутуллан хаайыллыбыт. П. Филиппов
   Утары көр көр көр I. [Алааппыйа:] Алыстаан эрэр, эгэ оҕонньору утары көрөр киһи миигин киһи гыныа дуо. А. Софронов
   Кинини ким даҕаны утары көрбөт. «ХС». Утары көрдөрбөт — утарсары, мөккүһэри сөбүлээбэт, бэйэтэ санаабытынан дьаһайар (киһи). ☉ Не позволяющий прекословить себе, совершенно не терпящий, не допускающий возражений
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими даҕаны утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Утары тур — кимиэхэ эмэ утарылас; кими эмэ кытта охсус, сэриилэс. ☉ Пойти против кого-л.; сопротивляться кому-чему-л., ополчиться на когочто-л. [Табысхаан:] Онон күн судаары утары турбут, баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ сөбүлэспэккин биллэр. ☉ Заявлять о своём несогласии, возражать кому-л.
   Платон Алексеевич норуот айымньытын холуннарыыны саамай сорунуулаахтык утары турбута. Н. Заболоцкай
   Бары миигин утары турдулар, оннооҕор төрөппүт оҕолорум... У. Ойуур. Утары туруор — кими эрэ кимиэхэ эмэ өстөһүннэр. ☉ Сеять вражду между кем-л.
   Аан дойду киһилии санаалааҕын бүтүннүүтүн бэйэтигэр утары туруорбут. Суорун Омоллоон
   Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС». Утары тыыннарбат — кимиэхэ даҕаны санаатын этиппэт, саҥарпат даҕаны. ☉ Не давать возможности кому-л. высказать своё мнение, вообще не позволять высказываться кому-л.
   Биһигини олох утары тыыннарыа суох быһыылаах. А. Софронов. Истибэтигэр тэптэрэн биир да киһини утары тыыннарбакка бэйэтэ таптыырынан, көҥүл күннээтэ. СН ОК. Утары уунар — бэйэтин киэниттэн тугу эмэ кимиэхэ эмэ бэрсэр, биэрэр. ☉ Давать, отдавать кому-л. часть чего-л. своего, делиться с кем-л. чем-л.
   Утары уунары умнубут сордоохторгут, — диир, киэр хайыспахтыыр. Амма Аччыгыйа. Дьөксө көрүдьүөһэ баар, мин ол дьон барахсаттарга тугу эмэ дук гыммыппын өйдөөбөппүн. Арай аҕыйах чэйи уонна эргэ бараан сонноохпун утары ууммутум. Р. Кулаковский. Утары уунардаах кэпс. — төлөһөр кыахтаах (хол., туох эмэ өҥө иһин). ☉ Имеющий возможность платить (напр., за какие-л. услуги)
   Массыынаҕын оҥорон биэрдэхпинэ утары уунардаах инигин. НАГ ЯРФС II
   Дьон да хардата, утары уунара суох буолбаттара, илии тутуурдаах ыыталлара. С. Маисов
   Утары уунардаах буоллаххына табыллар. Онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС». Утары эт — ким эмэ санаатыгар, этиитигэр сөбүлэһимэ, мөккүс, утар. ☉ Не соглашаться с чьим-л. мнением, пререкаться с кем-л., противоречить, возражать кому-л. [Витя абалана санаата] ол эрээри, ийэтигэр утары этэр кэлиэ дуо, сонно барарга тиийдэ. Н. Заболоцкай
   Баһыкаан, өрө ньылас гынан, ордуостук утары этэн кэбистэ. Н. Габышев
   ◊ Утары атаака байыан. — көмүскэнээччи өстөөх атаакатын төттөрү охсоору эбэтэр бэйэтэ кимэн киирээри оҥорор хардары атааката. ☉ Контратака
   Ньиэмэстэр утары атаака оҥорор санаалаахтар быһыылаах. А. Данилов
   Утары былаан — хардары былаан диэн курдук (көр хардары). Көппөхтөөх буолатын Аны уон икки хонугу Аһарбакка бүтэрэр Утары былаан диэн Ууран-тупсаран оҥоруоҕуҥ! Күндэ