сов. от кого-чего 1. (выделиться, отойти) арах, араҕыс, бар; 2. уст. (обособиться) арах, туспа араҕыс; старший сын отделился улахан уол туспа араҕыста.

с. 1. (по гл. выделить) туспа араарыы, арааран биэрии, анааһын, өлүүлээһин, бэлиэтээһин (из целого); физиол., хим. таһаарыы; 2. (по гл. выделиться) туспа арахсыы, чорбойуу (из целого); физиол., хим. арахсыы, арахсан тахсыы; 3. выделения мн. физиол. араарыллыы, араарыллыылар; гнойные выделения ириҥэ араарыллыылар.

I
сыһ.
1. Урукку кэмҥэ, оччолорго. ☉ Прежде, раньше, в те времена
Кини урут Иркутскайдааҕы уу ыстаансыйатын тутуутугар үлэлээбит. Суорун Омоллоон
Урут Лизаны кытта күүлэйдии сылдьан олорон кэпсэппит томторугар сытан эрэн, оччотооҕу кэрэ чаастарын ымпыгар-чымпыгар тиийэ аттара санаабыта. Д. Таас
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара. Н. Заболоцкай
2. Ким эмэ иннинэ, бастакынан (тугу эмэ оҥор). ☉ Опережая кого-л., первым (делать что-л.)
Мариса урут сүүрэн тиийэн, дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин
Ким урут солоон бүтэрбит киһини испииһэктээн иһэр дуоската оҥоруохха. М. Доҕордуурап
Оннооҕор игирэлэртэн урут түспүт убай буолар. М. Чооруоһап
♦ Урут түс — ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын быһа түс, бастакынан оҥоро сатаа. ☉ Опережать кого-л. в чём-л., стремясь выделиться, выглядеть лучше кого-л.
Урут түһэн, аатыра охсоору гынар буоллаҕыҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ордук дьон буолан, урут түһэн аһата оҕустахтара дии. «Чолбон»
Охоноос урут түһэн этэн кэбистэ. «ХС»
◊ Урут ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах быдан иннинэ буолбутун көрдөрөр кэм. ☉ Давнопрошедшее время глагола
Урут ааспыт кэм буолар халыыба -быт, буолбат халыыба -батах сыһыарыынан үөскүүр. ФГГ СТ. Урут сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһын буолуон иннинэ оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр туохтуур халыыба. ☉ Деепричастие предшествования
Урут сыһыат туохтуур олус киэҥник туттуллар, онон ардыгар этиигэ хас да төгүл субуруччу туруон сөп. ФГГ СТ. Урут түс – бастакынан бар, айаннаа. ☉ Идти, уходить, ехать первым, опережать кого-л.
Бастаабатахпына, кини бастыа, урут түспүт арыый барыстаахха дылы буолуо. Амма Аччыгыйа
Атын ыҥыырдыы турдаҕына, ыалга сылдьыам диэн баран, урут түһэн кэбистим. «Чолбон»
Өрүс уута манан сатала суох синньиир эбит, аара хас да борохуоту ситэн урут түстүбүт. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк. бурун, оза ‘прежде, раньше’, с.-юг. ор ‘в древности, когда-то’, монг. ур ‘прежде, раньше’
II
тыаһы үт. т. Мороду саҥатын үтүктүү. ☉ Подражание голосу чирка-клоктуна
Ол быыһыгар атыыр мородулар саҥалара «урут-урут» дэтэлээн ылаллара. С. Васильев
«Урутурут», — диэн үрүтүн үөһэ этэнтыынан, кутан-симэн кэбистэ мороду. Р. Кулаковскай