побуд. от үтүөр = излечивать, вылечивать, исцелять.

побуд. от тилин= 1) оживлять, воскрешать; өлбүтү тилиннэрбэккин мёртвого не оживишь; 2) вылечивать; выхаживать (больного); поправлять (чьё-л. здоровье) .

1. тилин диэнтэн дьаһ. туһ. Үтүө санаа туохтааҕар да күүстээх, …… Өлөн эрэр биистэри тилиннэриэ, Өлгөм уйгу-быйаҥы үлүннэриэ. Болот Боотур
   Хорутуон олоххо бу саҕаламмыт өлбүтү тилиннэрэр суолталаах уларыйыылартан …… эдэригэр түспүттүү сананар. У. Нуолур. Ыта киниэхэ этэр: «Өстөөхпүтүн эн тилиннэрдиҥ, аны биһиги хайдах буолабыт?» Эвен фольк.
2. Ыарахан ыарыыттан эмтээн кими эмэ үтүөрт, атаҕар туруор. ☉ Поправлять чьё-л. здоровье, вылечивать, ставить на ноги кого-л.
   Эйигин ол киһи тилиннэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Иван аҕабыыты бары аһыйбыттара да, …… аан дойду үрдүнэн биир да эмтээн тилиннэриэх дуоктар суоҕа. В. Короленко (тылб.)
3. көсп. Чөлүгэр түһэр, уруккутун курдук гын, оҥор. ☉ Восстановить (напр., чьё-л. доброе имя), возродить (старые традиции)
   Сүүрбэһис сийиэс кэнниттэн хара балыыртан умсубут хаарыан дьоннорбут үтүө ааттарын тилиннэрдибит. С. Данилов
   Өбүгэлэрбит үгэстэрин тилиннэрэн, үүнэр ыччаты айылҕаны харыстыыр, айылҕаҕа сүгүрүйэр тыыҥҥа иитиэҕиҥ. Софр. Данилов
   Водолазтар бэрт улахан сыранан [ууга түспүт] хараабылы көтөхпүттэрэ. Одессаҕа аҕалан тилиннэрэн, сууйан-сотон «Якутия» диэн сүрэхтээбиттэрэ. ДьДьДь
4. Туох эмэ туһалан, төлөбүрдэн (хол., киһи үлэтин, эрэйин этэргэ). ☉ Иметь какое-л. вознаграждение, оплату (за труд, усилия)
   «Хаарыан көлөһүммүн Тилиннэриэм мин», — диир. Күннүк Уурастыырап
   Үгүстэр үлэлээн, эллэһэн эрэйдэрин тилиннэрэргэ дьүккүһэллэр. ПАЕ УуАХО
   Эрчийдэххэ, үөрэттэххэ уонна элбэхтик үлэлээтэххэ, баҕар, эрэйбитин тилиннэриэхпитин сөп. «ХС»
5. Урут буолбуту, умнуллубуту өйгөр хос санаа, көбүт. ☉ Вспоминать, воспроизводить в памяти давно прошедшее
   Суолга көрсүһэн, дорооболоһон ааспыт күммэр ис сүрэхпиттэн көтөҕүллэн үөрэрим, …… соруйан харахпын симэн үрдүк нөрүөнүн өйбөр тилиннэрэрим. Р. Баҕатаайыскай
   Сергей Акимович …… кэтэх тардыстан сытан уруккуну-хойуккуну тилиннэрэн хараҕар киинэ каадырын курдук көрө сытта. Т. Находкина

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эрийэ тардан иҥиннэр, сөллүбэт гына кэлгий (үксүгэр быанан). ☉ Привязывать, прикреплять кого-что-л. к чему-л. (обычно с помощью ремня, веревки)
Отторун тобоҕун бүтүннүү тиэйэн аҕалан, санаалара көнөн, оҕустарын булгутан окко баайдылар. Амма Аччыгыйа
Атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, Уйбаан Дууһа арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин
Эр бэртэрин Чаллах тииккэ бандьыыттар Хатыһынан баайбыттара, Сыгынньах эттэригэр Кыраһыыны куппуттара. И. Гоголев
2. Тугунан эмэ (хол., сабынан, кылынан) тугу эмэ өрөн оҥор. ☉ Изготовить что-л. плетением, вязанием
[Эллэй Боотур] Ураһатын оһуордуур, ойуулуур …… куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр. Саха фольк. Өлөксөй оһох иннигэр олорон сиппиир баайан будьуктаһар. В. Протодьяконов
Мин эрэнэр этим Аал уотум аһыныгас иччитин. Талкынан тирии имитэ туран, Туу өрө, Илим баайа олорон, Эрэллээхтик кини диэки көрөрүм. И. Гоголев
3. Кутуллубут тохтубатын курдук бобо тардан быалаан кэбис (хол., куул айаҕын). ☉ Туго завязывать что-л. (напр., мешок)
Бараан ханнын иһигэр этин, иһин дэлби кырбаан баран угаллар уонна мөһөөччүк курдук бобо баайан бүтэйдии буһараллар. Умнуллубат к.
4. көсп. Уһуннук босхо аһыы сылдьыбыт сүүрүк сылгыны тутан, мээнэ аһаппакка хатаран, сүүрүүгэ эбэтэр көлүүргэ бэлэмнээ. ☉ Готовить, выдерживать коня перед скачками или работой, обращая особое внимание на правильный рацион корма
Туллай аты хайдах баайалларын сыныйан көрө сылдьыбыта. Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта – барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит. И. Никифоров
Дьиҥэр, хаһаайыстыбалар уруккуттан биллэр сүүрүк сылгылары баайбыттара, эрчийбиттэрэ биһиэхэ биллэр. «Кыым»
ср. тюрк. ба ‘связывать’
♦ Илиитин-атаҕын баай – бэйэ санаабытынан көҥүллүк тугу эмэ оҥорору, кэлэри-барары хааччахтаа. ☉ Лишать свободы действий, стеснять кого-л. в чем-л., связывать по рукам и ногам кого-л.
Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи – кини [Даарыйа] үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. Кустук
Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай. Тэҥн. илиитин-атаҕын кыаһылаа. Иэс баай – сэттээх-сэлээннээх, иэстэбиллээх туох эмэ куһаҕаны оҥор. ☉ Обижать кого-л., причинять такое, что вызывает ответную месть, возмездие
«Дьэ, тукаам, сөптөөх соҕус киһиэхэ иэс баайдаҕыҥ буолуо. Иэскин лоп курдук дыбайыамынан төлүөм!» – диидии үөхсэ хаалбыта. Р. Кулаковскай. Яков Гурьев олбуорун иһигэр бар дьон туолан кэбиспиттэр. Баайдары-тойоттору саанар кырыктаах тыллар салгыҥҥа көтөллөр: «Иэстэһиэхпит! Умнуллубат иэһи баайдылар!» М. Доҕордуурап. Өйүн баай – ким эмэ өйүнсанаатын булкуй (сороҕор ап күүһүнэн), кими эмэ сыыһа санааҕа киллэр. ☉ Околдовывать, вводить в заблуждение кого-л.
Итини истэ туран, арай Туллай куттаммыта: ойуун аны миигин муокастыа, харахпын иирдиэ, өйбүн баайыа диэн. И. Федосеев
Эн акаары кыыһы өйбүн баайаҥҥын... Софр. Данилов. Сүрэҕин баай – ким эмэ өйүн-санаатын сүүй, бэйэҥ диэки охтор. ☉ Очаровывать, обвораживать, пленять кого-л.
Күүттэрэр тапталыҥ Көстүбэт быатынан Сүрэхпин баайбыккын. И. Эртюков
Күн аайы хоруол тойонугар Кэһиитин аҕалан кутун тутта, Кэмсиммэт гына сүрэҕин баайда. П. Ойуунускай
Хараҕы <хараҕын> баай көр харах. Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. Софр. Данилов
Ордьонумаан ойуун дьон хараҕын баайарын туһунан араас кэпсээн эмиэ үллэҥнэс. И. Гоголев
Ол эһиги араас албыҥҥытынан ити биһиги холкуоспут салайааччыларын харахтарын баайан олоруоххут суоҕа. С. Ефремов
◊ Атах баай – ат эбэтэр оҕус көлөнү ыраатан сүтэн хаалбатын диэн көнтөһүн (быатын) илин эбэтэр кэлин атаҕар баай. ☉ Спутывать поводом ноги коня или быка (чтобы он далеко не уходил)
Бухатыыр атын, көнтөһүнэн атах баайан, босхо ыытан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I. Иһи баай – иһи хатар, сыптарыйбат оҥор (хас да хонукка аһаппакка эбэтэр эмтээн). ☉ Вылечивать от жидкого стула, поноса (с помощью голодания или приема лекарств)
Кинини [моонньоҕону] иһи баайарга, тымныйан ыалдьыыга, сынгааҕа эмиэ туттуохха сөп. Далан
Кэлин чыычаах ото медицинаҕа иһи баайарга уонна иик хаайтарыытын эмтииргэ туттуллар буолан эрэр. МАА ССКОЭҮү. Иэс баай – 1) эккирэтиһэн оонньууга: атын оонньооччуну кыратык охсон баран куот (онуоха охсуллубут оҕо эккирэтэн ситэн илиитинэн даҕайыахтаах, оччотугар бааллыбыт иэс төлөнөр). ☉ При игре в пятнашки: слегка ударить в плечо другого игрока и убежать
Онтон арыый кырата тэһийбэтэ, өссө да киирээри аан диэки көрөн турар доҕорун киэпкэтинэн «сап» гына санныга охсон баран: «Иэс баайдым», – диэт сүүрэ турда. Н. Заболоцкай. Киэһэ үҥкүү бүтүүтэ, Лида киниэхэ иэс баайан баран, киэҥ сыһыы устун сүүрэн холоруктуу турда. А. Федоров; 2) тугу эмэ иэс биэр. ☉ Давать в долг что-л. Петров миэхэ биэс мөһөөх солкуобайы иэс баайда. Өртүү баай – уһун быаҕа баайан мэччит, аһат (хол., сылгыны). ☉ Давать пастись на приколе, привязывая длинной веревкой (напр., лошадь)
Кини кэнниттэн бары аттарыттан түһэн, аттарын хатыҥҥа уһуннук өртүү баайан, кирдиэлэтэн аһата ыыттылар. А. Бэрияк. Сиэл (дэлбиргэ) баай – аартык, сир-дойду иччитигэр анаан сүүмэх кылы маска бэлэх ыйаа. ☉ Развешивать на дереве в знак жертвоприношения пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности
Урааҥхай саха тахсар дабааҥҥа, киирэр аартыкка дэлбиргэ ыйыыр, сиэл баайар буолуҥ! ПЭК ОНЛЯ II
Сорох дьон аартык иччитэ атыҥырыы көрөн быһа кымньыылаабыта буолуо, ытык тииккэ алгыс алҕаан, сахалыы быһыытыйан сиэл баайбатах эбиккин дэспиттэр. П. Ойуунускай
Сиэл ыйаан, дэлбиргэ баайан Дьоллоох олох тускута буоллун диэн Симэхтээх-аардаах Симиир иһити туруордубут. Саха нар. ыр. III
Сиэл ыйыыр, дэлбиргэ баайар Сэттэ Урдаах кырдьаҕас тиит Суолу тула быластаан турда. С. Васильев. Солбуйа (туомтуу) баай – биирдэ тартахха сөллөн кэлэр гына эрийэ охсон баай. ☉ Связывать распускной петлей, которую легко развязать
Уот кугас хагдаҥ эһэ тыстаах, баттахтаах тириитин аҕалан, оһох иннигэр ойууҥҥа олбох ууран биэрдилэр. Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Түүтэҕи баай – быһыллыбыт бурдугу чөмөхтөөн бобо тардан баайыы оҥор. ☉ Вязать снопы
Бүтүгэс уолуҥ лейтенант Спиридон Малгин өлбүтүн туһунан сураҕы истэр киэһэҕэр бурдук сүүһүнэн түүтэҕин баайан, [Хобороос] отуугар сылайан тахсыбыт кэмиҥ этэ. И. Егоров
Эн ыллаа миэхэ ырыаҕын: Кини санатар күөх сайын Холкуоска мин доҕор кыыһым Көмүс түүтэҕи баайарын. П. Тулааһынап
II
1. аат.
1. Үп-харчы, малсал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо). ☉ Обилие материальных ценностей, богатство (людей)
Баайбын диэн бардамсыйыма, дьадаҥыбын диэн сэнэнимэ (өс хоһ.). «Саһыл түүтүнэн, киһи баайынан», – диир Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
Байбыт баайым – баара-суоҕа биир ынахтаах этим, ону даҕаны өлөр күммэр хабалаҕа хаптардым. П. Ойуунускай
Кинилэр былаастарын, баайдарын хаһан да көҥүл өттүлэринэн туран биэриэхтэрэ суоҕа. Софр. Данилов
2. Туох эмэ дэлэйэ, элбэҕэ (хол., сир баайа). ☉ Большое количество, обилие чего-л. (напр., недр)
Оҕолоор, ойууру, биһиги күндү баайбытын, харах харатын курдук харыстааҥ. СТС. Биһиги Ийэ дойдубут уутун саппааһынан, баайынан аан дойдуга бастакы миэстэни ылар. Айылҕаны х. Константин кыра эрдэҕиттэн Саха сирин эгэлгэ баайынан киэн туттар, хоту дойду айылҕатын үөрэтэн билэргэ ымсыырар баҕа санаалара онно үөскээбитэ. П. Филиппов
Саха норуотун тылын эриэккэс эгэлгэ баайын иҥэринэн сылдьар киһи. Ол баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа
3. полит. Көлөһүннээһиннээх уопсастыба үптээх-астаах киһитэ. ☉ Богач, богатый (в эксплуататорском обществе)
Ханнык да баттыгас-атаҕастабыл баайтан үөскүүр, баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. М. Доҕордуурап
Баайдар ортолоруттан тахсыбыт үтүө революционердары, сырдык тыыннарын норуот туһугар уурбут килбиэннээх дьоннору эн ханна, хайа кэккэҕэ туруораҕын? Амма Аччыгыйа
Бары баар Барҕа маҥалайыгар Үгүс өлгөм быйаҥа Үрдүк сололоох баайдарга Үүрүллэн киирэр буолара. Нор. ырыаһ.
2. даҕ. суолт.
1. Үптээх-астаах, кыахтаах (киһи). ☉ Богатый, денежный, состоятельный
Баһылай сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
Бу Микииһэ – баай киһи, баайы көрдүү сырыттаҕа. Н. Павлов
Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Биир киэҥкуоҥ ампаар дьиэлээх Баһылай Охонооһойоп диэн баай ыал дьиэтигэр хас да хонугу быһа хаартылаан таҕыстылар. Күндэ
2. Кыахтаах, күүстээх (хол., судаарыстыба). ☉ Мощный, сильный (напр., о государстве)
Сонно тута атын адьырҕа омуктар, баай судаарыстыбалар хааннаах сабарайдарыгар, халыҥ хабалаларыгар киириэ этибит. Н. Якутскай
Биһиги сакаасчыттарбыт бары сүүнэ баай тэрилтэлэр эрээри, буоссата да суоҕу кэмчилиири кэрэйбэттэр. Н. Лугинов
Үчүгэйиэн, Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов
3. көсп. Эгэлгэ үчүгэй, сиэдэрэй. ☉ Пышный, щедрый, нарядный
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
Уолаттар маны истээт, биир баай тиит баарыгар, ол төбөтүгэр ытталлар да, тиит мутукчатын иһигэр саһан хаалаллар. Суорун Омоллоон
Дойдум баай симэҕин хомуйан Араас да өҥнөрү холбоотум Уһанан, киэргэтэ кыбытан. П. Тулааһынап
4. көсп. Муҥура биллибэт, муҥура суох. ☉ Безграничный, бесконечный
Олоҥхо курдук поэзия чыпчаалыгар турар баай фольклордаах омук остуоруйата суох буолуон сатаммат. Саха фольк. Мин сахабын, Мин ырыам Сахалыы сатарыыр. Баай тыл – Мин тылым. С. Данилов
тюрк. бай
◊ Адьырҕа баай поэт. – сиэмэх баай. ☉ Богач-хищник
Сэбиэт сиригэр кыр өһүнэн кыынньан Алдьархайдаах сэриини арыйарга сананан Аан дойду адьырҕа баайа холбосто. Эллэй
Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар. С. Зверев
Аан дойду үрдүгэр аатыран Адьырҕа баайдардыын аалсыһан, Москуба муҥутуур саргынан барҕарда. Күннүк Уурастыырап. Айылҕа баайа – тулалыыр эйгэ баайа. ☉ Природные богатства
[Сайсары:] Айылҕа баайын итигирдик төһөлөөх тэпсэ сылдьарбыт буолуоҕай. Суорун Омоллоон
Айылҕа баайын харыстааһын бука барыбыт ытык иэспит буоларын умнар сатаммат. Айылҕаны х. Баай аймах истор. – баай бииһэ бүтүннүүтэ. ☉ Все, кто эксплуатируют чужой труд, буржуазия
Хаппытыанап эрэ буолбат, истэр тухары, баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
Баай аймах эппитэ сөп буолла, Батталы самнарар чаас туолла! Күннүк Уурастыырап
Баай байанай көр байанай. Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
Ох саа кириһин тардар буолуохпуттан Баай Байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Эттээх хааммыттан Эҕэрдэлээн эрэбин! А. Софронов. Баай баттала истор. – баай көлөһүннээһинэ. ☉ Эксплуатация богатыми бедных
Дьиҥнээх саҥа олох кэлбитэ – сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара. А. Бэрияк
Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Кэпсиир – баай батталын. Суорун Омоллоон
Кини баай батталын дьэҥкэтик өйдүүр, ол иһин биһиэхэ көмөлөһөр. И. Федосеев. Баай кылааһа истор. – бары былааһы барытын ылан, баттаан-атаҕастаан олорор кылаас. ☉ Класс эксплуататоров
Норуот былыр, баай кылааһа баһылыктаан олорорун саҕана, санаатын сирэй этэрэ сатаммат этэ. Саха фольк. Баай кылаас тирэҕин – фашизм сүрэҕин Мин илиим харбыаҕа. П. Ойуунускай. Баай хара тыа – муҥура биллибэт киэҥ сиринэн тайаан сытар, элбэх бултаах халыҥ тыаны ытыктаан хоһуйар халбаҥнаабат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, возвеличивающий благодатный могучий лес, богатый пушным зверем
Баай хара тыа быһый атахтаах, сытыы кынаттаах, чуор саҥалаах араас кыра бытархай харамайдарын кини [Сүбэлиирэп] улам оччо аахайбат буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сахалар бэйэлэрин төрөөбүт тыаларын ытыктаан «баай хара тыа», «аар тайҕа» диэн ааттыыллар. И. Данилов
Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Бараммат баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай (хол., сир баайа). ☉ Неисчерпаемое богатство (напр., недр)
Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу-быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Дьэ бу буолар айылҕа бараммат баайа, быстыбат быйаҥа диэн! И. Данилов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн төрөөбүт дойдуҥ бараммат баайын, улуу бэйэтин. Т. Сметанин. Барҕа баай – олус элбэх, дэлэй баай. ☉ Огромное, несметное богатство
Киһи баар үрүлүйэ тохтор үрүҥ илгэни айааччы, бараммакка аллар барҕа баайы хаҥатааччы. П. Аввакумов
Мин дойдум киэҥ кэскилин Ыйар улуу былааҥҥа Саха сирин Барҕа баайын Хайҕаан, Сөҕөн ааттыыллар. П. Тулааһынап
Төрөөбүт сирдэригэр төһө да ити курдук барҕа баайдаах буоллаллар, дьүкээгирдэр сормуҥ бөҕөнү көрөллөрө. С. Курилов (тылб.). Батталлаах баай поэт. – баайы хоһуйар эпитет: көлөһүннүүр баай. ☉ Постоянный эпитет: богач-эксплуататор
Эргэ олох хара бэкир күлүктэрэ – Батталлаах баай үрүҥ баандалара Эдэр саха буойуну күнтэн сүтэрэ Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Кур баай – урут мунньуллубут баай. ☉ Ранее накопленное богатство
Күдэн үппүн, кур баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харыһыйар буоллахпына Хайдах ама табыллыаҕай. Күннүк Уурастыырап
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар Уонна дьэ бараннар-баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Сир баайа – хостонор баай, сир анныгар сөҥө сытар туһалаах баай. ☉ Полезные ископаемые; богатства недр
Сир баайын чинчийээччи геолог булчут, сылайбат-элэйбэт уол оҕо бэрдэ буолуохтаах. Т. Сметанин
Вольфрам, полиметалл, айылҕа гааһа, онтон да атын туһалаах сир баайдара Үөскээн сытар улахан кэскиллээх сирдэрэ көһүннүлэр. «Ленин с.». Тарас ыра санаатыгар Бааллар эҥин дьикти тыллар: Сиэрэ, вольфрам, сүлүүдэ, Сир баайын араас көстүүтэ... Кини тайҕаны арҕарар Геолог буолуон баҕарар. Р. Баҕатаайыскай

1. аат.
2. Тыынар тыыннаах үктэнэн хаамар, сыҕарыйар лабаата. ☉ Нога, ноги
   Харытыана хамначчыт эрэйдээх, үүт-үкчү бэски курдук биэтэҥнээн, атаҕа ибирдээн, уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
   Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ... икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҕа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
   Кыыла аҥаар босхо атаҕынан киһини сиритэ-хайыта сынньар. М. Чооруоһап
   Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
3. Дьиэ тэрилэ, тутуу эҥин сиртэн өндөччү турарыгар аналлаах тирэх. ☉ Ножка чего-л. (мебели, строения и т. п.)
   Ити устатыгар мөлтөөтөр мөлтөөн иһэр уот сырдыга дьиэ эркиниттэн, сыҥаһаттан, остуол атаҕыттан хастанан оһох диэки сыҕаллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   [Сеня] быаны аһаҕаска уган таҥнары субуйбахтаан ылан, төрдүс кириэс атаҕар баайда. Эрилик Эристиин
   Төгүрүк остуол оһох иннигэр үс атаҕын туора кэбиспит, ол таһыгар торбос ыстааннаах үс кыра уол ыалдьыттары соһуйбуттуу көрөн тураллар. М. Доҕордуурап
4. Уу хонууга эбэтэр хонуу тыаҕа синньээн тахсар уһуга, муннуга. ☉ Водное пространство, вдавшееся в сушу, или суживающаяся часть равнины, поляны
   Бэттэх, күөл атаҕын арҕаа баһыгар, оттонор кэҥэс ходуһа баар. «ХС»
   Тииттэр быыстарынан элэҥниир сырдык диэки туора хааман тахсыбыта, кинилэр ырааһыйаларын хотугу атаҕа эбит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ куһаҕан, туһаныллыбат өттө. ☉ Плохая, негодная часть чего-л.. Мас куһаҕан өттө, атаҕа эрэ хаалбыт
6. даҕ. Мөлтөх, куһаҕан, улахан көдьүүһэ суох. ☉ Неважный, плохой, не приносящий большой пользы. Барбах дьон бастаатылар, Атах дьон ортулар, Кэтэххэ сылдьааччы Кэтэҕэриин кэллэ, Оһох төрдүгэр олохтоох Уот иннигэр көһүннэ. Саха фольк.
   тюрк. адак, азак, айак
   ♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор — 1) кими эмэ улаатыннар, киһи-хара оҥор, үчүгэй буоларыгар көмөлөс. ☉ Вырастить, вывести в люди, сделать самостоятельным кого-л.
   Инньэ гынан атаххар туруордум, үөрэхтээх киһи оҥордум. С. Ефремов
   [Элбэх оҕолоох ыал] маны тэҥэ урууларын — тулаайах хаалбыт Ганя уолу иитэн атаҕар туруорбуттара. «Кыым»
   △ Туох эмэ кыаҕырарыгар, күүһүрэригэр көмөлөс. ☉ Помочь окрепнуть, встать кому-л. на ноги
   Куһаҕан салалтаттан холкуос үлэтэ улаханнык тоҕунна, саҥа тэриллибит холкуоһу атаҕар туруоруохха диэн холкуостаахтар бука бары кытаанах соругу ылыннылар. Күндэ
   Агитационнай үлэни Атаҕар туруоруохха, Актыыптар дьылҕаларын Ааныттан тупсарыахха, Маассаны кытта сибээһи Бары өттүнэн өйүөххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай; 2) аймаа, сүүрт-көтүт; киэҥник тэрийэн ыыт, күүһүрт. ☉ Заставлять кого-л. активно действовать, принимать деятельное участие в чем-л.
   Улахан кулуба оннооҕор ытыс саҕа ыйаах кэллэҕинэ ыксыыр, толорторо охсоору бүтүн улууһу атаҕар туруорар. Болот Боотур; 3) үтүөрт. ☉ Вылечивать, избавлять от болезни
   Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. Махталлаах кыыс, үчүгэйкээн кыыс. В. Протодьяконов. Атаҕар үҥк — улаханнык ааттаһан, сүгүрүйэн туран тугу эмэни көрдөс. ☉ Кланяться в ноги, сильно прося о чем-л. (букв. молиться его ногам)
   Кимтэн талаанбылдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, дьон кыратык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
   Хор, бу оҕоҥ миигин атаҕар үҥтэрээри кэлбит эбит дии. Суорун Омоллоон
   Мин, эн курдук, Унньуула Уйбаан уолун атаҕар үҥүөм суоҕа. Р. Кулаковскай. Атаҕа сири билбэт буолла — 1) олус улаханнык үөрдэ. ☉ Сильно обрадоваться чему-л., быть на седьмом небе; не чуять ног под собой
   Уол үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэт буолла. Болот Боотур
   Дьэ, табаарыс Мэхээлэ, үөрүүбэр атаҕым сири билбэт буола сылдьар. Оҕом манна баар буолуоҕа диэн кэлбитим. С. Ефремов
   Бүөтүр атаҕа сири билбэт буола үөрэн, уу баһан таһааран, куобаҕын буһаран, ытынаан үллэстэн мииннэри-оттору сиэн, дуоһуччу утуйан турда. Р. Кулаковскай; 2) олус улаханнык куттан, уолуйа куттан. ☉ Находиться в сильном страхе
   «Тохтоо!»— диэн кэнниттэн ким эрэ саҥата хаһыытаан баран, ытан хаалбыта. Дабыыт сүүрбүтүн кубулуппатаҕа, кэннин да хайыһан көрбөтөҕө. Кини атаҕа сири билбэт. Д. Таас. Атаҕым үктэниэ суоҕа — аны төрүт сылдьыам суоҕа (үксүгэр өһүргэнэн этии). ☉ Нога моя не ступит, ноги моей больше не будет
   Үчүгэй аҕайдык кэһэтэ иликкитинэ, ити кылааска мин атаҕым үктэниэ суоҕа. Софр. Данилов. Атаҕынан куоппут — тэскилээбит, түргэнник куоппут (туох эмэ улахан кутталтан). ☉ Дать стрекача, обратиться в бегство (от какой-л. опасности)
   Арыычча бэйэтин былдьата сыста. Атаҕынан куотта. Суорун Омоллоон
   Икки сыл аастар да, өтөрүнэн атаҕынан куотуох да, сууккасокуоҥҥа түбэһиэх да чинчи Туоскуҥҥа суоҕа. Софр. Данилов
   Манна биирдэ оннук дьылга биир эдэр дириэктэр бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Атаҕынан куоттар — тугунан эрэ куттаан, түргэнник куотарын ситис. ☉ Испугав, обратить кого-л. в бегство
   Геллерт дружинниктара демонстраннары үүртэлии сатаабыттарын бэйэлэрин үлтү үөҕэн, иһиирэн, атахтарынан куоттарбыттар. П. Филиппов. Атаҕынан эргэ барбыт эргэр. — сүктэн барбакка, тугу да ылбакка, күрээн эргэ тахсыбыт. ☉ Убежать из родного дома и тайком выйти замуж (без приданого, благословения родителей)
   Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова. Атаҕын да укпат — олох сылдьыбат, киирэн да тахсыбат. ☉ Совсем не ходит, не бывает; ни ногой
   Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуох этэ. Р. Кулаковскай. Атаҕын иминэн — көрбөккө, атаҕынан бигээн. ☉ Вслепую, ощупью (идти, ходить)
   Айылҕа ити кубулҕатын кытта мөккүспүттүү, Кириһээн хабыс-хараҥаҕа атаҕын иминэн баран истэ. Д. Таас
   Көстөкүүн уола сирдээбэт буолтун кэннэ бэйэтин өйүнэн, атаҕын иминэн чугас эргин сылдьара үһү. Н. Босиков
   Дөйөр улахан дьулаан тыас кулгааҕар барчалана түстэ, хараҕын симмитинэн атаҕын иминэн ыстанна. А. Сыромятникова. Атаҕын суолун хаалларбыт кэпс. — ким эмэ сылдьыбыт, хоммут бэлиэтэ, туоһута хаалбыт. ☉ Оставлять следы пребывания, оставлять признаки пребывания. Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн — тыаһаабакка, бэркэ сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, на цыпочках
   Кыргыттар атахтарын төбөтүнэн үктэнэн, таһырдьа таҕыстылар. М. Доҕордуурап
   [Сэмэн] ол сыттаҕына, Сиидэрэп оргууй аҕай туран, атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, быыс хаҥас өттүгэр барда. Күндэ. Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр — барар суолгун бэрт мөлтөхтүк, борутан эрэ көр. ☉ Еле, едва видеть дорогу
   [Аҕам] хараҕынан ыалдьан сытар. Арыычча атаҕын тумсун сирдэтэр буолан баран кэпсэтиэм диир. А. Софронов. Атаҕын тэҥнээ — өлөр. ☉ Убивать кого-л. (букв. ноги его подравнивать). Ол күтүр өстөөҕү бэйэтин курдук бандьыыт атаҕын тэҥнээбитэ. Атаҕын тэҥнээбит — өлбүт (үксүгэр күлэн, эҕэлээхтик эбэтэр сэтэрээн этэргэ тут-лар). ☉ Протянуть ноги (чаще всего употр. с чувством злорадства, ехидства)
   Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини [Макаары] сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ — киэр буол, миэхэ төрүт сылдьыма. ☉ Вон, прочь отсюда, убирайся; больше не ходи сюда
   Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыттан ылларбыт — моһуокка түбэспит, моһуокка ылларбыт. ☉ Он попал в затруднительное положение (букв. дать схватить себя за ногу)
   Арай мин ахсааҥҥа атахпыттан ыллардым, ботаника уруогар ботугуруур эрэ буолан хааллым. «Кыым»
   Аны ол сылдьаммын Алҕас тыллаһаммын, Атахпыттан ылларыам, Арааска барыам. П. Тобуруокап. Атах анныттан алдьархай — алдьархай буолара чугас баар (атах анныгар). ☉ Беда из-за ничтожного повода
   Атаҕын анныттан Алдьархай ааҥныырын Арааран билбэтэх Алаа харах мэкчиргэ, Тугу оҥоруон булбакка, Тула эргийбит. Р. Баҕатаайыскай
   Айаххыт күүгэнэ бүтүөр диэри Айдаарбыккыт иһин, Атаххыт анныттан Алдьархай тахсыаҕын Адьас көрбөтөххүт, Атаскааннарыам! П. Тобуруокап. Атах балай — мээнэ, сирэй хоту, чопчу сыаласоруга суох, бэйдиэ (бар). ☉ (Идти) куда глаза глядят, без цели, наугад
   Баһырҕас диэн ыта, икки-үс хонукка тоҥ балаҕаны кэтии сытан баран, ыксаан, иччилэрин сүтэрэн, атах балай барда. А. Софронов
   Ойон тура эккирээтим да, мин мээнэ атах балай, тыа устун, дьиэм диэки буолаарай диэн, сүүрэн истим. Н. Неустроев
   Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар, сорохторун айанньыттар, булчуттар булан мэй гыммыттар. Күннүк Уурастыырап. Атах кээһэ тур кэпс. — барыахтаах сириҥ диэки эрдэттэн бара тур. ☉ Заранее отправиться туда, куда должен идти; хоть немного сократить расстояние, которое предстоит преодолеть
   Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. Атах мээнэ көр атах балай. Сүөдэр, байааттаҥныы-байааттаҥныы, бириискэ бөһүөлэгин уулуссатын устун, атах мээнэ сукуҥнаан иһэр. Н. Якутскай
   Оннооҕор улахан дьон муннахтарына атах мээнэ хаамаллар, олороллорун, утуйалларын умналлар диэччилэр. С. Новиков. Уол муҥнаах атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. «ХС». Атах синньигэстии түөлбэ — бэйэтин аннынан санаан, сэнээн. ☉ Считая кого-л. ниже, хуже, недостойнее себя
   Тойоммут — бэдэрээтчит Кыбытыы Кынаачай — үс сүөһү үүрээччиттэн ала-чуо, атах синньигэстии, мин үрдүбэр түспүтэ. «ХС». Тэҥн. күрүө намыһахтыы. Атах соболоҥо — 1) сорукка эбэтэр сырыыга сылдьыбыт эрэй төлөбүрэ. ☉ Вознаграждение за услугу в качестве рассыльного или за расходы какой-л. поездки
   Атаххыт соболоҥун тугу иэстэһэҕит? СГФ СКТ
   [Сэмэниискэ Сэмиэнэп:] Атаххыт соболоҥор арыыйдатын бэйэҕитигэр харанныгыт ини. «ХС»
   Аҕыйах ыалга кыыран атаҕын соболоҥун төлөтөн төннүбүтэ. «ХС»; 2) эргэр. кэргэн тахсар кыыс сыбаайбаҕа сылдьыбыт аймахтарыгар кэргэн ылар киһи эбэтэр кини төрөппүттэрэ биэрэр бэлэхтэрэ. ☉ Подарки жениха или его родителей родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; 3) эргэр. ыалдьыттаабыттарыгар махтанан, дьиэлээх киһи ыалдьыкка биэрэр бэлэҕэ. ☉ Подарок хозяина гостю в благодарность за посещение. Атах тардыс — сатыы барыахтаах сиргэр көлөнөн, техниканан айаннаан сырыыгын түргэтэт уонна чэпчэт (үксүгэр айан суолун сороҕун эбэтэр хам-түм). ☉ Расстояние, которое предстоит пройти пешком, преодолевать на каком-л. транспорте, давая ногам отдохнуть (обычно часть пути)
   «Билбэт буоллаҕа дии, атаҕын тардыстаары гынаахтаабыта буолуо, ыксаан иһэр киһи», — диэтэ оҕонньор, билбэт буолан, дэҥнэтэ сыспыт киһини аһынар быһыынан. Амма Аччыгыйа
   Икки табабын бу Хабырыллаҕа биэрэбин, айанныырыгар, атах тардыстыа. Болот Боотур
   Түөрт уон арыыны сирэйдиир күннээх буоллахпытына, хоту дойду быһый атахтаах хараҥаччыларын — тамайа сиэлэр табаны атыылаһан атах тардыстыа этибит. Н. Босиков. Атах тириитэ баранна кэпс. — элбэхтик хааман, улаханнык эрэйдэннэ. ☉ Оставаться без ног; сильно уставать, доходить до полного изнеможения от продолжительной ходьбы (букв. не осталось кожи на ногах). Ынахтарын көрдөөн, атаҕын тириитэ баранна. Атах тэпсэн олорон — 1) тиэтэйбэккэ, дьоһуннаан, наҕылыччы, эйэлээхтик (кэпсэт). ☉ Спокойно, неторопливо, мирно (беседовать)
   Икки улуус кулубалара, атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
   Арай били атах тэпсэн олорон күнү быһа кэпсэтэллэрэ уурайда. НС ОК
   Атах тэпсэн олорон былыргыны-хойуккуну ыатарыы диэн кэлиэ дуо, суох буоллаҕа дии. Далан; 2) тэҥҥэ, тэҥнээҕин курдук. ☉ Наравне, как равный
   Үрэкиин үрдүк аатыгар, үтүө сураҕар кэтэх тардыһан олорон кэпсэтээри, атах тэпсэн олорон аахсаары, ох курдук оҥостон киирдим. Болот Боотур
   Кини, кимиэхэ да биллэ-көстө илик көннөрү уолчаан, эдэр хомуньуус, хайдах Ленин курдук улууттан улуу, сүдүттэн сүдү киһини кытта биир кэбиниэккэ атах тэпсэн олорон үлэлиэҕэй? «ХС». Атах угус кэпс. — тэҥҥэ сүүр, иэл-тиэл буол. ☉ Соперничать в беге на равных
   Ити [үс эргииргэ сүүрүү кэнниттэн тута] баттаһа барбыт ОПХ Кэнчээритигэр икки эргииргэ биир да ат атах уксубата. «Кыым». Атахха биллэр — түргэнник куот, тэскилээ. ☉ Улепетывать, давать стрекача (букв. давать знать ноге)
   Кэбигирэй Миитэрэй ойоҕо саҥарарын истэ сатаан баран, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, таһырдьа тахсан барда, атахха биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Ыаллар оҕолоро Хобороос-Хабырыыһы ыраахтан көрөөт, атахха биллэрэллэр. И. Гоголев
   Атыыр туртас куттал суоһаатар эрэ, ийэ туртаһы, тугуту быраҕан туран, ким-хайа иннинэ бэйэтэ атахха биллэрэр. И. Федосеев. Атаххар (сүһүөххэр) тур — 1) улаханнык, сыта ыалдьан баран үтүөр, өрүтүн. ☉ Поправиться, встать на ноги после долгой тяжелой болезни
   Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
   Били знаменосецпыт ый кэриҥинэн үтүөрэн, атаҕар турбута. С. Никифоров; 2) бэйэҕин кыанар-иитинэр киһи буол. ☉ Приобрести самостоятельность, выйти в люди
   Оҕолоро, дьэ, атахтарыгар тураннар, дьэ, саҥардыы кыанар-иитинэр буолан эрдэхтэринэ, хаһан да кыайан көппөт дьэбэрэтигэр умса тэпсиллээри сордонон эрдэҕэ. П. Ойуунускай
   Биһиги, эрдэ тулаайах хааламмыт, бэрт эрэйинэн атахпытыгар турдубут. Р. Кулаковскай; 3) кыаҕыр, күүһүр. ☉ Окрепнуть, разбогатеть
   Эрэнэбин, Азия атаҕар турдаҕына, эмэхсийбит капитал хоолдьуга үс бүк барыаҕа. Суорун Омоллоон
   Холкуостар атахтарыгар тураннар, үлэлэрэ баран истэҕинэ, холкуостар олохторо үчүгэйин, бытархай олорор олох куһаҕанын билэн-көрөн иһиэҥ. Күндэ; 4) өрө күүр, долгуй, күүскүн түмүн. ☉ Взбудоражиться, взволноваться; мобилизоваться. Ойуур баһаарын умуруораары нэһилиэк дьоно бары атахтарыгар турдулар. Атаххын да быктарыма — аны манна сылдьыма, чугаһаама. ☉ Прочь отсюда; больше не ходи сюда
   Инньэ гымматаҕына [ньымааттаспатаҕына] нуучча уонна олохтоох атыыһыттар манна аны атаххын да быктарыма диэн кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ буоллаҕа дии. С. Курилов (тылб.)
   Атаххын да угума көр атаххын да быктарыма. Ол оҕолор аны бассабыык буолбуттара. Мантан ыла ойуун дьиэтигэр атахтарын да угуохтара суоҕа. Болот Боотур. Икки атах — киһи, дьон, киһи аймах. ☉ Человек, род человеческий (букв. двуногий)
   Сүөдэрдээх ыкса күһүн буолуор диэри икки атахтаахха көстүбэттэр. Н. Якутскай. Өлөксөй оҕонньор оҕуһун Күүстээх Уйбаан уол кыайбытын, икки атахха иҥиирдээх дьоннор баалларын сөҕөллөр-махтайаллар. И. Бочкарев. Икки атаххынан куот — куот, куотан бар. ☉ Обратиться в бегство (букв. убегать двумя ногами)
   Кини [Хабыыча] Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, «үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут». П. Аввакумов. Түөрт атах буол — түөрт лабааҕынан сиргэ тайан. ☉ Встать на четвереньки
   Бурхалей атын эргилиннэри тардан киһитин диэки хайыспыта, саллаат, саҥардыы төрөөбүт кулун чэрчилээри туран үнүөхтүүрүн курдук түөрт атах буолан, көрө-көрө сытан барда. Эрилик Эристиин
   Ийэ ис киирбэх Болоту төлө тутан кэбиспитэ, киһитэ, түөрт атах буолаат, бастыҥ орон анныгар сылыпыс гынан хаалла. Н. Заболоцкай
   Ол да буоллар, Никешин биһиги бэрт сэрэҕинэн, үксүн сыыллан, арыт түөрт атах буолан аттаан эргэ шахтаҕа чугаһаабыппыт. Н. Якутскай. Тэппит атаҕын кубулуппат — бастаан хайдах сүүрбүтэй да, ол тэтимин сүтэрбэт. ☉ Бежать с начала до конца в одном темпе
   Туолума төрдүттэн Мырылаҕа, үһүөйэх биэрэстэ сиргэ, Роман, үөрбүт-көппүт уол, тэппит атаҕын кубулуппакка тиийдэ. Ф. Софронов
   Дуня, көлөһүнүн ырбаахытын сиэҕинэн туора садьыйасадьыйа, тэппит атаҕын кубулуппакка истэ. КН ТДь
   Ыт атаҕын тут көр ыт. Күөспүтүн өрүммүт икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ, быһата, ыт атаҕын туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Эт атаҕынан — сатыы, сатыы хааман. ☉ Пешком, без помощи каких-л. средств передвижения
   Көлө диэн суох, көрбөтөхпүт да быданнаата, эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
   ◊ Атах бөтөҕөтө — киһи сототун суон быччыҥа (этэ). ☉ Икры ног. Бэҕэһээ күнү быһа хааман, атаҕым бөтөҕөтө ыалдьыбыт.
   □ Александр атаҕын бөтөҕөтүгэр табыллыбыт. М. Доҕордуурап. Атах быата — буута, атах баайыыта, бакаайы (акка). ☉ Путы, связки ног (у лошади). Атах быатын аҕал эрэ. Атах көхсө — атах тарбахтартан бэрбээкэйгэ диэри үөһэ өттө. ☉ Верхняя часть стопы ног. Атаҕым көхсө ыалдьар. Атах оонньуута — саха национальнай оонньууларын (кылыы, ыстаҥа, куобах) уопсай аата. ☉ Якутские национальные спортивные игры, состоящие из трех видов: прыжки на одной ноге, прыжки в длину на каждой ноге попеременно, прыжки обеими ногами одновременно
   Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
   Бастаан атах оонньуутуттан саҕалаатылар, онтон түмүгэр тиийэн оһуокайдаатылар. В. Протодьяконов
   Атах орон көр орон. Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
   Ыкса киэһэ атах ороҥҥо, эбэм оронугар, быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаһан мылаллан турда. Амма Аччыгыйа. Атах сыгынньах — атах таҥаһа суох. ☉ Босой, босиком
   «Кэбиһиҥ доҕоттор!» — Тогойкин ойон турда. Атах сыгынньах эбит, өрө тэпсэҥэлии түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьиэҕэ биир да киһи суох, арай биир атаҕа дэлби хатырбыт атах сыгынньах куһаҕан таҥастаах уол олорор. Күндэ
   Сэмэнчик бу дэриэбинэ уулуссатын бэрт үчүгэйдик билэрэ, сайынын атах сыгынньах, кыһынын уллуҥа тэстибит хаатыҥканан мээрэйдээбит ахан сирэ. Н. Якутскай. Атах тааһа — киһи сототун уҥуоҕун алын баһа, бөлтөйөр сирэ. ☉ Лодыжка. Миитэрэй атаҕын тааһын эчэппит. Атах таҥаһа — киһи атаҕар кэтэр туга эмэ (хол., түүппүлэ, бачыыҥка, унтуу этэрбэс, саппыкы о. д. а.). ☉ Обувь
   Атах таҥаһа ыга тутуо, аалыа суохтаах, кэппит кэннэ атах кыратык хамсыыр буолуохтаах. ТЕН ИДь. Атах тарт — ырааппатын диэн баһын быатын ат илин атаҕар кылгас гына баай. ☉ Привязывать недоуздок к ногам коня, чтобы он далеко не ушел
   Аттарыттан түһэн, атах тардан, ыыталаан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
   [Аты] арыт эмиэ саһыа, ыраатан эрэйдиэ диэн атах тардан эбэтэр адаҕалаан ыыталлар. «ХС». Атах тэбис — 1) оҕо оонньуута: икки буолан утарыта турсан баран, уҥа-хаҥас атахтарын олбу-солбу иннин диэки быраҕаттаан, ис өттүлэринэн таҕайсаллар. ☉ Название детской игры: два участника, стоя друг против друга, попеременно выбрасывают вперед то правую, то левую ногу и внутренней стороной ноги касаются ног напарника
   Туобуйа төһө да ырааҕын иһин, ыала-дьоно төһө да аҕыйаҕын иһин, кэм, үс-түөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   [Муҥхаһыттар] ирээри өрүтэ эккирииллэр, арыт чөмөхтөһө түһээт, атах тэпсэ оонньууллар. И. Гоголев
   Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. «ХС»; 2) саха национальнай үҥкүүтүн хамсаныытын көрүҥэ. ☉ Элемент якутского национального танца
   Маскарааттар иккилии буола-буола атах тэпсэн, онтон чохчоохойдоон уонна үҥкүүлээн тибийэн киирэн барбыттара. Д. Таас. Атах хаптаҕайа — атах сиргэ үктэнэр алын хаптаҕай өттө, уллуҥах. ☉ Стопа, подошва ног, плюсна
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин. Атах эт — өлөрүллүбүт сүөһү биир миэстэтэ, бүтүн биир атаҕа. ☉ Одно место (одна нога — четвертая часть туши забитой скотины)
   Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
   Бөтөс [ыт аата] ыйытыыта суох тугу да тыытыа суоҕа. Оннооҕор мэник-тэник, оҕо сылдьан чаампыга уурбут атах эппитин тыыппата. «ХС»
   Ураты ытыктанар ыалдьыт кэллэҕинэ, саҥа атах эт алдьатыллар, күннэтэ аһаммат солун ас тардыллар. М. Чооруоһап. Бөҕө атах көр модьу атах. Мин маннааҕы ойуурга бөҕө атаҕы көрдүм
   □ Сэттэ тыылаах киһини Саанан өтөн өҥүргүүр, Бөҕө атах киһилии Күлэр, аҥыр мөҥүрүүр. С. Данилов. Бурдук атаҕа — бурдугу ыраастаатахха хаалар куһаҕана, тобоҕо. ☉ Отходы, остатки после очистки зерна
   Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буолла. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
   Холобур, күһүн бурдук быһылыннаҕына киһилэрэ хайыыүйэ ыраах сытар бааһыналарга тиийэн бурдук атаҕын кууллаабыт буола охсор үһү. Үлэ үө. Тэҥн. мэкиинэ. Испиискэ атаҕа — испиискэ тоһоҕоһун сиэрэтэ суох өттө. ☉ Конец спички, противоположный ее головке
   Сиэбин туттан көрбүтэ испиискэтэ суох. Аҕыйах, икки-үс испиискэ атаҕа эрэ сылдьара, сотото суоҕа. Н. Босиков. Модьу атах — мэкчиргэтээҕэр быдан улахан мэкчиргэ бииһэ (үксүн куобаҕынан аһылыктанар). ☉ Филин
   Били үнүр куттаабыт кыыла, куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
   Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр, ньааҕыныыр. Күндэ. Тэҥн. куобах кыырда. Сибэкки атаҕа — сибэкки силиһин уонна сэбирдэҕин икки ардынааҕы синньигэс умнас. ☉ Цветоножка. Сибэккилэр умнаска сибэкки атаҕа диэн ааттанааччы синньигэс умнасчаанынан хатаналлар. КВА Б. Сыарҕа атаҕа — хатыҥ мастан оҥоһуллубут сыҥаахха олордуллар, баттыгынан баттаныллар уонна ылахтарынан туттарыллар сыарҕа биир сүрүн чааһа. ☉ Полозья саней
   Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ