прил. ыйдааҕы орто; среднемесячная выработка ыйдааҕы орто оҥорон таһаарыы.

аат.
1. Сир анныттан туһалаах баайдары (хол., чоҕу, алмааһы) хостоон таһаарарга аналлаах туруору эбэтэр сытыары хаһыллан оҥоһуллубут тутуу. ☉ Вертикальная или наклонная горная выработка, имеющая непосредственный выход на поверхность, шахтенный ствол
Саахта үөһээ буора сиҥнибэтин диэн баҕана туруоруллар. Н. Якутскай
Саахтаттан уруудалаах вагонеткалары лифт көтөҕөн таһааран бункерга сүөкүүр. М. Ефимов
1935 сыллаахха бастакы мэхэнисээссийэлэммит саахталар үлэҕэ киирбиттэрэ. «Чолбон»
2. Сир анныттан туһалаах баайдары хостоон таһаарар дьону, тутуулары үлэлэтэр, дьаһайар хайа барамыысыланнаһын тэрилтэтэ. ☉ Шахта (горнопромышленное предприятие)
Эһиги, суруналыыстар, …… саахта үлэтин туһунан соччолоох суруйуугут суох. Т. Халыев
Саахтаны уопуттаах горняк Фома Васильевич Тарасов салайара. «ЭК»
3. Оонньуу: иккилии буолан, илиилэрин үөһэ холбуу тутан, субуруһа тураллар. Хас да киһи инники турар дьоннортон саҕалаан илиилэрин аннынан бүтүөхтэригэр диэри бараллар. Аара сөбүлээбит киһилэрин илиилэриттэн ылан, алларанан илдьэ бараллар уонна саамай кэннигэр турунан кэбиһэллэр. Доҕотторун былдьаппыт дьоннор эмиэ бастакы оҕолор илиилэрин аннынан баран иһэн сөбүлээбит киһилэрин илиититтэн сиэтэн илдьэ бараллар, турааччылар бүтүүлэригэр турунан кэбиһэллэр. Турааччылар барбыт дьон оннугар сыҕарыйан иһэллэр. Бары хуорунан ырыа ыллыахтарын сөп. ☉ Массовая игра, напоминающая игру «ручеёк». Бу оҕолор саахтаны оонньуулларын сөбүлүүллэр

1. таһаар диэнтэн хай. аата. Биир суол боччумнаах дьыала — таба иитиитигэр эдэр дьону таһаарыы буолар. ИИА КК
   Бухатыырга эбэтэр булчукка таһаарыы туома былыр үгүс норуоттарга баар. «ХС»
2. Бэчээттэнэн тахсыбыт үлэ. ☉ Изданное произведение печати, издание
   «Талыллыбыт айымньылар» С.А. Саввин (Күн Дьирибинэ) өр сыллаах үлэтин бастакы түмэн таһаарыы буолар. Күн Дьирибинэ
   Университет эһигиттэн бэйэҕит мусуойгут научнай таһаарыыларын ыытаргытыгар көрдөһөр. С. Федотов
   ◊ Оҥорон таһаарыы — дьон туһааннаах производственнай сыһыаннаһыыларга киирэн үлэлээн, киһиэхэ наадалаах бородууксуйаны оҥоруулара. ☉ Изготовление, выработка потребительских товаров, производство
   Идэни баһылааһынтан үлэ оҥорон таһаарыыта уонна хаачыстыбата быһаччы тутулуктаахтар. «Кыым»
   Биһиги дойдубут үгүс автомобильнай собуоттара Хотугу сир усулуобуйатыгар сөп түбэһэр автомобиллары оҥорон таһаарыыны саҕалаатылар. «Кыым»
   Промышленнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы уонна батарыы …… улаатта. «Кыым». Таһаарыы түһүк тыл үөр. — кимтэн? туохтан? диэн ыйытыыга хоруйдуур, хайааһын тахсар, саҕаланар, тэйэр предметин көрдөрөр түһүк. ☉ Исходный падеж — падеж, отвечающий на вопросы «от кого?; от чего?» и обозначающий место, предмет, от которого исходит или начинается действие
   Таһаарыы түһүккэ турар, сирэй хайанар объегы бэлиэтиир тыл этиигэ көнө толоруу буолар. ВИП СТПС
   Таһаарыы түһүккэ турар аат тыл хантан? диэн ыйытыыга эмиэ хоруйдуур. ЕНВ СТ

I
аат.
1. Ким эмэ олус улахан, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий, напряжённый, сильный звук голоса, громкое восклицание, крик
Ынах үүрэр оҕолор хаһыылара, хотонноругар тахсыбыт дьахталлар саҥалара чаҥкынаһаллар. Софр. Данилов
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. Н. Лугинов
Маайа ыксаабыт, ыгыллыбыт хаһыыта бу айдаан ортотугар иҥэнсүтэн, иһиллибэт буолан хаалла. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ (кыыл-сүөл, көтөр) үөгүлүүр, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий звук, издаваемый животными, птицами, крик
Кини туруйа хаһыытын, күөрэгэй ырыатын таптаан иһиллиирэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
Чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
2. Сигнал биэрэр анал оҥоһук тыаһа (хол., борокуокка, пуойаска). ☉ Громкий протяжный, монотонный низкий звук, гудок (напр., парохода, поезда)
Борокуот тиһэх хаһыыта дуораһыйбыта... Софр. Данилов
Араадьыйа ыллаан ньиргийэр, Ыстаансыйа хаһыыта иһиллэр. С. Васильев
Бэс ыйын бастакы күннэриттэн биирдэстэригэр сарсыарда эрдэ бөһүөлэги теплоход хаһыыта уһугуннарбыта. С. Тумат
3. көсп., поэт. Ханнык эмэ иэйии, долгуйуу дохсуннук биллиитэ. ☉ Бурное выражение сильного чувства, переживания (напр., крик души)
Бу хаһыы — буурҕа сатата! Уох-кылын уордаах күүһүн, Уоттаах санаа төлөнүн, Кыайыы дьиҥнээх эрэлин, Бу хаһыыга, былыт истэр. И. Чаҕылҕан
Саллаат сүрэҕин хаһыытын, тойук сибиниэһин Мин түөһүм төлө тэбэр. Т. Сметанин. Уйуһуйбут өйүм Уолуйар хаһыы Таммаҕа буолан Саккыраата. Доҕордоһуу т.
♦ Дууһа хаһыыта көр дууһа
Кырдьыга, ити тугу да туһалаабат дууһа хаһыыта этэ. Н. Босиков. Хаһыы иччитэ кэпс. — олус улахан саҥалаах. ☉ Обладающий громким голосом, горластый
[Агдам — оҕонньору:] Сатана баара, чахчайа сытыйдар да, бүтүннүү хаһыы иччитэ эбит. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. хахы ‘сердиться’
II
1.
хас I диэнтэн хай. аата. Ордон хаалбыт ыччаты барытын саанан куттаан окуопа хаһыытыгар үүрбүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ганя шурф хаһыытыгар, ол-бу илии үлэтигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. И. Федосеев
Роталар бары кэриэтэ землянка буорун хаһыытыгар үлэлээтилэр. А. Бродников
2. Күһүҥҥү, кыһыҥҥы кэмнэргэ сүөһү (хол., таба, сылгы) хаһан аһыырыгар сөптөөх аһылыга, ото; күһүн кыһын сүөһүнү анаан хастаран аһатыы. ☉ Добываемый из-под снега скотом (напр., оленями, лошадьми) корм в виде травы лугов и пастбищ, осенний, зимний подножный корм; осенняя, зимняя пастьба скота на заснеженных пастбищах, тебенёвка
Аҕыйах ардахтаах кураан ый буоллаҕына сылгы хаһыыта үчүгэй туруктаах буолар. Сылгыһыт с. Хаһыыга төрүөх сылгы уонна кырдьыбыт биэлэр эрэ хаалаллара. АНП ССХТ
Хаһыы бириэмэтигэр хаар кытаатыыта, олус халыҥааһына эмиэ улахан кутталлаах. КТЫы
3. арх. Сири хаһан былыргы олохдьаһах малын-салын көрдөөһүн. ☉ Раскопки
Хаһыы кэмигэр буор күөс үлтүркэйдэрэ, күөс охсор бөкүнүк таас уонна биир хаптаҕай тимир көстүбүттэр. БИГ ӨҮөС
Ити сыл күһүнүгэр манна хаһыылар саҕаламмыттара. Үс, биэс тыһыынча саастаах неолит саҕанааҕы көмүүлэр көстүбүттэрэ. «Кыым»
Хаһыылары ыыта сырыттахха көстөр былыргы үйэтинээҕи дьон уҥуохтара кичэйэн үөрэтиллэллэр. «Кыым»
4. хайа. Сир баайын хостуурга анаан хаһыллыбыт аһаҕас хайа сирэ. ☉ Место, где производится добыча ископаемых открытым способом, открытая горная выработка, разрез
Саамай үөрүүлээҕэ диэн баар, бу бачча өр халтайга хааман бараммыт биир хаһыыттан икки алмааһы буллубут. Н. Лугинов
Мирнэй, Айхал хаһыылара наһаа дириҥнэр. Баайдара билигин да элбэх. ПНИ ЭД
Хорҕойорго шахталары уонна да атын хаһыылары туһанар үчүгэй буолааччы. МКББ
◊ Дүлүҥ (хаһыы) тыы (оҥочо) көр дүлүҥ
Хаһыы оҥочонон даҕаны тайылҕаннаах айаннарга сылдьар, сири хоротор кыаллыбат дии саныыбын. Багдарыын Сүлбэ
Оччолорго арыыттан арыыга (ол аата, тумултан тумулга) болуотунан уонна хаһыы тыынан сылдьаллара эбитэ үһү. «ХС». Хаһыы көлүйэ — сир оҥхойугар анаан куттарыллыбыт уу. ☉ Пруд
Хаһыы көлүйэ саҥардыы тумана көтөн эрэр. И. Тургенев (тылб.)

несов., занизить сов. что намтат; занизить нормы выработки оҥорон таһаарыы нуорматын намтат.

в разн. знач. норма; сиэр-майгы нуормата нормы поведения; литературнай тыл нуормата норма литературного языка; үлэ нуормата норма выработки; нэдиэлэтээҕи нуорманы аһара толор = перевыполнить недельную норму.

ж. 1. (правило) нуорма, сиэр, куолу; нормы поведения быпыы-майгы нуормалара; 2. (мера, размер) нуорма, кээмэй; норма выработки оҥорон таһаарыы нуормата.

прил. 1. сменнэй, сменатааҕы, смена; сменный мастер смена маастара; сменная норма выработки оҥорон таһаарыы сменатааҕы нуормата; 2. (периодически сменяемый) солбуллар, уларытыллар; сменное колесо солбуллар көлөһө.

прил. 1. (находящийся в середине чего-л.) ортоку; средний этаж ортоку мэндиэмэн; 2. (промежуточный) орто; боксёр среднего веса орто ыйааһыннаах боксёр; 3. (полученный делением суммы: обычный, типичный) орто; средняя норма выработки оҥорон таһаарыы орто нуормата; # в среднем ортотунан ыллахха; средние века орто уйэлэр; средний палец орто тарбах; средняя школа орто оскуола.