аат.
1. Сир анныттан туһалаах баайдары (хол., чоҕу, алмааһы) хостоон таһаарарга аналлаах туруору эбэтэр сытыары хаһыллан оҥоһуллубут тутуу. ☉ Вертикальная или наклонная горная выработка, имеющая непосредственный выход на поверхность, шахтенный ствол
Саахта үөһээ буора сиҥнибэтин диэн баҕана туруоруллар. Н. Якутскай
Саахтаттан уруудалаах вагонеткалары лифт көтөҕөн таһааран бункерга сүөкүүр. М. Ефимов
1935 сыллаахха бастакы мэхэнисээссийэлэммит саахталар үлэҕэ киирбиттэрэ. «Чолбон»
2. Сир анныттан туһалаах баайдары хостоон таһаарар дьону, тутуулары үлэлэтэр, дьаһайар хайа барамыысыланнаһын тэрилтэтэ. ☉ Шахта (горнопромышленное предприятие)
Эһиги, суруналыыстар, …… саахта үлэтин туһунан соччолоох суруйуугут суох. Т. Халыев
Саахтаны уопуттаах горняк Фома Васильевич Тарасов салайара. «ЭК»
3. Оонньуу: иккилии буолан, илиилэрин үөһэ холбуу тутан, субуруһа тураллар. Хас да киһи инники турар дьоннортон саҕалаан илиилэрин аннынан бүтүөхтэригэр диэри бараллар. Аара сөбүлээбит киһилэрин илиилэриттэн ылан, алларанан илдьэ бараллар уонна саамай кэннигэр турунан кэбиһэллэр. Доҕотторун былдьаппыт дьоннор эмиэ бастакы оҕолор илиилэрин аннынан баран иһэн сөбүлээбит киһилэрин илиититтэн сиэтэн илдьэ бараллар, турааччылар бүтүүлэригэр турунан кэбиһэллэр. Турааччылар барбыт дьон оннугар сыҕарыйан иһэллэр. Бары хуорунан ырыа ыллыахтарын сөп. ☉ Массовая игра, напоминающая игру «ручеёк». Бу оҕолор саахтаны оонньуулларын сөбүлүүллэр

аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл-көтөр, үөн-көйүүр таһаарар убаҕаһахойуута. ☉ Испражнения, выделения людей, животных и др. живых существ
Кини [ийэ-моҕол кыыл] иигиттэн-сааҕыттан үөн-көйүүр үөскээн-тэнийэн испит эбит. П. Ойуунускай
[Борооскулар] тохпут отторун харбаан ылан, илиитинэн иигин-сааҕын ыраастаан, долборуктарыгар уган биэрдэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Туох эмэ кырата, куһаҕана, туһата суоҕа. ☉ Мелюзга, мелкота, мелочь
Иик-саах балык. Иик-саах кус. Оттон хоруобу, «ээ, түүл иигэ-сааҕа баҕайы ини» диэн, соччо күттүөннээн тойоннуу да барбатаҕа. Күннүк Уурастыырап

1. аат.
2. Киһи-сүөһү тахсан киирбит хойуута, куһаҕаннаабыта. ☉ Испражнения человека, животных, кал, помёт. Оҕо сааҕа. Куобах сааҕа. Борооску сааҕа
   □ [Ортуур] сылгы сааҕын ыраах тэбиэлээн төкүнүтэ-төкүнүтэ, дьиэтин диэки бэдьэйэ сиэлэн хаамта. П. Аввакумов
   △ Ынах сүөһү хойуута. ☉ Коровий помёт, навоз. Хотон сааҕын ыраастаа
   □ Саахха биһиллибэккэ үөскээбит чыычаах оҕото [кыыс], биһиги курдук буолуо дуо? М. Доҕордуурап
   Кураанахтаммыт сыарҕаларга саахтарын тиэйэн таһаартаатылар. В. Яковлев
3. Сорох үөн-көйүүр сымыыта. ☉ Яйца некоторых насекомых (напр., гниды, комнатной мухи). Быт сааҕа. Сахсырҕа сааҕа
4. кэпс. Туохха эмэ (хол., саа уоһугар, хамсаҕа) кир олоруута, мустуута. ☉ Налёт, накопившийся на чём-л. (напр., о пороховой гари в стволе ружья, зубном камне). Саа иһин сааҕа. Киһи тииһин сааҕа. Хамса сааҕа
5. даҕ. суолт. Сүөһү сааҕынан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из навоза. Саах балбаах
   □ Саах сыбахтаах хотонноох балаҕаҥҥа Баһыыкка оҕонньор …… олорор. Бэс Дьарааһын
   ♦ Сааҕа сонуур кур. — тугу эмэ тирэх оҥостон, туһанан улаатар, киһи буолар. ☉ Стать на ноги с помощью кого-л., но не испытывать к нему благодарности
   Мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Сааҕын (саба) хаппахтыыр кэпс. — кэрээнэ суох кэччэгэй. ☉ Невероятно скупой, сквалыга. Сааҕын саба хаппахтыыр баҕайы (өс ном.). Саах курдук итирбит кэпс. — букатын кыаммат буола итирбит. ☉ Вдребезги напиться
   Үрүҥ арыгы аһара элбэх ууруллубут буолан, ыаллара эттэрин тартаран: «Саах курдук итирэллэрэ буолуо», — диэбиттэр. УФГ ӨТАҮТ. <Бэҕэһээҥҥи> саах үөнэ сэнээн. — киһини эдэринэн сэнээн, үөҕэн этии. ☉ Оскорбительное выражение по отношению к молодому человеку: молокосос, сопляк
   Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ! Күндэ
   Эн баҕас тугу билээхтиэххиний? Өлөр алдьархайа диэни оройдооботох саах үөнэ буоллаҕыҥ дии! «ХС». Сааххын булкуйар буола кэпс. — өйгүн букатын сүтэрэ, үрүҥүхараны кыайан араарбат буола (итир, түөһэй). ☉ До полной невменяемости (напиться, впасть в маразм)
   Сааҕын булкуйар буола итирбит. <Миигинэн> тииһиҥ сааҕын суунума көр миигинэн. Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур
   Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
   ◊ Саах күрдьээччи — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастааччы, хотон ыраастааччы. ☉ Тот, кто выгребает навоз (из хлева). Саахта күрт кэпс. — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастаа, хотону ыраастаа. ☉ Выгребать навоз из хлева, чистить помещение для скота
   Талкы оҕонньор дьиэтигэр суос-соҕотох олорор, кыһыныгар сааҕын бэйэтэ күрдьэр. Күндэ. Саах хомурдуоһа — сүөһү сааҕынан аһылыктанан үөскүүр хомурдуос. ☉ Жук навозный, навозник. Тимир сааҕа — тимир рудатыттан тимири уһааран ыларга хаалар тобох. ☉ Побочный продукт, получающийся при выплавке железа из железной руды, шлак. Хотон сааҕа кэпс. — хотоҥҥо баар сүөһү сааҕа-иигэ; сүөһү сааҕа. ☉ Нечистоты в хлеву; навоз
   Ол Баай Байбал уолугар ойох таҕыстар эрэ, хата, Баай Байбалга хамначчыт буолан, хотон сааҕын хоруйуох этэ. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. саҥ ‘птичий помёт’, кирг., перс. заҥ ‘кал’

выделения, испражнения # иик-саах кус, балык прост, мелюзга, мелкота.

1) кал, испражнения; 2) в сочет. с названиями животных и птиц помёт; ынах сааҕа коровий помёт; сылгы сааҕа конский помёт; көтөр сааҕа птичий помёт; 3) разг. навоз || навозный; саах балбаах мёрзлые плиты из навоза; саах балаҕан юрта, обмазанная глиной и навозом; саах таһааччы разг. возчик навозного удобрения; саах күрдьэр күрдьэх лопата для чистки навоза; саах күрдьээччи скотник, чистильщик скотного двора # сааҕын саба хаппахтыыр или сааҕын харахалыыр презр. скряга; саах ис (или оһоҕос ) а) анат. тонкие кишки; б) перен. бран. толстобрюхий; саах кус утёнок; таҥара сааҕа дождевик (гриб); тиис сааҕа а) остатки пищи (в зубах); б) винный камень (известковые отложения в зубах); хамса сааҕа разг. скопление никотина в курительной трубке.