и. д. от киэбир = кичливость, заносчивость, высокомерие.

ж. 1. (значительность) суолтата, дьоһуна; важность вопроса боппуруос суолтата; 2. (высокомерие) дьоһумсуйуу, дархаһыйыы; говорить с важностью дьоһумсуйа--дьоһумсуйа саҥар; # велика (или эка) важность! разг. дьэ улахан эбит!

ж. 1. (чувство собственного достоинства) киэн, киэн-кэрэх, чиэс; 2. (чувство удовлетворения) киэн туттунуу; говорить с гордостью киэн туттунуулаахтык эт; 3. (высокомерие) киэмсийии, киэбирии.

1. даҕ. Киэбирэр, улаатымсыйар идэлээх. ☉ Высокомерный, заносчивый, зазнавшийся. Киэбиринньэҥ киһи
2. аат. суолт. Киэбирэр киһи. ☉ Тот, кто важничает, кичится, проявляет высокомерие, надменность, заносчивость
   Эр киһи оройуон салайааччыта буолаат …… киэбиринньэҥҥэ кубулуйбутун Даайаттан истибит. «ХС»

көпчү санаа — кими эмэ сэнээн, өһүргэтэрдии, атаҕастыырдыы бэйэни үрдүктүк сананыы. ☉ Обидно-пренебрежительное отношение к другим, высокомерие, гордость
Үрүҥ уолан кыыһыран муннун хаана бууралаата, уохтаах санаата ойоҕос өттүттэн ойон тиийэн кэллэ, …… көпчү санаата күөх былыт курдук күдэннирэн тиийэн кэллэ. ПЭК ОНЛЯ II
ср. уйг. копкы ‘гордость’

I
туохт.
1. Сүһүрэн, иһэн кытаран таҕыс (хол., киртэн, көлөһүнтэн — харах, баас туһунан). ☉ Воспаляться (напр., о глазах, ране)
Атаҕа үтүөрүөхтээҕэр эбии көһүөркээбитин үрдүнэн икки тарбаҕын быыһыгар дириҥник киирэн хаалбыт мас сыыһа иннэҕэ да, туохха да бэриммэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Глаукома улаханнык көһүөркээн эбэтэр бытааннык аалан ыарытыннарааччы. ТСА ХЫа
2. Көһүй, мастый (эт-сиин туһунан). ☉ Неметь, болеть, ныть (от усталости — о теле)
Хараҥаҕа ылларыыһыбын диэн, итиэннэ, этэ-хаана дэлби көһүөркээн, оҕонньор буолбата. В. Яковлев
II
туохт., эргэр.
1. Бэрт былдьаһан күөнтэс, күүркэй, улуутумсуй. ☉ Кичиться, чваниться, проявлять высокомерие (из чувства соперничества, выживая друг друга — обычно о шаманах). Ойуун, ойууну көрдөҕүнэ, көһүөркүүр (өс хоһ.)
[Кирилл] кэпсэтиигэ-ипсэтиигэ ордук-хоһу да тылласпат, көһүөркээн туораабат даҕаны. Нэртэ
2. Улаатан модьураа, баараҕадый. ☉ Стать, становиться могучим, крепким (напр., о деревьях)
Тойон кыыл ол иһин буллаҕа кинини [тэҥкэ тиити] — көһүөркээбитин, баараҕадыйбытын иһин, уруккутун курдук, дьылыгыр имиллэҕэс эбитэ буоллар, кинини булуо, сөрүөстүө суоҕа этэ. В. Яковлев

туохт.
1. Ханна эмэ тугу эмэ (хол., суругу) илт, тиксэр. ☉ Доставить, передать кому-л. или куда-л. что-л. (напр., письмо)
[Иван Иванович:] Таня, доҕорум оҕото, бу суругу кэмбиэргэ уган баран, бырабылыанньаҕа тиэрдээр. С. Ефремов
Зельцер суругу Неустроевтан хаайыыга, хаайыыттан Неустроевка тиэрдэн испитэ. П. Филиппов
[Михаил:] Мин бакыаты хайаан даҕаны тиэрдиэхтээхпин. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ ханнык эмэ илдьити, сураҕы, сонуну о. д. а. эт, иһитиннэр. ☉ Передавать, сообщать кому-л. какую-л. новость, извещение, весть и т. д. Эҕэрдэтэ тиэрт. Илдьиттэ тиэрт
□ «Харбас баайга баһыыбата тиэрт», — диэтэ Күүстээх-күдэхтээх күн судаара. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Үөрүүлээх сураҕы тиэрдэргэ Атах да, тыл да сыыдамсыйаллар. И. Гоголев
[Маша] ардыгар сонуну истэн баран, Друзьяновтаахха тиэрдэрэ. М. Доҕордуурап
3. Тугу эмэ туохха эмэ таарыйардыы чугаһат, даҕай. ☉ Приближать, подносить что-л. близко к чему-л., едва коснувшись
Сорохтор эттэрин айахтарыгар тиэрдиэхчэ буолан иһэн, ситэ укпакка, тохтоон хаалаллар. Күннүк Уурастыырап
Атын ким да тиэрдэ илигэ Уостарын мин итии иэдэспэр. П. Тобуруокап
[Чукчакыын] кумуччу туппут сутуругун муннун анныгар тиэрдэн, тарбахтарын сэгэтэн көрдө. С. Маисов
4. Кими эмэ ханна эмэ тиийэ илт, илдьэн тиксэр. ☉ Доводить, сопровождать кого-л. до какого-л. места
Куттаныма. Мин эйигин дьиэҕэр тиэрдиэм. Суорун Омоллоон
5. Тугу эмэ болдьохтоох кэмҥэ диэри бүппэккэ, бараммакка тиийэрин курдук дьаһан. ☉ Использовать что-л., рассчитав расходы так, чтобы хватило до какого-л. срока, дотягивать
Боппууда бурдуктарын үүнээйитин кэмчилээн-кэмчилээн ороһуоспаҕа эрэ тиэрдибиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Ким тугу сатыырынан талбытынан күөстүөн сөп. Үс аһылыкка орочуоттаан тиэрдиэхтээх этэ. Н. Лугинов
[Дьэкиим:] Онтукатын Болтоһо толору биир сылга тиэрпэтэҕэ. «ХС»
6. көсп. Кими эмэ ханнык эмэ быһыыга-майгыга тиксэр. ☉ Приводить, заводить кого-л. до чего-л., втравить во что-л. [Бүөтүр:] Доҕоруом, куттаныма, мин эйигин хаһан даҕаны куһаҕаҥҥа тиэрдиэм суоҕа, мин тылбын ылын
Сөп дуо? А. Софронов
[Бүөччээн оҕонньор:] Хабырынар Хандьытаат, ханна тиэрдэҕин тиэрт, хаатыргаҕа да ыыт! П. Ойуунускай
Баай ханна тиэрдибэтэҕэй, туохха үктэннэрбэтэҕэй? А. Сыромятникова
7. көсп. Этэр санааны дьоҥҥо туох эмэ (хол., айымньы, уруһуй) нөҥүө биэр. ☉ Выражать, передавать свою мысль кому-л. посредством чего-л. (напр., через художественное произведение)
Хайа да суруйааччы, хоһоонньут ылыммыт баҕатын уус хоһоонунан, эгэлгэ эриэккэс кэпсээнинэн бар дьоҥҥо тиэрдэн астыннарыахтаах. Эрилик Эристиин
Алампа саха кыыһын, дьахтарын ураты айылгытын иэйии-хоһоон тылынан тиэрдибитэ. «Чолбон»
♦ Бэйэҕэр тиэрдимэ — кими эмэ сэнии санаа, бэйэҕэр холоомо, тэҥнээмэ. ☉ Проявлять высокомерие к кому-л., пренебрегать кем-л. как недостойным, не равным себе
Баай эмээхситтэр ону [Кэтириис сэниэ оҕонньорго кэргэн тахсыбытын] умнубаттар, бэйэлэригэр тиэрпэттэр. Амма Аччыгыйа. Төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) — ымпыгар-чымпыгар тиийэ тугу эмэ бил, ыйыталас, түөргүлэс. ☉ соотв. дойти до сути
Арааһа, оҕонньоттор-эмээхситтэр төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрдэ түөргүлэспиттэр быһыылаах. Кустук
Тылгын тиэрт көр тыл. Салайааччыгар тылгын тиэрт. Тылла тиэрт көр тыл. Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга …… бу уоллаах кыыһы үөһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. тегүр ‘доводить; доставлять, приносить’

I
1.
тут I диэнтэн бэй. туһ. Боккуойа кэлэн тииккэ өйөнөн туран мутугу тосту тардар уонна икки илиитинэн сирэйин саба туттар. П. Ойуунускай
[Тимир иҥиир] сутуругун ыга туттар, хараҕын быччатар. Күндэ
Кыыс, өсөһө киирэн, муннун анныгар ыҥыранан ылла, уоһун мунньаччы туттан кэбистэ. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ сэби, тэрили үлэҕэ сатаан туһан, туһана үөрүйэх буол. ☉ Уметь пользоваться, владеть чем-л.. Илиитэ ыалдьан, уҥа илиитинэн кыайан туттубат буола сылдьар. Дьэ, кини сүгэнэн үчүгэйдик туттар киһи
□ Оттон ити улахан сомсор тимиринэн [экскаваторынан] бэйэҥ илииҥ курдук туттаҕын. И. Данилов
3. кэпс. Тугу эмэ турунан туран оҥор. ☉ Делать что-л. с большим усердием, использовать время с большой отдачей
Бу сарсыарда, дьэ, атаас, туттар сарсыардабыт. Суорун Омоллоон
«Сиик көтө илигинэ туттан хаалыаҕыҥ!» — Хара Чөөчөөн инньэ диэт охсон куһуйда, атыттар кини кэнниттэн харса суох түһүннүлэр. И. Гоголев
Быйыл, күһүнэ уһаан, алтынньы-сэтинньи ыйдар ичигэс турбуттара, биллэн турар, ол бириэмэҕэ үлэ дьоно туттан хаалбыттара. «Кыым»
4. Илиигинэн туох эмэ үлэни оҥорон хамсан-имсэн. ☉ Выполнять руками какую-л. работу
Биһиги Нинабыт тутуннаҕа түргэнин, күүһүн-уоҕун, силигирэтэн. Далан
[Маня:] Оттон атын кыргыттар, дьахталлар сүрдээх чэбэрдик тутталлар. С. Ефремов
5. Хайдах эмэ быһыыланан-майгыланан, кимиэхэ-туохха эмэ маарыннаан көһүн. ☉ Держаться, вести себя, поступать каким-л. образом. Барытын билэр курдук тутун. Тойон курдук тутун
□ Бу тухары Торуой уола туохха эрэ буруйдаммыт курдук дуу, тылга иҥнибит дуу курдук туттар. Н. Павлов
Уулуссаҕа да көрүстэҕинэ оччо ытыктыыр киһи курдук туттубат буолара эбээт. М. Попов
Уол, симиктик туттан, түгэх киэҥ хоско киирдэ. Н. Габышев
6. кэпс. Иитэр сүөһүгүттэн өлөрөн идэһэ гын эбэтэр этин эргитэн туһан. ☉ Забивать корову, лошадь из своего хозяйства на мясо. Ынахтарбытыттан быйыл биирин туттабыт
□ [Ыстапаан] ол санаатаҕына, быйылгы кыһыны ынаҕыттан туттубакка хайдах да кыайан сыл тахсыа суох. А. Софронов
7. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) туохха эмэ туһан. ☉ Употреблять, использовать что-л. (напр., деньги) для чего-л.
Хайа таабырын туохтан төрүттэнэн хаһан үөскээбитин кини ханнык уобарастары туттарыттан, тугу таайтарарыттан холоон билиэххэ сөп. Саха фольк. Ол харчыны үтүө суолга тутуннахха да, олус буруй кэлэр үһүө. Н. Неустроев. Оройуон нэһилиэнньэтэ сылы быһа туттар аһын-таҥаһын итиннэ сүөкүүр буолбуттар. Н. Кривошапкин
8. көсп. Кими, тугу эмэ туох эмэ оҥоһун (хол., салайааччы). ☉ Рассматривать кого-что-л. в качестве кого-чего-л. (напр., руководителя)
Умсулҕаннаах ол олохпун Ымыы туттан уоскуйабын. Дьон дьээбэтин, дьон хобун Сүрэхпинэн уйабын. Р. Баҕатаайыскай
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Кини отучча сылга доҕор-атас туттубут сүгэлээх. «Кыым»
♦ Бас тутун көр бас. Биһиги убайбытын олус ытыктыыбыт, баар-суох бас туттар киһибит. Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) көр кутурук. Киһи эрэ буоллар кутуругун купчуччу тутунна ээ
□ Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Мэтээл тутун көр мэтээл. Окко биирдэ көмөлөспүтүн мэтээл туттан тахсар. Ньуур тутун көр ньуур. Бардам баайдар Маҕаһыыннарыгар киирэн Бастыҥ атыы, Манчыык-табаар буолтум, Ньуур туттан, мин аҕай буолтум. С. Зверев
Эдэргин ньуур туттан, кырдьаҕаһы буортулаан, киртитэн, онон бар дьонтон махтал ылыам дии саныыгын дуо, акаарыа? Суорун Омоллоон
Ордук тутун көр ордук II. Ордук туттаргыт уурайыа, Хара баттыгаскыт хаалыа, Олохтоох сокуон оҥоһуллуо, Тэҥнээх дьүүл тэриллиэ! Саха фольк. Курааны кыайбыт эҥин дьоммут диэн ордук тутта сылдьаайаҕыт. М. Доҕордуурап. Ордук-хоһу тутун — алҕас тугу эмэ аһара барардыы оҥор. ☉ Выходить за рамки дозволенного; позволять себе лишнее. Сэрэнээр, ордук-хоһу туттан кэбиһээххиний. Сис туттан <баран> сырыт кэпс. — тугу да гыммакка сырыт. ☉ соотв. ходить руки в брюки. Уоппуска киһитэ мантан инньэ сис туттан баран сырыттахпына да көҥүл. Сыыһа тутун көр сыыһа. Үөрэххин салгыаххын наада, кытаатан, сыыһа туттума. Толук тутун (биэр) көр толук. Бэйи, хата, мантыкайбын кэлэр сырыыга толук туттуом. Быйыл сыл таһаарыахпыт диэбит сүөһүбүтүн толук биэрээ инибит. Тос курдук тутун — 1) улаатымсый, бэйэҕин аһара билинэн кэбис. ☉ Важничать, проявлять высокомерие, кичиться. Ити киһиҥ бэйэтин тос курдук туттааччы; 2) кэпс. дуоспуруннаахтык, оттомноохтук тутун-хабын. ☉ Держаться с достоинством, гордо
Тукаам, мунньахха бардаххына тос курдук тутта сатаар. Тумулук туттар көр тумулук. Үнүргү кэпсэтиигэ Доргууйап мэлдьи ону тумулук туттан, өттөйөн тахсыбыта. «ХС». Тумус тутун көр тумус. Таайбыт — баар-суох тумус туттар киһибит. Улаханнык тутун — бэйэҕин наһаа билин, улуутумсуй. ☉ Важничать, высоко мнить о себе. Кэлэктиип иһигэр улаханнык туттааччылар да ханна барыахтарай. Үрдүктүк тутун кэпс. — кими да бэйэҕэр тэҥнээбэт курдук тутта-хапта сырыт, улаатымсый. ☉ Быть высокомерным (букв. высокомерно держаться). Бэйэҕин наһаа үрдүктүк туттаргын көрө-билэ сылдьабыт
◊ Киэн тутун көр киэн
Саха сирэ алмааһынан, көмүһүнэн киэн туттарын курдук көмүс туорахтаах бурдугунан эмиэ киэн туттар буолуоҕа. П. Егоров
«Эһэм уордьанын өссө 1947 сыллаахха ылбыта», — диир Костя киэн туттубуттуу. «ХС»
Күөн тутун көр күөн I. Мөккүөрдэргэ кууруһун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
Сис тутун көр сис. Василий Михайлович Петров сис туттан баран төттөрү-таары хаама сылдьар. Амма Аччыгыйа
Киил оҕонньор, оргууй аҕай бэспэрдэтэлээн, сис туттан хааман истэ. Н. Лугинов. Сөрүү тардын (тутун) көр сөрөө. Тоҥуохча буолан, сонун эҥээрин сөрүү тутунна. Сутуруккун тутун көр сутурук. Уолчаан, кыыһырбыта буолан, сутуругун тутунна. Туттар сэп — үлэҕэхамнаска туттуллар сэп-сэбиргэл. ☉ Орудие труда
Былыргы киһи кыылтан сүрүн уратыта диэн туттар сэби сатаан оҥосторо буолар. КФП БАаДИ
II
тут II диэнтэн бэй. туһ. Былырыын саҥа дьиэ туттан киирбиттэрэ