I
1.
тут I диэнтэн бэй. туһ. Боккуойа кэлэн тииккэ өйөнөн туран мутугу тосту тардар уонна икки илиитинэн сирэйин саба туттар. П. Ойуунускай
[Тимир иҥиир] сутуругун ыга туттар, хараҕын быччатар. Күндэ
Кыыс, өсөһө киирэн, муннун анныгар ыҥыранан ылла, уоһун мунньаччы туттан кэбистэ. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ сэби, тэрили үлэҕэ сатаан туһан, туһана үөрүйэх буол. ☉ Уметь пользоваться, владеть чем-л.. Илиитэ ыалдьан, уҥа илиитинэн кыайан туттубат буола сылдьар. Дьэ, кини сүгэнэн үчүгэйдик туттар киһи
□ Оттон ити улахан сомсор тимиринэн [экскаваторынан] бэйэҥ илииҥ курдук туттаҕын. И. Данилов
3. кэпс. Тугу эмэ турунан туран оҥор. ☉ Делать что-л. с большим усердием, использовать время с большой отдачей
Бу сарсыарда, дьэ, атаас, туттар сарсыардабыт. Суорун Омоллоон
«Сиик көтө илигинэ туттан хаалыаҕыҥ!» — Хара Чөөчөөн инньэ диэт охсон куһуйда, атыттар кини кэнниттэн харса суох түһүннүлэр. И. Гоголев
Быйыл, күһүнэ уһаан, алтынньы-сэтинньи ыйдар ичигэс турбуттара, биллэн турар, ол бириэмэҕэ үлэ дьоно туттан хаалбыттара. «Кыым»
4. Илиигинэн туох эмэ үлэни оҥорон хамсан-имсэн. ☉ Выполнять руками какую-л. работу
Биһиги Нинабыт тутуннаҕа түргэнин, күүһүн-уоҕун, силигирэтэн. Далан
[Маня:] Оттон атын кыргыттар, дьахталлар сүрдээх чэбэрдик тутталлар. С. Ефремов
5. Хайдах эмэ быһыыланан-майгыланан, кимиэхэ-туохха эмэ маарыннаан көһүн. ☉ Держаться, вести себя, поступать каким-л. образом. Барытын билэр курдук тутун. Тойон курдук тутун
□ Бу тухары Торуой уола туохха эрэ буруйдаммыт курдук дуу, тылга иҥнибит дуу курдук туттар. Н. Павлов
Уулуссаҕа да көрүстэҕинэ оччо ытыктыыр киһи курдук туттубат буолара эбээт. М. Попов
Уол, симиктик туттан, түгэх киэҥ хоско киирдэ. Н. Габышев
6. кэпс. Иитэр сүөһүгүттэн өлөрөн идэһэ гын эбэтэр этин эргитэн туһан. ☉ Забивать корову, лошадь из своего хозяйства на мясо. Ынахтарбытыттан быйыл биирин туттабыт
□ [Ыстапаан] ол санаатаҕына, быйылгы кыһыны ынаҕыттан туттубакка хайдах да кыайан сыл тахсыа суох. А. Софронов
7. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) туохха эмэ туһан. ☉ Употреблять, использовать что-л. (напр., деньги) для чего-л.
Хайа таабырын туохтан төрүттэнэн хаһан үөскээбитин кини ханнык уобарастары туттарыттан, тугу таайтарарыттан холоон билиэххэ сөп. Саха фольк. Ол харчыны үтүө суолга тутуннахха да, олус буруй кэлэр үһүө. Н. Неустроев. Оройуон нэһилиэнньэтэ сылы быһа туттар аһын-таҥаһын итиннэ сүөкүүр буолбуттар. Н. Кривошапкин
8. көсп. Кими, тугу эмэ туох эмэ оҥоһун (хол., салайааччы). ☉ Рассматривать кого-что-л. в качестве кого-чего-л. (напр., руководителя)
Умсулҕаннаах ол олохпун Ымыы туттан уоскуйабын. Дьон дьээбэтин, дьон хобун Сүрэхпинэн уйабын. Р. Баҕатаайыскай
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Кини отучча сылга доҕор-атас туттубут сүгэлээх. «Кыым»
♦ Бас тутун көр бас. Биһиги убайбытын олус ытыктыыбыт, баар-суох бас туттар киһибит. Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) көр кутурук. Киһи эрэ буоллар кутуругун купчуччу тутунна ээ
□ Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Мэтээл тутун көр мэтээл. Окко биирдэ көмөлөспүтүн мэтээл туттан тахсар. Ньуур тутун көр ньуур. Бардам баайдар Маҕаһыыннарыгар киирэн Бастыҥ атыы, Манчыык-табаар буолтум, Ньуур туттан, мин аҕай буолтум. С. Зверев
Эдэргин ньуур туттан, кырдьаҕаһы буортулаан, киртитэн, онон бар дьонтон махтал ылыам дии саныыгын дуо, акаарыа? Суорун Омоллоон
Ордук тутун көр ордук II. Ордук туттаргыт уурайыа, Хара баттыгаскыт хаалыа, Олохтоох сокуон оҥоһуллуо, Тэҥнээх дьүүл тэриллиэ! Саха фольк. Курааны кыайбыт эҥин дьоммут диэн ордук тутта сылдьаайаҕыт. М. Доҕордуурап. Ордук-хоһу тутун — алҕас тугу эмэ аһара барардыы оҥор. ☉ Выходить за рамки дозволенного; позволять себе лишнее. Сэрэнээр, ордук-хоһу туттан кэбиһээххиний. Сис туттан <баран> сырыт кэпс. — тугу да гыммакка сырыт. ☉ соотв. ходить руки в брюки. Уоппуска киһитэ мантан инньэ сис туттан баран сырыттахпына да көҥүл. Сыыһа тутун көр сыыһа. Үөрэххин салгыаххын наада, кытаатан, сыыһа туттума. Толук тутун (биэр) көр толук. Бэйи, хата, мантыкайбын кэлэр сырыыга толук туттуом. Быйыл сыл таһаарыахпыт диэбит сүөһүбүтүн толук биэрээ инибит. Тос курдук тутун — 1) улаатымсый, бэйэҕин аһара билинэн кэбис. ☉ Важничать, проявлять высокомерие, кичиться. Ити киһиҥ бэйэтин тос курдук туттааччы; 2) кэпс. дуоспуруннаахтык, оттомноохтук тутун-хабын. ☉ Держаться с достоинством, гордо
Тукаам, мунньахха бардаххына тос курдук тутта сатаар. Тумулук туттар көр тумулук. Үнүргү кэпсэтиигэ Доргууйап мэлдьи ону тумулук туттан, өттөйөн тахсыбыта. «ХС». Тумус тутун көр тумус. Таайбыт — баар-суох тумус туттар киһибит. Улаханнык тутун — бэйэҕин наһаа билин, улуутумсуй. ☉ Важничать, высоко мнить о себе. Кэлэктиип иһигэр улаханнык туттааччылар да ханна барыахтарай. Үрдүктүк тутун кэпс. — кими да бэйэҕэр тэҥнээбэт курдук тутта-хапта сырыт, улаатымсый. ☉ Быть высокомерным (букв. высокомерно держаться). Бэйэҕин наһаа үрдүктүк туттаргын көрө-билэ сылдьабыт
◊ Киэн тутун көр киэн
Саха сирэ алмааһынан, көмүһүнэн киэн туттарын курдук көмүс туорахтаах бурдугунан эмиэ киэн туттар буолуоҕа. П. Егоров
«Эһэм уордьанын өссө 1947 сыллаахха ылбыта», — диир Костя киэн туттубуттуу. «ХС»
Күөн тутун көр күөн I. Мөккүөрдэргэ кууруһун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
Сис тутун көр сис. Василий Михайлович Петров сис туттан баран төттөрү-таары хаама сылдьар. Амма Аччыгыйа
Киил оҕонньор, оргууй аҕай бэспэрдэтэлээн, сис туттан хааман истэ. Н. Лугинов. Сөрүү тардын (тутун) көр сөрөө. Тоҥуохча буолан, сонун эҥээрин сөрүү тутунна. Сутуруккун тутун көр сутурук. Уолчаан, кыыһырбыта буолан, сутуругун тутунна. Туттар сэп — үлэҕэхамнаска туттуллар сэп-сэбиргэл. ☉ Орудие труда
Былыргы киһи кыылтан сүрүн уратыта диэн туттар сэби сатаан оҥосторо буолар. КФП БАаДИ
II
тут II диэнтэн бэй. туһ. Былырыын саҥа дьиэ туттан киирбиттэрэ

туохт. Сэрэхэчийэн, кыбыстан сырыт. ☉ Воздерживаться от чего-л., осторожничать
Савва Саввич, урут «биир өлүүгэ» сылдьыбытын быһыытынан, кэтэммэт-тутуммат, доллоһуччу таһааран иһэр. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Туораттан көрөргө араастаан хамсан. ☉ Держаться, вести себя каким-л. образом
Үчүгэйдик таҥна-симэнэ, тутта-хапта сырыттаҕына, Ньуркучаан киниттэн соччо итэҕэһэ суох буолуо. Болот Боотур
[Маня:] Ити уон сэттэлээх Лиза кыыс. Эчи, туттара-хаптара имигэһиэн, ырааһыан. С. Ефремов
Оонньообута-кырдьыга биллибэттии туттанхаптан, бэрэссэдээтэл Александр диэки көрбөхтөөтө. Р. Кулаковскай
2. көсп. Тугу эмэ түргэнник, сып-сап оҥор. ☉ Делать что-л. быстро, проворно
[Күн Толомон Кулун Куллустуурга:] Биир саамай кырдьаҕас эмээхсини Булан аҕалан атахпар олорт. Чэ, түргэнник туттан-хаптан ис. ТТИГ КХКК
Дьубул соҕустук туттан-хаптан сылдьар эбит буоллар, иккитэ да кырынарга сөптөөх сир. А. Софронов
Маннык тоҕооско буоллаҕа дии, туттан-хаптан хаалыахха, баҕар, билигин чаччыына буолуом. Суорун Омоллоон

I возвр. от тут= I 1) воздерживаться от чего-л.; кыана тутун = воздержаться; 2) тратить, расходовать, издержать; үпкүн тутун = истратить деньги; 3) принимать какую-л. позу; делать гримасу; ыгдаччы тутун = поднять плечи, втягивая шею; сис тутун = заложить руки за спину; кэтэх тутун = сцепить руки на затылке; чолоччу тутун = задрать голову, выставляя подбородок; чыначчы тутун = а) откинуться назад; б) вскинуть голову; ханньаччы тутун = скривить лицо; мырдыччы тутун = сморщиться # бас тутун = признать кого-л. главой, старшим; бэйэҕин кыана тутун = взять себя в руки; мэтээл тутун = кичиться незначительными заслугами; сыыһа тутун = промахнуться, дать промашку; улаханнык тутун = важничать; үрдүктүк тутун = быть высокомерным; ыраастык тутун = быть опрятным.
II возвр. от тут= II строить что-л. (для себя); дьиэтэ тутун = построить себе дом.