прил. 1. былыт улаҕатынааҕы; заоблачная высь былыт улаҕатынааҕы кыйаар; 2. перен. (нереальный) олоххо сыһыана суох, олохтон ыраах; заоблачные мечты олохтон ыраах ыралар.

ж. 1. (высота) үрдүк, үрдүгэ; вышиной в двадцать метров сүүрбэ метр үрдүктээх; 2. (высь) кыйаар үрдүк; орёл парил в вышине хотой кыйаар үрдүккэ элиэтии сылдьара.

1) макушка, темя; 2) макушка, верхушка, вершина; очуос хайа оройо вершина утёса # оройгунан көр = быть необузданным; буйно, шумно шалить; носиться сломя голову; орой мэник озорник, сорванец; халлаан оройо небесная высь.

даҕ., фольк., эргэр. Үрдүк, олус үрдүк, тиийбэт үрдүк (хол., халлааны этэргэ). ☉ Высокий, недосягаемый (напр., о небесах)
Хантан хааннаах Хайа дьаалы дархаһыйда диэтэргит, — Үөһээ Үс хартыгастаах Үөмэл маҥан халлаан Үрүт өттүгэр үөскээбит, Үрүмэччи маҥан аттаах …… Үрүҥ уолан бухатыыр диэн киһи Илэ бэйэбинэн [кэлэн турабын]. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. өмил ‘подниматься в высь, взмывать’

ж. 1. (вышина, высь) үрдүк, үрдүгэ; высота дома дьиэ үрдүгэ; смотреть в высоту үрдүгүн көр; 2. (возвышенность) үрдэл; горные высоты хайа үрдэллэрэ; занять высоту үрдэли ыл; 3. (величина, сила) үрдүк, үрдүгэ; высота давления баттааһын үрдүгэ; 4. мат. үрдүк, үрдүгэ; высота треугольника үс муннук үрдүгэ; 5. муз. үрдүк, үрдүгэ; высота звука дорҕоон үрдүгэ (хатана); # командная высота воен. баһылыыр үрдэл; оказаться (или быть) на высоте положения кыай, толору кыахтааххын көрдөр.

даҕ.
1. Чаҕылхай, күлүмүрдүүр ньуурдаах. ☉ Имеющий яркую, блестящую поверхность, сияющий
[Адьыҥа Сиэр Хотун] Киэһэ киирэн эрэр күн килбиэнин курдук Килбиэннээх сирэйдээх. П. Ойуунускай. Талба өрүс килбиэннээх уутун тэлгэтэн нэлэһийэ устар. Амма Аччыгыйа
Киэһээҥҥи нуурал Килбиэннээх сардаҥатын Өлүөнэ үрдүнэн тэнитэн Чэмэлийэн турда. Т. Сметанин
2. Кыырпаҕа суох ыраас, олус сырдык; эҥкилэ суох. ☉ Безукоризненно чистый, лучезарный; безупречный
Уһуктаах тыллаах Утары саҥарбатах Килбиэннээх сирэйбин Киртитэ оонньоотулар. П. Ойуунускай
Кыһалҕаҕытын билэммин …… килбиэннээх түүлээхпиттэн кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
[Тапталлааҕым], Эн миигин киллээртиҥ килбиэннээх тиэргэҥҥэр — Кирдээх-хохтоох үктэммэт сиригэр. С. Тарасов
3. көсп. Албан ааттаах, аатырбыт, дьоһун. ☉ Славный, доблестный, достойный
Сырдык тыыннарын норуот туһугар уурбут килбиэннээх дьоннору эн ханна, хайа кэккэҕэ туруораҕын? Амма Аччыгыйа
Оскуолам …… Намтаабыт, кыччаабыт курдуккун, Ханнаный, килбиэннээх уруккуҥ? Л. Попов
Николай Неустроев чаҕылхай, килбиэннээх кыайыыларын туһунан үөрүүнэн ахтабын. ВВ ТТ
♦ Килбиэннээх <киэҥ> аартык үрд. — сырдык сайдыы суола. ☉ Светлый путь процветания
Килбиэннээх киэҥ Аартык буолан …… Кэлэр-барар сирбит Чэмчэйэ дьэҥкэрдэ. Нор. ырыаһ. Килбиэннээх киин көр киин II
Сир килбиэннээх кииниттэн Силистээх-төрүттээх махтал бэрдэ! С. Васильев. Килбиэннээх <киэҥ> халлаан үрд. — муҥура суох үрдүк күөх халлаан. ☉ Лазурная небесная высь
Хара улар тиит төбөтүгэр хатанан, үөһээҥҥи үрдүк, килбиэннээх халлаан диэки …… чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Киһи киэнэ килбиэннээҕэ көр киһи. Доропуун оҕонньор киһи киэнэ килбиэннээҕэ этэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай

I
туохт. Сэрэйэ, уорбалыы санаа. ☉ Подозревать кого-л. в чём-л.
Сыыйа-сыппайа биллиэҕэ, тыыннаах киһи ханна да баран хаалыа суоҕа, мин хайдах эрэ ити дьахтар баҕайыны оройо саныыбын. А. Сыромятникова
II
аат.
1. Киһи төбөтүн саамай үөһээ өттө. ☉ Темя, макушка
Чэчэгэйбин тэһиэх, Оройбун оҥуох, Күүспүн мөлтөтүөх Ким баар буолуой! Өксөкүлээх Өлөксөй
Төбөтүн оройунан буулдьалар тойон ыҥырыа курдук дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай
Куриль хайыы-үйэ баттаҕа маҥхайбыт, оройугар тараҕайданан эрэр. С. Курилов (тылб.)
2. Хайа, томтор саамай үрдүүр сирэ, чомчоҕойо. ☉ Макушка, верхушка, вершина (горы, возвышенности)
Арыы оройугар тахсан баран, тохтоон туран күөлү көрдө. Амма Аччыгыйа
Очуос хайа чочур таас Оройунуун куотуһар Куупаллардаах төрдүс этээс Төбөтүгэр күн тыгар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Орой мэник — дьээбэлээх, тиэхэлээх мэник. ☉ Озорник, сорванец. Орой мэник уол оҕо этэ
□ Орой мэник, Оскуолаҕын умнума, Үөрэххин өйдөө. ДВ О
Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттар. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии окко-маска ыйаастар орой мэник уонна олус тэбэнэттээх муҥнаах этим. И. Никифоров. Оройун аллар <тобул> — кырбаан, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. настучать по голове
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна, Чэчэгэйэ тэһиннэ, Дэҥ элбээтэ. П. Ойуунускай
Иһирдьэ туох буоларын көрөөрү өҥөлдьүспүттэрин, «оройдорун аллараары» гыммытыттан дьулайан, мэлийэн хааллылар. Болот Боотур
Ол-бу сылтаҕы була-була хотуна Маарыйа үөҕэр-мөҕөр, оройун алларар, кулгааҕын эрийэр. «ХС»
Оройунан <төбөтүнэн> көрбүт көр көр I. Оччолорго Үрэкииннээх уоллара Сүөдэкэ чороччу улаатан эрэр, оройунан көрбүт, оҕо бөҕөнү ытаппыт, мэник бэдик этэ. Болот Боотур
Ыстыыктаах саалаах, оройунан көрбүт саха саллааттара, ааҥҥа кэлэн туора турунан кэбистилэр. П. Филиппов. Оройун аһа толбонноммут — сааһырбыт, кырдьыбыт. ☉ Стареть, состариться
Ойохэр буолан, оройбут аһа толбоннонон, кэтэхпит аһа киргиллэнэн, уол оҕобут уһук тутан эрдэҕинэ… Кэннибититтэн сайыһыылаах дьон буолуохпут. «ХС». Төбөҥ оройунан түс — туох эмэ үлэҕэ (дьарыкка) атыҥҥа аралдьыйбакка ылсан үлэлээ. ☉ Окунуться с головой (в работу)
Кыһыйан-абаран туран үөрэххэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Лугинов
Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
◊ Кыһын <кыс, ый, күн, сайын> оройо — кыһын (кыс, ый, күн, сайын) ортото, саамай үгэнэ. ☉ Середина зимы (месяца, лета)
Кулун тутар ый оройо… О, ааҕааччыам, соһуйума. Кулун тутар ый кубулҕата-дьибилгэтэ суох сирдэрэ элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
Ол иһин сайын оройугар өрүсүһэн, ырааҕы, чугаһы ыҥыртаан, улахан күүлэйи тэрийэн, от бөҕөнү оҕустаран, мустаран ылааччылар. А. Сыромятникова
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Халлаан оройо — халлаан саамай үөһээ өттө, ортото. ☉ Небесная высь, зенит
Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
бур. орой