м. см. вьюрок.

аат. Хагдарыйбат мутукчалаах суптугур төбөлөөх бэстэр кэргэттэригэр киирсэр мас. ☉ Вечнозелёное хвойное дерево семейства сосновых с конусообразной кроной, ель
Харыйа хойуу лабаатыгар саһан олорор бочугурас бычыгырыыр. Амма Аччыгыйа
Урууп дьиэтэ алаас кытыытыгар, харыйалар быыстарыгар турар. Күндэ
Харыйаны тула, илии илииттэн сиэттиһэн эргийэ хаамыы буолла. Д. Таас
♦ Харыйаны таҥнары соспут курдук (киһи) — тылга мэлдьи төттөрүтүн этэр, хадаар, өһөс. ☉ Чрезвычайно упрямый и несговорчивый, неуступчивый, ершистый (букв. [иметь с ним дело — как] тащить ель против роста)
Быканов, дьэ, төттөрү киһи, харыйаны таҥнары соспут курдук. Кини хайаатар да, үрүҥү хара диэн дакаастаан, мөккүстэҕинэ сатанар буоллаҕа. Далан
— Ээ, мин буолумуна… Эн дии. Удьуор харыйаны таҥнары соспут курдук дьоҥҥут. Кырдьаҕас киһиэхэ суолу урут биэрдэххинэ тугуҥ туллан түһэрий? П. Аввакумов
◊ Харыйа чыычааҕа — барабыайдар этэрээттэригэр киирсэр ойуур ырыаһыт чыычааҕа. ☉ Небольшая северная лесная певчая птица отряда воробьиных, вьюрок
Хаарыаннаахый күннэрбит Хайыһаахтаан кэлиитэ Харыйабыт чыычааҕа ханыылаһа ыллаата. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. хары сөгүт ‘разновидность дерева’

аат.
1. Хоһоонунан суруллубут, үксүгэр муусука доҕуһуолунан ылланар, бэйэтэ матыыптаах айымньы. ☉ Словесно-музыкальное произведение для пения, песня
Ырыа курдук ыпсар, тойук курдук тупсар (өс хоһ.). Урут саха омук суруга-бичигэ суох буолан, ырыаны билиҥҥи курдук суруйан, литература оҥорон таһаарбат этэ. Эрилик Эристиин
Дьон ырыата, күлүүлэрэ-салыылара көтөрдөр ырыаларын, кэҕэлэр саҥаларын кытта холбоһо иһилиннэ. И. Данилов
2. Көтөр араас саҥата муусука курдук кэрэ дорҕоон буолан иһиллиитэ. ☉ Пение птиц
Ойуур чыычаахтара кэрэ сарсыарданы уруйдуур-айхаллыыр ырыаларын тардан кэбистилэр. Т. Сметанин
Күн анныгар баар кыһалҕаны-эрэйи билбэт чыычаахтар ырыалара таһырдьа дьырылыы тоҕунна. М. Доҕордуурап
Кыһын ааһыыта татыйык көрдөөх ырыата, барабыайдар чуордук чабыгыраһыылара саҕаланар. КЗА АҮө
♦ Ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат көр ийэ-аҕа
Оҕобун ийэтин-аҕатын ырыатын ыллатарым хааллаҕа. Оттон бэйикэй. Син биир ситиһэрим кэлиэ. С. Никифоров
Улахана да бэрт, ити бэйэлээх уордайдаҕына, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллатара чахчы. Сэмээр Баһылай. Тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа көр туйгун. Дьиҥнээх эр киһи кус быһый, байанайдаах бастыҥа, тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа дииллэрэ былыр. Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут көр уол II. Хойутуу уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата эн буолуоҥ! Ырыаҕа ылланар (хоһуллар, киирэр), <хоһооҥҥо холбонор> — дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр, ырыа буолан ылланар. ☉ Стать широко известным, прославленным, восхваляться в песне, воспеваться (букв. воспеваться в песне, воплощаться в стихе)
Күбэйээнэ эмээхсин үтүө сүрэҕэ, сайаҕас санаата, кини бар дьоҥҥо өлбөт өҥөтө ырыаҕа ылламмыта, кэпсээҥҥэ киирбитэ. И. Данилов
Сэһэҥҥэ киирэр, ырыаҕа хоһуллар Сиэдэрэй толоонноохпунан Киэн туттабын! С. Васильев
От охсор массыына кэлэн, ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап
Ырыалаах олоҥхо көр олоҥхо. Биһиги хаһан дьиэбитигэр тиийэрбит ырыалаах олоҥхо! Софр. Данилов
Күндү, кэрэ Саха Сирэ, Омуннуу соҕус холоотоххо, Москваттан Эйиэхэ тиийэр Бүтүн ырыалаах олоҥхо. «ЭК»
Ырыанан анньа сылдьар көр ас II. Урут наар «ырыанан анньа сылдьар сэргэх кыыс» дииллэр этэ. Күрүлгэн. Ырыата ылланна калька. — ким эмэ олоҕор табыллыбыта, күннээбитэ бүтэр кэмэ кэллэ. ☉ Чья-л. песенка спета
Кинилэр да ырыалара ылланар күнэ күөрэйэрэ буолуо. Болот Боотур
Айдар ырыата ылланна. Кэһэйдэҕинэ киэбирбэт буоллун. Н. Лугинов. Ырыатын ыллат — кими эмэ олус табыллан, күннээн сылдьыбытын кэһэтэн, тохтот. ☉ Наказать, проучить кого-л., прервав его праздность каким-л. образом. Онтон атын, Өлөксөөһү тутан ылан, ырыатын ыллатыа, ээҕин этитиэ эбитэ буолуо… В. Гольдеров
Куллугурас Куртуйахтар, Куолугутун тохтотуҥ. Ырыаҕытын ыллатыаҕым, Ыркыйтан кыйдатыаҕым. С. Тимофеев
Ырыа (ырыа-үҥкүү) тутан сиэбит киһитэ (оҕото) көр сиэ. Кыракый Герасим адьас кыра эрдэҕиттэн олох ырыа тутан сиэбит оҕото үһү. «Чолбон»
◊ Биһик ырыата көр биһик
Бэл таптал хаһыыта, Бэл биһик ырыата, Бэл ийэ аһыыта — Барыта, барыта умнуллар аналлаах. С. Данилов
Дэгэрэҥ ырыа көр дэгэрэҥ. Сафроновка дэгэрэҥ ырыаҕа хабааннаах силлабика элэмиэннэрэ кииртэлээбиттэрэ. «ХС»
Иһиирэр (ырыалаах) ох көр ох. Ата баара Тэпсэҥэлии турбата, …… Ыйылыы түһэн баран, Ырыалаах ох курдук Ыстанан кэбистэҕэ. П. Ойуунускай
Хабарҕа ырыата көр хабарҕа. Каюрум ыллаата быһыылаах Эбэҥки хабарҕа ырыатын — Былыргы охсуһуу-быһылаан Үөскэппит үһүйээн ырыатын. Л. Попов
Уйулҕам долгуйан таптыыбын, Уһун күн истэргэ бэлэммин, Хабарҕа ырыатын хаадьытын. С. Данилов. Ырыа чыычаах — 1) кугастыҥы бороҥ өҥнөөх, араҕас түөстээх, чыбыгырас саҥалаах барабыайдар этэрээттэригэр киирэр чыычаах. ☉ Певчая птица отряда воробьиных, вьюрок
Чараҥ лабаатын аайытын Ырыа чыычаахтар мусталлар. Эллэй
Ырыа чыычаахтар, самыыр үгэнигэр им-ньим барбыт бэйэлэрэ, «хата, дөбөҥнүк ааста» диэххэ айылаах, тиэтэйэ-саарайа ыллаан дьырылаһаллар. Амма Аччыгыйа; 2) чаҕылхай саһархай өҥнөөх ыллаан дьырылыыр дьиэҕэ иитиллэр чыычаах. ☉ Певчая птица из семейства вьюрковых с ярко-жёлтым оперением, распространённая в качестве комнатной птицы, канарейка
Саргы, ырыа чыычаах курдук, сарсыарда хараҕын хайа тардыныаҕыттан хара киэһээҥҥэ диэри наар киэргэнэр, тупсарынар, ыллыы-туойа сылдьар дьиибэ киһи. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. ыр, йыр, чув. юра, тат. жыр, кум. йыр ‘песня’, фин. саарна ‘проповедь; сказка’