1) имеющий мелких гадов; с... мелкими гадами; 2) перен. зловредный.

1) мелкие гады; 2) перен. происки, козни; пакости.

1) общее название разного вида насекомых личинок, гусениц и т. п.; үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы погов. подобно кривому журавлю, нашедшему червяка (говорится о человеке, к-рый пользовался добротой других, но сам, став состоятельным, сторонится людей, чтобы не делится с ними); 2) перен. бран. гад, паразит; 3) бородавка (на теле); үөнү быһа сиэт = прижечь бородавку.

I восемь; аҕыһа ему восемь лет; аҕыс уон восемьдесят; аҕыс сүүс восемьсот; аҕыс кырыылаах восьмигранный # аҕыс атахтаах бран. тварь, гад (букв. восьминогий); аҕыс харах карт. восьмёрка.
II исчезнувшая основа имени со знач. "число", "количество", выступает в нек-рых изолированных ф. притяж. скл.: ахса число, количество чего-л.; ахса биллибэт киһи несчётное количество людей; несметные людские толпы; ахса суох элбэх бесчисленное множество, несчётное количество кого-чего-л.; ахсын билбэтим я не знаю, сколько; я не считал.

даҕ. Сордоох-муҥнаах, өлүүлээх-алдьатыылаах. ☉ Приносящий страдания, мучения, смерть
Былыргы дьылларга - итии байҕал эҥээригэр аар-саарга аатырбыт - Александр Македонскай диэн кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аппанаас Харыалап Аанньалыкы атыыһыттыын үгүс хара дьайдаах сырыылары сылдьыбыта. Л. Попов
Ол эмиэ хайа дьайдаах Күн сириттэн көҥөһөн Оҕобун куттаан ыыппыт Муҥа эбитэ буолла? А. Бэрияк
Афоня үөрэхтээх киһи буолар сырдык ыралааҕа. Ону баара хара дьайдаах сэрии мэһэйдээбитэ. «Кыым»
♦ Хара дьайдаах үөхс. - сидьиҥ, нэгэй. ☉ Гад, мерзавец, паршивец
[Марыына:] Бии хара дьайдаах барбыт ээ. А. Софронов
Хара дьайдаах, бэлиэр угаайылыы үөрэммит буола-буола! Н. Борисов

I
аат. Сыыллар харамай, эриэн үөн (уж, п и т о н у о. д. а.). ☉ Ползучий гад, змея
Моҕой мохсоҕолтон куттанан мөлбөрүс гынан түллэҥнии түстэ. П. Ойуунускай
Саамай кыра моҕой — мепун — сүүрбэ биэс-отут сэнтимиэтир усталаах — Закавказьеҕа баар, кымырдаҕаһынан, онтон да атын кыра үөннэринэн аһылыктанар. ДьДьДь
Моҕойдортон ордук уж уонна гадюка биллэллэр. ШВФ З
♦ Күөх моҕой калька. — итирдэр утах, арыгы. ☉ Зелёный змий (алкоголь)
Чыычаахап күөх моҕойдуун куустуспутунан ыллаан-туойан эмиэ арыгы атыылыыр маҕаһыыҥҥа тиийдилэр. ДьИэБ
Салайааччылар бэйэлэринэн ити рикситтэргэ, күлүгээннэргэ дурдахахха буола сатааһыннара «күөх моҕойу» сөбүлээччилэр көҥүл көччүйэллэригэр тириэрдибит. «Кыым»
◊ Моҕой кыыл — фольклорга, олоҥхоҕо кэпсэнэр моҕой төбөтө төбөлөөх күтүр улахан харамай. ☉ В мифологии, фольклоре: огромное чудовище с туловищем змеи
Тоҥ Дуурай обургу өрөҕөтүн анныттан аҕыс атахтаммыт, Уот садаҕа моҕой кыылы Умса баттаан миинэн киирэр. П. Ойуунускай. Дохсун баал күөлтэн сэттэ бастаах моҕой кыылы кытыыга бырахпытын уот кыһыл атыыр сылгы быһа тэбэн эрэр. И. Ф едосеев
ср. др.-тюрк. маҕа, бур., монг. могой ‘змея’
II
хотуур моҕойо — хотуурга саамай төбөтө, оту хайытан киирэр сытыыламмыт сирэ. ☉ Загнутый острый конец косы.

1. даҕ.
2. кэпс. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, быдьар, быртах. ☉ Гадкий, мерзкий, вызывающий отвращение. Сидьиҥ кыыл. Сидьиҥ өлүү
   □ Сир сидьиҥ үөнэ Чэҥэрикээн кутуйах [чабычах] Сиксигин сиритэ кэбийдэ
   Саха фольк. [Андаҕарбын булгуттахпына] Хотугу өлүү буолан, Хол-буут арахсыым; Сидьиҥ өлүү буолан Симэлийэ ууллуум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тобугун үрдүнэн Торбос сыалыйалаах …… Сидьиҥ дьүһүннээх Симэхсин эмээхсин Үөһүн таттаран, Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
   Сибиинньэ туохха да туолбат, наһаа моҕус, наһаа иҥсэлээх, оботтоох, көрөргө-харайарга олус түбүктээх, сидьиҥ, киһи күүһүн-күдэҕин эһэр кыыл. В. Протодьяконов
   △ Кирдээх, чанчарык (хол., үлэ туһунан). ☉ Связанный с грязью, нечистотой, грязный (напр., о работе)
   Нарколог-быраас үлэтэ ыарахан, ол эрээри дьоҥҥо чахчы биллэр-көстөр туһалаах. Ол эрэ толуйар Вера Сергеевна санаатыгар кини түбүктээх, ыарахан, быыһыгар сидьиҥ да үлэтин. Далан
3. Киһи кэлэйиэн курдук түктэри, сиэрэ суох куһаҕан. ☉ Вызывающий отвращение своей неприличностью, порочностью, аморальностью, омерзительный, мерзкий. Сидьиҥ сигили. Сидьиҥ быһыы. Сидьиҥ тыл
   □ Арҕаа Европаны уу курдук кэспит өстөөх сэриитэ томороон күүстээҕин, сидьиҥ сигилилээҕин саха норуота билэр этэ. Амма Аччыгыйа
   Сидьиҥ быһыыны, сымыйаны өсөһөн, куттаан кыайбаккын. Харса суох охсуһан эрэ кыайыахха сөп. Софр. Данилов
   Киһи биир сидьиҥ өрүттээх буолла да, атына көмүс да дуйдааҕын иһин, син биир сидьиҥ киһи. Н. Лугинов
4. аат суолт.
5. Туох эмэ киһи сиргэнэрэ, кэлэйэрэ, куһаҕана, түктэритэ. ☉ Что-л. гадкое, мерзкое, омерзительное, вызывающее отвращение, гадость, мерзость
   Сирэйбин-харахпын киртитэн, Сидьиҥин ыраастатар Симэхсин оҥостуох буолла. П. Ойуунускай
   [Тыаһааны:] Өлбүт дьон уҥуохтарын үөһэ Үүс тэллэҕи тэлгээн утуйуохтааҕар Хардаҥ окко сир сидьиҥиниин Хоонньоһон утуйбут ордук. И. Гоголев
   Үүнэн иһэр үтүө үйэ бэртэри төрөтөр, хаалан сүтэн эрэр үйэ үөһэ ахтыллыбыт курдук, сидьиҥи, чиччиги үөскэтэр. Н. Заболоцкай
   Бэҕэһээ киэһээҥҥи кэпсэтииттэн Кууһума, бадаҕа, олус кэлэйбитэ. Туох эрэ сидьиҥтэн, куһаҕантан куотан эрэрдии сирэйин мырдыс гыннараат, тэйэ хаампыта. С. Федотов
6. үөхс. Киһини олус куһаҕан быһыылаах-майгылаах, туох да кэрээнэ суох диэн үөхсэн этии. ☉ Гад, подлец, мерзавец
   «Ыйаа! Сидьиҥ!» — диэн хоруйдаабыта Оксана. Суорун Омоллоон
   Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥ сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
   [Сүөкүлэ:] Кииригиэм, …… ханнык хара сидьиҥнэр бу дьүһүҥҥүн дьүһүлээтилэр. С. Ефремов
   «Сидьиҥ, саата суох!» — диэбитэ киниэхэ [Наташа]. Л. Толстой (тылб.)
   ср. др.-тюрк. сидиҥ, кирг. жижиҥ ‘недержание мочи’, эвенк. сидынг ‘неряха’