1) общее название разного вида насекомых личинок, гусениц и т. п.; үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы погов. подобно кривому журавлю, нашедшему червяка (говорится о человеке, к-рый пользовался добротой других, но сам, став состоятельным, сторонится людей, чтобы не делится с ними); 2) перен. бран. гад, паразит; 3) бородавка (на теле); үөнү быһа сиэт = прижечь бородавку.

1) насекомые; үөн-көйүүр тиллибит насекомые ожили (после зимней спячки); бу уу үөнэ-көйүүрэ элбэх в этом водоёме много разной мелкой живности; 2) перен. мелкая каверза, подковырка; кини үөнэ-көйүүрэ бүппэт он продолжает свой каверзы.

n. worm; үөн көйүүр n. worms

аат.
1. Кынаттаах да, кыната да суох бытархай харамайдар (хол., түүлээх үөн, чиэрбэ, оҥоойу). ☉ Насекомое (всякого рода)
[Дьөгүөссэ:] Ийээ, ити арааһынай от-мас үөнэ, арааһынай уу үөнэ, ити хомурдуос, бырдах, сахсырҕа эҥин ыама буолан иһэр ээ. Күндэ
«Өйдөөх сылгы барахсан үөнтэн күрэнэн, ууга киирэн сытар буоллаҕа», — диэн хайгыы саныыра. И. Федосеев
Нөҥүө сарсыардатыгар Яков оҕонньор кэлэн, кириэстэнэн баран, хатырыктарын арыйталаан көрбүтэ, сир араас үөннэрэ: хомурдуостар уонна ооҕуйдар хас хатырыгын аннын аайы туолбут этилэр. М. Доҕордуурап
2. Киһи тириитигэр тахсар төгүрүк бөлтөҕөр. ☉ Бородавка
Кырдьык-хордьук аҕыйах күнүнэн илии үөнэ суох буолан хаалар. Хомус Уйбаан
Биир уол тарбаҕын үөнүн ыйга көөчүктээн эмтээбитин туһунан Спиридон учууталга кэпсээбитигэр күлсүү бөҕө буолбута. «Чолбон». Чистотел үүнээйи араҕас сүмэһинэ тириигэ тахсыбыт үөнү суох гынар дьоҕурдаах. МАА ССКОЭ
3. көсп. Дьээбэлэнии, дьээбэ майгы, куһаҕаны, дьээбэни оҥорор майгы. ☉ Проделка, проказа, склонность к шалости
[Уолака:] Күтүр кэм үөнэ суох сылдьыбат ээ. Суорун Омоллоон
Үөнүм эмиэ тулуппата, хайаан да дьиибэрдэхпинэ сатаныыһы. И. Гоголев
«Ити тоҕо иккиһин дорооболоһоҕун?» — диэн, биллэрбин даҕаны, үөммэр ыйытабын. С. Руфов
4. көсп., үөхс. Куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Гадина, выродок, тварь
«Уу, үөн!» — Микиитэ кытаанах тарбахтарынан Байбал уолугуттан түүрэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Өстөөх үөннэри өлөрүҥ! Эллэй
[Маайа:] Ийээ, мин абарабын, аҕабын сиэбит үөннэргэ хаһан да умнуллубат өс санааны саныыбын. С. Ефремов
5. көсп., күл.-ооннь., сэнээн. Ким-туох эмэ оҕото, ыамата. ☉ Чей-л. детёныш, отпрыск, отродье
Ар-дьаалы, ити үөннэри [кус оҕолорун] харыһыйбыта буолан, сирэйгитин сөрүөһүннэри туттугут дуо? Р. Кулаковскай
Баҕар, мин оҕолорбун Мултас Ньыыкан үөннэрэ диирэ буолуо. Э. Соколов
♦ Үөн хаата — дьиибэлээх, куһаҕаны оҥорорун бэркэ сатыыр киһи. ☉ Каверзник, вредина, пакостник
«Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ: «Аргыый, доҕоор!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Далан
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит. У. Ойуур. Үөнэ хамсыыр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ куһаҕаны оҥоруон баҕарар, оннук санааланар. ☉ Не терпится напакостить, сделать гадость кому-л. (букв. насекомое его шевелится)
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар иҥсэрэн [Быыпсай Сүөдэр] үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
Эмиэ үөнэ хамсаабыт быһыылаах, арыгылаары муҥнанан эрэр. ТХХ АС. Үөҥҥэ тиллэр кэпс. — дьээбэлэниэх санаата кэлэр, дьээбэлэнэр. ☉ Строить проказы, делать пакости
«Сырбатар [киһи аата] иһиттэҕинэ, кырдьаҕас эҥин диэн, бука, хараххар үүт ыкпат дьээдьэ буолуохтаах», — Бобо Тутар үөҥҥэ тиллэр. «Чолбон»
Бу дэриэт уола эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
◊ Түүлээх үөн көр түүлээх
Кырбый араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥкаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
Чэ, эһиги бүгүн түүлээх үөннэ, аһыҥата, хомурдуоста, үөннэ-көйүүрдэ элбэхтик хомуйуҥ. И. Федосеев. Эриэн үөн — уһун синньигэс эттээх, атаҕа суох, имигэстик түллэҥнээн сыҕарыйар харамай. ☉ Змея
Сэмэнчик, эриэн үөнү туппут курдук, сиргэнэн, тутан турар кумааҕытын ыһыктан кэбиһэр уонна атаҕынан тэпсэр. Н. Якутскай
Өлүөхүмэҕэ элбэх эриэн үөн баар. В. Миронов
Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
ср. калм. үүн ‘бородавка’

аат., хом. суолт. Айылҕаҕа үөскүүр бытархай харамай барыта. ☉ Насекомые (собир.)
Күлүмэн кэмэ этэ да, киэһээҥҥи сөрүүн түһэн араас үөн-көйүүр хаптайбыта. Далан
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэллэ. Н. Павлов. Моонньоҕон угун сэттэ уон араас үөн-көйүүр көрүҥэ буортулуур. МУХСҮҮ

аат.
1. Араас бытархай харамай барыта (үксүгэр буортуну оҥорор, буортулааччы диэн сөбүлээбэт суолт. тут-лар). ☉ Мелкие твари (обычно употр. в значении ‘приносящий вред, вредитель’). Үөн-күрдьэҕэ үллүктэнэн Ардаҕыра сытыйан Аламай күнтэн арахсарым Аҕыйах хонук хаалбыта Абаккабын даа, оҕолоор… Саха нар. ыр. II
[Дьөгүөссэ:] Бу сахсырҕа да, арааһынай үөн-күрдьэҕэ да төрүүрэууһуура дьикти эбээт. Күндэ
Сахаар кыылын этин тиэйэ барбыта, үөнкүрдьэҕэ тыыппатах эбит. Д. Таас
2. көсп., сөбүлээб. Киһини кыыһырдар, хаарыйар курдук соруйан тугу эмэ оҥоруу, оннук санаалаах быһыыланыы. ☉ Всякая каверза, злая проделка с намерением навредить кому-л.
Ол сүптүр үөнэ-күрдьэҕэтэ суох сылдьыа дуо. Аны оннук кулгуйан эрдэҕэ. Болот Боотур
Ол иһин, кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолуо дуо? Н. Лугинов
«Аны мин кулгаахпын быһыма, түксү! Эн курдук үөнү-күрдьэҕэни сатаабаппын!» — дии-дии Махсыын этиһэн барбыта. Д. Таас