туохт. Элбэх буолан мустан үөмэхтэс (кыра уонна түргэнник хамсыыр туох эмэ). ☉ Очень быстро двигаться, сновать взад-вперед, шевелиться в плотной массе себе подобных (о ком-л. маленьком и шустром)
Үөн-курдьаҕа үлүгэр, ынах тылын курдук, кыһыл уот буола-буола, халлааҥҥа кыймайа көтөн тахсан да эрэр ньии! Күндэ

аат.
1. Курдаттыы тартарар күүстээх баҕа, дьулуһуу. ☉ Сильное чувственное влечение, страсть; сладострастие
Оттон Дьэбдьиэни көрөөт, хайдах эрэ таптал күүстээх имэҥэр тута ылларбыта. В. Протодьяконов
Олох биир күүстээх имэҥэ - Үрдүктэн үрдүккэ дьулуһуу. Баал Хабырыыс
Таҥас бүтэй тамана сырдыы …… Өттүгэ үрдээн, түөһэ тэйэн, Биилэ синньээн, хаана кэйэн, Бүгүн киэркэйэн көстүбүтэ - Биһи уолбутун уйадытта, Имэҥ уотунан уматта. Дьуон Дьаҥылы
2. Өрө күүркэйии, көх-күүрээн, тугунан эмэ үлүһүйүү. ☉ Сильная увлеченность чем-л., азарт; воодушевление
Онтон ыла билэбин Кырдьыктаах тыл эрчимин, Тыл иччилээх имэҥин, Төлөннөөх тыл - ох! - диэни. С. Данилов
Александры туттарар имэҥэр оҕустаран, кини бурдугун быспакка куоттаран эрэр. М. Доҕордуурап
Атын кыһалҕа тирээтэҕинэ, бу дьону манна тугунан манньалаан таһааран хоннороруҥ биллибэт. Көр, булт имэҥэ оннук күүстээх. «Кыым». Тэҥн. илбис 1.3
◊ Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин көр курдьаҕа

туохт.
1. Курдьаҕаны (үөнү-көйүүрү) булан сиэ (туруйа о. д. а. көтөрдөр тустарынан). ☉ Питаться насекомыми, мелкими гадами (о журавлях и др. птицах)
Кураанах мастан курдьаҕалаан сиэбит (өс хоһ.). Толооҥҥо саас туруйа ыһыытыыр, Мэлдьи дуодаҥныыр, мэлдьи баҕалыыр. Хотоолу хоруйан Курдьаҕалыыр, Ас буллаҕына — үөрэн ыҥырбахтыыр. Таллан Бүрэ
2. көсп. Албыннаан-түөкэйдээн тугу эмэ ситиһэ сатаа. ☉ Плести козни, пакостить
Ким албын кулубаны көҥүл курдьаҕалыыр. Н. Неустроев
Элбэҕи эгэлгэлээмэҥ, Үксү курдьаҕалаамаҥ. С. Васильев

кумуй 1 диэнтэн дьаһ
туһ. Ытыскын кумут. — Нина ытамньыйда, …… дьарамай саннын кумутан, дьылыйан сытта. Н. Габышев
[Сонордьут] хаспыт сиригэр куобаҕын түөрт лабаатын үчүгэй баҕайытык кумуппут, ол кэннэ үрдүнэн хаарынан көмөн кэбиспит. «Чолбон»
♦ Кутуруккун кумут көр кутурук
«Чэт, чэт, тохтоо!» — диэн хаһыы иһиллибитэ, Бөтөс буруйдаммыттыы кутуругун кумутан, …… Тэппэй хоһугар дьаадьыйбыта. Далан
Кутуругун кумутан, Күөрт муннун буорга анньан, Ыт утары сүүрэн тиийэр, Ыйылыыыйылыы үрэр. В. Чиряев
Тыҥыраххын <кумунуоххунан> кумун көр тыҥырах. Дулҕалаах кулаахтара ханна да биллибэккэ-көстүбэккэ, им-дьим бүгэн олорон хаалбыттара …… тыҥырахтарын кумунуохтарынан кумунан, истэригэр киирбиттэрэ. А. Бэрияк
[Кэтириинэ:] Хааннаах тыҥыраххын кумунан Тупсубут буолан кубулунан, Сиэмэх үөн, сидьиҥ курдьаҕа, Өссө да көҥүл сылдьаҕын?! Баал Хабырыыс

аат.
1. Тардыһан, баҕаран туран туохха эмэ ылларыы, умсугуйуу (үксүгэр куһаҕан үөрүйэх туһунан). ☉ Страстное увлечение чем-л., пристрастие к чему-л. (обычно о пороке, дурной привычке)
Мин биир кыдьыкка ылларбыт сордоохпун. Ат сүүрдүүтэ. И. Федосеев
Кыра эрдэхпиттэн булка сылдьыспытым сэриилэһэрбэр олус көмөлөспүтэ. Билигин да ол кыдьыкпын бырахпаппын. ӨӨККҮ
Кыра-кыралаан табах тардар, арыгы иһэр кыдьыкка ылларбытым. «ХС»
2. Сыстыганнаах ыарыы, дьаллык (сүөһүгэ). ☉ Заразная болезнь (скота), эпизоотия
Кыһалҕабыт биир этэ. Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт. Эдэр төрүөх өлүүтүн хайдах тохтотобут. И. Данилов
Кыдьык өлүү Кыайан барда, Тумуу-сөтөл тунуйда, Дьаҥ-дьаһах тарҕанна. Тоҥ Суорун
Зооветеринарнай дьаһалларга өссө минеральнай уонна витаминнаах аһылыктарынан итиэннэ микроэлеменнарынан хааччыйыыны киллэриэххэ сөп. Итилэр тиийбэт буоллахтарына сүөһү араас кыдьыкка ылларар, иинэр-хатар, ыалдьар. АДГ СКУо
♦ (Курдьаҕаҕын хомун), кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин түөлбэ. — дьаллыккын бырах, баҕаҕын хам баттаа, тутун, кыатан. ☉ Не поддаться соблазну, устоять перед соблазном, заглушить тягу к дурным привычкам (букв. собери своих насекомых, превозмоги свои вожделения, подави свои страсти)
Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин. Уолаттар бэйэлэрэ акаарытыйаннар, кыдьыктарын кыаммаккалар, хаартыга алдьаммыттар. Бэс Дьарааһын. Кыдьыккын тарҕат (таһаар) — имэҥҥин, баҕаҕын ханнар. ☉ Удовлетворять свое желание, страсть
Ыһыы иннинэ биир түүн куска хонон, кыдьыгы тарҕатарга сөбүлэспиттэрэ. Н. Апросимов
[Чымаан кинээс] …… ардыгар, кими эрэ дэлби кырбаан, онон кыдьыгын таһаарынара. Эрилик Эристиин
Халлаан хаһыҥнаан, кыдьыга тахсан, күн күөх дьүрүс халлааҥҥа куба курдук мөлбөйө уһунна. «ХС»
ср. п.-монг. кидьиг ‘эпидемия, эпизоотия’

I
туохт. Соруйан хатайан туран, арахпакка куһаҕаны оҥор, өһөө. ☉ Преследовать кого-л. постоянно, вредить, мстить кому-л.
Бу үөр бөрөлөр [фашистар], бу кулан курдьаҕалар аан ийэ дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаатылар, аһайан туран алдьаттылар. В. Протодьяконов
Аар тайҕа дуолан баһылыга моҕуһун, аһайан булбутун, ыспытын-тохпутун! Бу ханнык эһэ буолуой. «ХС»
Өлөр, син биир аһайыам, Арҕаскар сүгэһэр буолуом, Хомурдуостуу хатаныам. А. Твардовскай (тылб.)
Өрүскэ киирбитим, мотуорбун ууга ылан бырахпыт. Куорпуспун үлтү тэпсэн кэбиспит. Аһайдаҕына оннук кыыл [эһэ]. «Кыым»
ср. тунг.-маньчж. аса ‘преследовать (напр., зверя)’
II
аат.
1. Дьахтар оҕону үөскэтэр сиэмэтэ. ☉ Женская половая клетка, яйцеклетка.
2. Дьахтар төрүүрүгэр тахсар убаҕас. ☉ Выделения у роженицы.
III
аат., үөхс., сэнээн. Дьон абааһы көрөр, олус куһаҕан өйдөбүллээх ким-туох эмэ үөскэппит, төрөппүт киһитэ, дьоно; ыама, ыамалар. ☉ О человеке, людях как о резко отрицательном порождении кого-чего-л.; урод, отродье
Хайа абааһы аһайа булла буолла? ПЭК СЯЯ

1. хончой диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Улахан уулуссалар сорох муннуктарыгар биирдии эмэтэ городобуой хончоҥнуу түһэн баран, иттэ баран хаалар. Болот Боотур
   «Оойуут!» …… уолбут сирэн сир диэки олоҥнуу, куоҕаҥныы, хончоҥнуу турда дии! КАЕ НТ
2. Эриллэҥнии, кыймаҥныы мөҕүс (үөнү-көйүүрү, кыра харамайдары этэргэ). ☉ Активно шевелиться, извиваясь вверх-вниз, сплетаясь, кишеть (о множестве мелких насекомых)
   [Эт] маҥнай диэки сыттанар, тас өҥө улам өлөн, өлбөөдүйэн барар, аны муус маҥан төбөлөөх үөн ыһан хончоҥноон киирэн барар. Н. Заболоцкай
   Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыыллара. С. Васильев
   Тохтоон блеснабын тимирдэбин, тэҥҥэ ибирдэтэн, кинини оонньотон хостуубун — иҥсэлээх балык хончоҥнуу мөхсөр. «ХС»
   ♦ Үөнэ-күрдьэҕэтэ хончоҥнуур — туох эмэ куһаҕаны, курдьаҕаны таһаарар. ☉ Плести интриги, строить каверзы
   [Кураанап] араас үөнэ-күрдьэҕэтэ хончоҥнуура, хонон турдаҕын ахсын, улам үксээн иһэр. Айталын
   Харчыбын ирдиирбинэн эрэ тохтуом суоҕа, туох баар хончоҥнуур үөнүн хостуом. М. Попов

1. аат.
2. Үксүн сур дьүһүннээх, эһэни эрэ аннынан күүстээх, сиэмэҕин уонна тириитин иһин бултанар ыттыы быһыылаах адьырҕа. ☉ Волк. Сур бөрө. Торҕон бөрө
   □ Өлүү болдьохтоох, ол түүн торҕоннообут бөрөлөр икки табабытын тутан сиэн кэбиспиттэрэ. А. Кривошапкин (тылб.)
   Ырааҕынан уларыйа сылдьан үөр бөрөлөр улуйан онолуһаллар. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Олус иҥсэлээх, дьонтон былдьыырын, дьону халыырын кэрэйбэт киһи. ☉ Человек хищнической морали, готовый обирать, грабить других ради наживы, личной выгоды
   Аны сүүрбэ сылынан …… норуоппут бука барыта кооперацияҕа холбоһуоҕа. Оччоҕо биир да чааһынай атыыһыты, баһаар курдьаҕаларын, куорат торҕон бөрөлөрүн уотунан да көрдөөн булуохпут суоҕа. П. Ойуунускай. Ол ымырыкааннары биһиги эппитинэн-хааммытынан билбит бөрөлөрбүт. И. Бочкарев
4. даҕ. суолт. Бөрө дьүһүнэ дьүһүннээх эбэтэр бөрөлүү сигилилээх. ☉ Имеющий волчий облик, образ или хищническую мораль
   [Оноҕочоон Чоохоон] икки баай ыаллардаах үһү, баай Хара Хаан диэн уонна биэс бөрө уолаттардаах удаҕан. Саха фольк. Ленин баар эбэҥки норуотун Имниин эстииттэн быыһаабыт, Соллоҥноох сур бөрө тойоту Туундара ньууруттан суйдаабыт. Эллэй
   △ Бөрө тириитинэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный, сшитый из шкуры, меха волка. Бөрө саҕынньах
   тюрк. бөрү
   ♦ Бөрө (бөрөҥ) тириитин кэт — киһиэхэ, дьоҥҥо киһилии сыһыаннаспат курдук майгылан, наһаа кырыктан. ☉ Становиться крайне злым, беспощадным к людям
   «Ити туох буруйдаах оҕону оҕустуҥ? Эмиэ бөрөтүн тириитин кэтэн кэлбит ээ», — кэргэнэ уолун көмүскэһэр. «ХС». Бөрө эмэһэтэ кэпс. — истибитин иҥиннэрбэт, эбэ-эбэ кэпсиир киһи; аһаҕас айахтаах киһи. ☉ Человек, не умеющий хранить тайну, крайне болтливый
   Ээ, бөрө эмэһэтэ, күөртээҥий! ПЭК СЯЯ
   ◊ Бөрө сиэнэ — ыт бөрөнү кытта булкуспутуттан төрөөбүт ыт. ☉ Помесь собаки с волком. Кини бөрө сиэнин ииппит. Бөрө тумса — түөрт сулустаах бөлөх сулус. ☉ Созвездие из четырех звезд. Бөрө тумса ордук чаҕылыйан көстүбүт

1. көр маҕалай. [Дьаакып:] Дьэ билигин ити нууччаны туохпутунан аһатан маҥалайын толоробут? А. Софронов
   Туһахха иҥнэн Тоҥон өлбүт Бэлэм куобаҕы Мэҥиэстэн баран, Маҥалайын өссө толороору [хара суор] Халаахтаан иһэн Хаппыт мэҥиэ сытарын Харахтыы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
   [Моҕой] үөнүгэр-курдьаҕатыгар туолбатах Маҥалайын толороору, Мааны көтөр, [хотой] Маа бэйэлээх …… хаарыаннаах оҕолорун Күн сырдыгыттан матарбыт. В. Миронов
2. к ө сп. Туох-эмэ олус элбэҕ и ки ллэрэр киэлитэ (үксүгэр улахан өрүс, муора туһунан). ☉ Огромное вместилище чего-л. (обычно о морях, больших реках)
   Өрүс уорааннара бүтэйэллэрэ чугаһаабыт. Уораан хайдах бөлүөҕэн эрэр уутун дьал хааннаах сүүрүк обургу бокуойа суох эҕирийэн ыла турар, ханна эрэ киэҥ маҥалайын диэки утааран иһэр. В. Чиряев
   Дьэ уһун тыллаах, киэҥ маҥалайдаах эрэйдээх — ити муораҥ. С. Федотов
   ♦ Буор маҥалай көр буор
   Мөлүйүөнүнэн дьону кырган кэбиһэр Сатана санаалаахтар бааллар, Мөлүйүөнүнэн дьон сүмэтин эмэр Буор маҥалайдар бааллар. П. Тобуруокап
   [ Кулаковскай айымньыларыгар] капитализм барыныбары, киһини-сүөһүнү аһыныгаһа суох ыйыста, хадьырыйа турар, хаһан да санаата хаммат, астыммат буор маҥалай курдук көрдөрүллэр. АЕЕ ӨӨ. Маҥалайа туолбат (хаммат) сөбүлээб. — туох да баайга-дуолга, аска-үөлгэ сөп буолбат, баҕата хаммат (ымсыы киһи туһунан). ☉ Ненасытный, жадный до денег, богатства
   Туос иһиттээххэ топпот, мас иһиттээххэ маҥалайа туолбат. Саха фольк. Били Дьаҥсал Дьаакып этэринии, ходуһа сиригэр м а ҥ а л а й а хамматах, үрдүк таҥара айыытыттан куттамматах арай Аадаҥ көстүбүтэ. Күннүк Уурастыырап. Баайгар маҥалайыҥ хаммакка, бу дьон барахсаттары буор босхо хамначчыт гынан бараҥҥын, аны бултаабыт бултарын тутан ылбыт ыт суобастаах ыккын буолбат дуо? Р. Кулаковска й

туохт.
1. Илиигэр-атаххар лаппа сэниэлээх, кытыгырас буол, бэйэҕин чэпчэкитик туттан сырыт. ☉ Быть физически крепким, здоровым, хорошо владеть своим телом
Ийэм ыарыйда, Кыаммат буолла, майгыта да олус сатарыйда. С. Данилов
Онтуон эдэр эрдэҕинэ бэйэтин лаппа кыанар, кытыгырас эбитэ үһү. У. Нуолур
Кыанар тухары дьон-сэргэ ортотугар сылдьыбыт быдан ордук. Н. Кондаков
2. Бэйэҥ наадаҕын (хол., аска-таҥаска) сэнэхтик хааччынар кыахтаах буол, тиийинэн олор. ☉ Жить безбедно, обеспеченно, в достатке
[Онтуон:] Кэм кыанан олорор дьоннортон ходуһаларбытын, өттүктэрбитин барытын былдьаталаан ылаллар үһү. Күндэ
Афанасий Сидоров Ламма нэһилиэгэр бэйэтин кыанан олорор ыал кэккэтигэр киирсэр. М. Доҕордуурап
Бүөтүр баай да буолбатаҕын иһин, кыанан сэнэхтик олорор эбит. СЛ-8
3. Тугу эмэ гынар баҕаҕын эбэтэр хайдах эмэ быһыыланыыттан тутун, тохтот, бэйэҕин кыатан. ☉ Сдерживать себя, воздерживаться от чего-л., держать себя в руках
Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин (өс ном.). Кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
Сиэмэх бөрөлөр оботторун кыаммакка олус аһаан баран, күнү быһа сытыган ордууларыгар сытан тахсаллар. И. Данилов
4. кэпс., сүөл. Туттуммакка, нуорманы таһынан, олус элбэҕи ис, аһаа. ☉ Есть, пить без удержу, без меры
Минньигэс бөрүөк, бэрэски диэни урут билбэтэх дьон биһиги кыана туттубуппут. С. Федотов
Ким да диэки көрбөккө, көҥөммүт курдук умса туттан олорон, ыал аһын саамай күндүтүн, үчүгэйин кыанар күтүр буолан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Хаһаайка төрөөбүт күнүн бэлиэтээбиттэрэ …… онно кини эрэ лаппа холуочуйбута. Бэйэтэ бигэргэтэринэн, «үөрбүччэ элбэҕи кыанан кэбиспит үһү». Р. Баҕатаайыскай
5. көр кыай 1,
2
Тукаам, хаһан кыанан үөрэниэххин оскуолаҕа талаһаҕын, бостуой убайыҥ миигин кигэрэ буолуо диэн мөҕүө. Н. Түгүнүүрэп
[Кууһума:] Хата иккиэн сүрэхтээх дьон буолаҥҥыт, итиччэ кыанан олороҕут. А. Сыромятникова
Бокуонньук Дьөгүөрдээн кэргэттэрин нэһилиэк харалтатыгар ылбатахха, бэйэлэрин кыанан көрүнүөхтэрэ дуо? М. Доҕордуурап
♦ Кыбыытын кыаммат — ыалдьан (үксүн ньиэрбэ ыарыытыгар) иигин кыайан туппат, ииктии сылдьар. ☉ Болезненное состояние, проявляющееся в непроизвольном мочеиспускании, недержание мочи
Онон невроз ыарыыга …… атын тус-туспа невротическай көстүүлэр: кэлэҕэйдээһин, оҕо түүҥҥү куттаныыта, өргө диэри кыбыытын кыаммата, о. д. а. киирсэллэр. ППА СЭЫа