гасить, тушить; уоту умуруор а) тушить огонь; б) гасить свет.

I несов. что 1. (гасить) умуруор, умуор; тушить лампу лаампаны умуруор; 2. перен. (заглушать) уҕарыт; тушить гнев уордайбыккын уҕарыт.

побуд. от утуй = 1) укладывать спать; усыплять; оҕону утут = уложить ребёнка спать; ыарыһаҕы эминэн утут= усыпить больного снотворным; 2) отсидеть, отлежать (ногу, руку); 3) диал. гасить, тушить (свет, огонь).

туохт.
1. Кырган, кыдыйан кэбис, суох оҥор (хол., өстөөхтөрү). ☉ Губить, истреблять, уничтожать (напр., врагов)
Онтон Охооно эмээхсин Мэник Мэнигийээннээххэ киирэн: «Дьэ, өлөрбүккүт, өһөрбүккүт, алдьаппыккыт!» – диэн баран, тутуталаары гыммыт. Суорун Омоллоон
Өстөөх бииһин өһөрдүбүт. Эллэй
Өстөөхтөрү өһөрөөрү кырыылардаах Өргөстөөх ыстыыгы Өрө тутан иһэбин. Е. Иванова
2. Уоту умулуннар, уоту (уоттаах чоҕу) күлүнэн көмп. ☉ Гасить, погасить огонь (засыпав золой, напр., в печке)
Оһох уотун күлүнэн көмөн, өһөрөн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тахсыбыттара: ыаллара ойууннарын кыырдараары, уоттарын өһөрөн, борук-сорукка олороллор эбит. Болот Боотур
3. көсп. Суох оҥор, буортулаа (хол., үөрүүнү). ☉ Испортить (напр., радостное настроение). Дьон настарыанньатын өһөрүмэ
□ Оһоҕум унаар буруотун өһөрүмэ. Айталын
ср. др.-тюрк. өшэр ‘темнеть, мутнеть (о глазах)’, др.-тюрк. өчүр ‘гасить, тушить; уничтожать’

туохт.
1. Умайа турар уоту сабыта охсон эбэтэр уу кутан умайарын тохтот. ☉ Тушить (огонь)
Арай соһуччу, улахан баҕайы холорук баар буола түспүт да, уоттарын, ууларын хара буорунан сабыта охсон умулларан кэбиспит уонна сүтэн хаалбыт. ИСА
Кини сиргэ, тыаҕа хонон, күөстэнэн, тохтоон аастаҕына, уотун олус кичэйэн умулларара. «ХС»
△ Уоту сап, араар. ☉ Гасить, выключать (свет)
Серёжа тыйаатырга арыый хойутаан тиийдэ. Уоту умулларбыттар. Хайыыүйэ саҕаламмыт. Н. Лугинов
Утуйаары оҥостор. Өрө тыынар. Эмиэ сытар, Лаампатын умулларар. Баал Хабырыыс
2. Ханнык эмэ тиэхиньикэ үлэтин тохтот. ☉ Останавливать работу какой-л. техники, глушить, выключать (напр., мотор)
Тыраахтары умуллараары гыммыттар да, сатаан умулларбатахтар. КК
3. көсп. Сайдан, күүһүрэн барар тугу эмэ (хол., санааны, иэйиини) мөлтөт, сыппат, саба баттаа. ☉ Не дать развиться чему-л. (напр., чувствам, порывам), заглушить, погасить
Көр ити, Сергей хайдах курдук Ларисатын билиҥҥэ диэри таптыырый?! Кинилэр тапталларын ыарахан ыарыы да умулларбатах. Т. Находкина
Эн бэрт кэрэхсэбиллээх санааны ылыммыккын, ону умулларыма. «ХС»

1. утуй диэнтэн дьаһ. туһ. [Уйбаан:] Хата, киирэн кыыскын утут, кини билбэтин, оҕо билэрэ сатаммат, кэпсээн оҥосто сылдьыа. А. Софронов
   Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
   Киһим, миигин албыннаан утутаары, утуйбут буолан муннун тыаһата сытта. Амма Аччыгыйа
   △ Эмп, гипноз көмөтүнэн утуйар гын. ☉ Усыплять с помощью гипноза или лекарственных средств
   Эпэрээссийэҕэ утуппут киһилэрэ кинини ыҥырбытынан уһуктар. Амма Аччыгыйа
2. харыс т. Тыынын быс, өлөр. ☉ Лишить жизни, умертвить, убить
   Итиннэ, арҕахха, биир тыһы эһэни утуттум. Болот Боотур
   Бэлэм турбут Василий сүнньүн үүтүнэн иккитэ ытан, утутан кэбистэ. Эһэтэ улаханнык мөхсүбэтэ даҕаны. «ХС»
   Ити бириэмэҕэ мин сытар сирим иннигэр өстөөх саллаата бэригилдьийэн кэлбитэ. Уһуну-киэҥи өйдөөбөккө, кинини онно икки ытыынан утуппутум. БКТЭ
3. түөлбэ. Уоту, лаампаны умуруор. ☉ Прекращать горение, гасить, тушить
   [Клим:] Бу ыарыйдыҥ дуу, хайдаҕый? Уоккун утутан кээспиккин. [Одуор:] Ээ, ыалдьан... Суорун Омоллоон
   «Барыҥ! — Хабдьы Баһылай сөҥ түстэ, кыракый төбөтүн төҥкөттө, сири одуулаата. — Уоту мин утутуом». С. Дадаскинов
   Уоккутун утутуом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам! ХИА КОВО
   ◊ Утутар эмп көр эмп. Кэһиилэр быыстарыгар суруктааҕар буолуох, куотарга наадалаах сэптэр, харабыллары утутар эмтэр, дьааттар угуллан тиэрдиллэллэр. П. Филиппов

1) огонь, пламя; оһоххо уот умайар в печи горит огонь; уокка олорт = ставить на огонь (для варки); уокка бус = обжигаться огнём; уокка умай = гореть в огне; уотунан оонньоомо прям., перен. не играй с огнём; уот онно кострище; уот уйата центр огня в камельке; уот эттэ огонь сказал (по народному поверью, если что-л. задумать или предположить, а в это время в огне послышится треск, то задуманное не сбудется); уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат (киһитэ) а) опустившийся (человек); б) ни к чему не пригодный (человек) (букв. если бросить в огонь, то и горелым не запахнет—формула самоуничижения); 2) свет, освещение; күн уота солнечный свет; электричество уота электрический свет; уулусса уоттара уличное освещение; уоту ас = а) включать свет; б) открывать огонь, начинать стрелять; уоту умуруор = выключать свет, гасить свет # күн уота сиэбит он загорел на солнце; (кутаалаах) уокка олорт = ругать, бранить кого-л.; не давать покоя кому-л.; уот ааныттан с самого начала; уот ааныттан аккаастаа = отказать в чём-л. с самого начала; уот айах острослов, бойкий на язык; уот иччитэ уст. дух — покровитель домашнего очага; уот иччитин курдук өһүргэс погов. обидчив, как дух домашнего очага (об очень обидчивом человеке); уот кугас огненно-рыжий; уот кураан сильная засуха; уот курдук орто вполне удовлетворительный; вполне приличный, достаточно хороший; уот өттө передняя сторона (напр. кровати); уот салаабытын курдук хоть шаром покати; уот тымныы лютый мороз; уоту туппут курдук мечущийся в спешке; уоту тутар кэриэтэ очень опасное или нежелательное предприятие, занятие; уот ыла кэлбит кэриэтэ= прийти за чем-л. в большой спешке (букв. всё равно, что прийти за огнём); уот ыстанарын (или ыстаммытын) курдук вдруг, неожиданно, внезапно; уотта тут = освещать (напр. лучиной, свечой); уот харахха (эт=) в самый раз, точно (сказать); уоту көрөн олоробут или уот диэки көрбөт буолан олоробут у нас кончились продукты; варить нам стало нечего (букв. мы уже (больше) не смотрим на огонь); уотун умуруор= подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чьё-л. пламя); харах уота а) острота зрения; б) блеск в глазах; в) пронизывающий взгляд.

туохт.
1. Уот сиирин, умайарын тохтот. ☉ Потушить (огонь)
Сөмүйэтин уһугунан саба баттаан уота кылайан көстөр табааҕын умуруорда. И. Гоголев
Сорохтор бэрэбинэлэри уунан сабыта ыһан умуруораллар. Н. Якутскай
Мин чаанньык уутун саба ыһан кулуһун уотун умуруордум. Н. Габышев
△ Уоту сап, араар (элэктэриичэстибэ уотун туһунан). ☉ Гасить, выключать свет
Арбатскай, суһал соҕустук хомунан, үөрүйэх оҥостуммучча осциллограбын төҥкөс гынан көрөн ылаат, уотун умуруоран тахсан барбыта. В. Яковлев
«Бааннаны сууй, тэлэбиисэри араар, уоту умуруор. Хас хардыыҥ ыйыы-кэрдии. Суох, мин ону тулуйбаппын!» — аргыстаһан иһэн хотугу кыыс кыҥкый-мыҥкый түһэрэр. «Чолбон»
△ Хам баттаа, уҕарыт, сайдарыгар кыах биэримэ (туох эмэ санаа, иэйии туһунан). ☉ Преодолеть, заглушить какое-л. желание или чувство в себе
Дуоһуйуунан мин бэйэм Имэҥмин умуруоруом, Дуоһуйан, эмиэ кинини Хаттаан иитиэм! Суорун Омоллоон
Валентина өйүн-санаатын толорон, кини эрин ахтарын умуруорара, аралдьытара. Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Ханнык эмэ дьайыыны, хамсааһыны быһа баттаа, тохтот. ☉ Сдерживать, подавлять проявление признаков чего-л. (напр., вражды)
Уордаах аҕа ууһугар Умсугуйбуттарын умуруораары, Оҥочо нуолур кутуруктааҕы Утааран иһэбин. Саха. фольк. Эр бэрдэ буоллаххына Эн манна өс-саас төлөнүн умуруор, Иллээхтик-эйэлээхтик олорорго Бар дьоҥҥун үөрэт. И. Гоголев
«Остуол бэлэ-эм!» — Биһиги кэпсэтиибитин Мэхээс Иванов саҥата быһа түһэн, умуруоран кэбиһэр. В. Гаврильева
Таҥара дьиэтэ научнай өй-санаа кыратык даҕаны кылам гыныытын саба охсон умуруоран иһэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Буруотун умуруор көр буруо
Киэҥ «Куҥкууда» хотун, аан дойду иччитэ, көрүҥ-истиҥ бу хара баттыгаһы! Мин буруобун умуруоралларын курдук, кинилэр да буруолара умулуннуннар. М. Доҕордуурап
Күлгүн булкуйуом <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — (көр күл II). Дьэ, мин сибилигин тиийдэрбин эрэ күлэ-күлэ күллэрин таптайыам, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруоруом... Миигин кинилэр «өллүн» диэн өлүү уутугар ыыппыттара да мин син оттум — өлүөх киһи буолбатахпын. Ньургун Боотур
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? С. Данилов. Уоппутун умуруорда уота умулунна — алаһа дьиэлэрин уотун суох оҥордо; дьиэ кэргэннэрин ордорбокко имири эстэ. ☉ Разрушить дом, семейный очаг
Фашистар, баайдар ыал уотун умуруорарынан, тыыннааҕы өлөрөрүнэн дьарыктаналлар. Суорун Омоллоон
[Дьылыгыс Маайа ытамньыйар:] Соҕотох былырыын сайыҥҥа диэри син быр-бааччытык ыал буолан олорбуппут, ону кэрэх абааһыта буулуурун курдук, Баай Бакыыһа уоппутун умуруорда, бу айылаах оҥордо. Эрилик Эристиин
Иэримэ дьиэни дьиэгэнитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ Фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс