верхний край глазной впадины; надбровные дуги; глазница.

клиника; харах клиниката глазная клиника.

ж. эмтиир сир; глазная лечебница хараҕы эмтиир сир.

ж. хаспах, оҥкучах; # глазная впадина харах олоҕо (онно).

аат. Харах олоҕун үөһэ кылдьыыта; харах олоҕо, оҥкучаҕа. ☉ Верхний край глазной впадины; глазница
Хараҕын уута, көмүскэтин иһигэр туолан баран, соҕотохто икки иэдэһинэн халыйан түспүтэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа кылдьыыламмыт, көмүскэтэ көҕөрөн, уолан көстөр. Болот Боотур
Томмот төбөтүн уҥуоҕа алдьанан субу хачыгырыы түһүөх, хараҕа көмүскэтиттэн субу уһулу ойон тахсыах курдук буолла. Софр. Данилов
ср. монг. хөмсөг ‘брови’

1) анат. глаз || глазной; харах враһа глазной врач; харах олоҕо глазница; харах сетчатката сетчатка глаза; харах уута слеза; харах хаспаҕа глазная впадина; харах эргэтэ бельмо; аҥаар харах одноглазый; бүрүө харах глаза, закрытые плёнкой (напр. у птиц); 2) глаз, глаза, око; очи; взор, взгляд; хара харах чёрные глаза; харах кэмэ глазомер; 3) зрение; хараҕынан үчүгэй он очень зорок; у него очень хорошее зрение; 4) перен. отделение, отверстие, ячея; ытык хараҕа отверстие в мутовке; саахымат хараҕа клеточка на шахматной доске; илим хараҕа ячея в сети; алта харах карт, шестёрка; домунуо хараҕа глазок домино # көҕүс хараҕа место под лопаткой (при нажатии на к-рое возникает резкая боль); массыына хараҕа разг. фара машины; самыы хараҕа поясничная впадина; сарын хараҕа суставная впадина лопатки; сир хараҕа глубокое озеро строго круглой формы (букв. глаз земли); сокуон хараҕа разг. статья закона; тааҥ хараҕа проталина на льду; таас харах разг. очки (букв. стеклянные глаза); тобук хараҕа подколенная впадина; харах ылыыта поле зрения.

аат. Тыҥаттан уонна тыыныы уорганнарыттан тахсар чалахай, салыҥ; тыыннаах харамай ханнык эмэ уоргана бодоҥуруутуттан тахсар ириҥэ, хаан булкаастаах чалахайдыҥы симэһин. ☉ Слизистое выделение из дыхательных путей и лёгких, мокрота; слизистая жидкость, содержащая кровянистый гной, образующаяся вследствие поражения какого-л. органа живых существ
[Баайдар] Сидьиҥҥэ силбээн, быртахха былаан …… Чэлкэҕинэн тибиирэллэрэ. С. Данилов
Сонообут дьахталлартан хааннаах чэлкэҕи бааҥканы туолуор диэри ылан урукку чөллөрүгэр түһэрэрэ. ВНЕ НЭНь
ср. др.-тюрк. челпэк, туркм. чылпык ‘глазной гной; гной на уголках глаз’, монг. залхог ‘слизь’

с. яблоко; # адамово яблоко анат. хабарҕа болчуоҕа; глазное яблоко анат. харах мөкүнүгэ (харах шар быһыылаах эттигэ); яблоко раздора иирээн яблокота, иирээн тор-до; в яблоках (о лошади) чуоҕурдаах, чуоҕур (сылгы).

аат. Уҥуохха маарынныыр эрээри, имигэс уонна чиҥ эттик (үксүгэр киһи, сүөһү эттэрин чааһын холбооттуур). ☉ Разновидность соединительной ткани в организме человека, животных, хрящ. Кулгаах өҥүргэһэ. Мурун өҥүргэһэ. Хабарҕа өҥүргэһэ
□ Тоноҕос уҥуоҕун уонна сүһүөх икки ардыларынааҕы өҥүргэс араҥалара кылгааһыннарыттан киһи намтыыр. ДьДьДь
Оҕо бастаан төрөөтөҕүнэ, уҥуохтара өҥүргэс буолар. ЗРИ ЭОТВХ
♦ Өҥүргэһинэн көр — хараххын тиэрэ, үрүҥүнэн көр. ☉ Смотреть, закатив глаза, белками наружу (о взгляде умалишённого, больного человека)
Сүнньэ доргуйан, кэтэҕин кэдэрги тартаран, хараҕын өҥүргэс курдук түҥнэри көрөн таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Дьахтар иҥиир ситиитин тартаран, иччитэ суох өҥүргэһинэн килэччи көрөн, өлөөрү хардыргыы сыппыта. Болот Боотур
◊ Өҥүргэстээх балыктар — өҥүргэс дьардьамалаах балыктар (хол., акула, хатыыс). ☉ Хрящевые (о рыбах)
Өҥүргэстээх балыктарга дьардьамалара олоччу өҥүргэс [олохторун устатын тухары уҥуоҕурбат]. ББЕ З. Сымыыт өҥүргэһэ — сымыыт үрүҥүн буспута. ☉ Белок варёного яйца
Буспут сымыыт өҥүргэһин курдук муус-маҥан суораты хоруудаҕа мөлбөһүтэ кутта. С. Федотов. Харах өҥүргэһэ — харах үрүҥ өҥнөөх тас чиҥ бүрүөһүнэ, харах үрүҥэ. ☉ Склера. Хараҕын өҥүргэһэ ып-ыраас
ср. туркм. оҥурга ‘позвонок; позвоночник’, шор. өҥэгэш ‘глазной зрачок’

I
ас диэнтэн хай
аата. Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын, Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай
Ханнык да улуу саҥаны аһыы халлаантан түспэтин поэт тус бэйэтин айымньыта ырылыччы көрдөрөр. «ХС»
Эмиэ да саҥа күн тыргыллар — Аҥаардас биһиэхэ ананан, Саҥаны аһыыга ананан. С. Данилов
II
аат.
1. Сиэмэх кыыллар уонна сорох атын да харамайдар балталарын иннинэн үүнэр уһун, уһуктаах тиистэрэ. ☉ Клыки хищных зверей и некоторых других животных
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕу тардан кээһэр. Саха фольк. [Мэхээлэчээн] кэннин хайыһан көрбүтэ, сүүнэ улахан сур бөрө аһыылара туртайбытынан кинини эккирэтэн субуруйан иһэр эбит. Т. Сметанин
[Бөрөм] үрдүгэр үктээри атахпын өрө көтөҕөн эрдэхпинэ, кыылым ырдьыгынаат, ынырык аһыылара килэстилэр, ойон турда. «ХС». Тэҥн. анаҕас, мохсоҕол
△ Киһи тииһин тас өттүгэр, үөһэ соҕуһунан үүнэр хос тиис. ☉ Глазной зуб, или клык верхней челюсти
Нэһилиэктэртэн киирэн үрүт-үрдүлэригэр үллүктэнэ турар суорҕан саҕа биэдэмэс кумааҕыларын үрдүнэн арай кини ачыкылаах аһыыта килэҥниир. Амма Аччыгыйа
«Чэ, икки киһи кэлиҥ, кыайыаххытынан маста көтөҕөн киллэриҥ», — диэн били дьуһуурунай киһи, күлэн аһыылара атыгыраан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ биитин кырыылара, уһуга. ☉ Острые края, лезвие, жало чего-л.. Сүгэ аһыыта. Баһымньы аһыыта
□ [Хаппытыан] ол сылдьан, биир күн мас суора туран, тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсон, атаҕа суох буолан хаалбыта. А. Неустроева. Үтэһэ кыһан эт үөллүлэр, чохороон аһыытынан сото чоҥкутун охсон силии оборон сиэтилэр, быартан тэлэ быһан ыраахтан уокка сырайдылар. БН ЫБ
ср. тюрк. аҕыг ‘клык’
III
1. даҕ.
1. Киһи кыайан элбэҕи сиэбэт, испэт ураты сытыы, кытаанах амтаннаах. ☉ Обладающий своеобразным острым вкусом; крепкий, горький
Барыта ыксал, аһыы хартыыһаҕа чачайбыт киһилии, икки хараҕын уута сарт түстэ, онуоха аҕылаан эрэ кэбистэ уонна өрө хатыыстаспытын кубулуппата. Эрилик Эристиин
Кыра баҕайы аһыы отону таах төннүөхтээҕэр итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Аһыы, кураххай амтаннаахтарын [дьаабылыкалары] эмти ытыран, амсайан эрэ көрөөт, сөбүлээбэтэхпитинэ сиргэ быраҕабыт. Н. Якутскай
2. Наһаа хабархай, киһи өр тулуйбат (сыт туһунан). ☉ Резкий, вызывающий раздражение, горький, кислый, едкий (о запахе)
«Үспүйүөн суолугар сыҥсыыр табаҕы дуу, атын аһыы сыттаах эми дуу куппут», — диэбит пограничник хомойбут куолаһынан. Н. Якутскай
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. В. Протодьяконов
Халҕаммыт дьэ аһылынна, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
2. аат суолт.
1. Киһи кыайан тулуйбат эбэтэр элбэҕи сиэбэт, испэт туох эмэ сытыы, кытаанах амтаннааҕа. ☉ Кислота, горечь; острота, крепость чего-л.
Сотору соҕус буола-буола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да, аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
[Араҕастыҥы туус] аһыытынан тууска тиийбэт буолан баран кураххай, ордук сиэрэтиҥи амтаннаах. И. Данилов
2. көсп. Кутурҕан, санаарҕабыл, мунчаарыы. ☉ Горе, печаль, скорбь
Өлбүт киһи аһыыта үс хонуктаах (өс хоһ.). Кэтириис эмээхсин соҕотох оҕотун аһыытыгар баттатан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Норуот ол дириҥ аһыытын [А.С. Пушкины өлөрүүнү], модун уордайыытын оччотооҕуга соччо биллэкөстө илик эдэр М.Ю. Лермонтов «Поэт өлүүтэ» диэн хоһоонугар эппитэ. Софр. Данилов
♦ Аһыы уу кэпс. — арыгы (үксүгэр үрүҥ арыгы). ☉ Спиртное (в основном спирт, водка)
Бу дойду дьоно аһыы ууну — арыгыны отой испэттэрэ, табаҕы тардар киһи тарбаҕынан эрэ ааҕыллар аҕыйаҕа, куһаҕан ыыс-бурут тыллары туттан этиспэттэрэ киһи хараҕар тута быраҕыллар. «Кыым»
Үтүө, кураан күннэргэ звено биир эмэ киһитэ «аһыы ууну» эккирэтэ сырыттаҕына, үлэ тохтуур, таһаарыыта намтыыр. «ЭК»
Аһыы ууну ас оҥостубут Арамаанап суоппар Аттыгар тиийэн, Ньыыпантап Ньыыкан, Ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, Хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай. Олох аһыыта-ньулууна — киһи олоҕун устатыгар көрсүһэр ыарахан-чэпчэки түгэннэрэ, үөрүүтэ, хомойуута. ☉ Трудные и радостные моменты, невзгоды и удачи, встречающиеся в жизни человека
Онто суох, мутугунан быраҕар муҥур үйэҕэ, олох аһыытын-ньулуунун, кэнэҕэс да кэмсиммэт гына, билэн хаалар ордук. Болот Боотур
Мин олох аһыытынньулуунун амсайбыт, олох туһунан ырыҥалаан, арааһы эргитэ саныыр улахан дьоҥҥо анаан суруйабын. В. Яковлев
Көхсүлэриттэн көрөн хаалбытым, оҕонньотторум барахсаттар, дьыл-күн өксүөнүн эрэ буолбакка, олохпут бары аһыытын-ньулуунун, бары сүөгэйинсүмэтин сүгэ сылдьар курдук көһүннүлэр. С. Федотов