глобус

I
аат. Ким-туох эмэ тас дьүһүнэ, мөссүөнэ, быһыыта-таһаата. ☉ Совокупность внешних признаков кого-чего-л., внешний вид, облик, внешность кого-чего-л.
Бу кыргыттартан таҥна сылдьар таҥаһынан, хаана ырааһынан, көрүҥэ нарынынан биир кыыс бэлиэтик көстөр. Н. Якутскай
Глобус — сир шарын модела, онон киниэхэ эрэ Сир тас көрүҥэ ордук сөптөөхтүк көрдөрүллэр. МНА ФГ
Тас көрүҥүнэн кини супсуон, кыра уҥуохтаах, түөрт уончалаах киһи эбит. С. Курилов (тылб.)
△ Киһи ис туруга тас дьүһүнүгэр көстүүтэ. ☉ Внешнее проявление внутреннего (эмоционального, душевного) состояния кого-л.
Кыыс эмискэччи кыыһырбыт көрүҥүттэн уол хараҕа төттөрү тэйдэ, мунаарда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Күтүөт киһи көстөн кэллэ, Көрүҥэ көлбөҕүрбүт курдук, Ньуура курутуйбут курдук, Кэтэҕириин уһукка Соҕотох бэйэтэ Сойуодуйан олордо. С. Зверев
[Тамара:] Аҕаа, көрүҥүҥ үчүгэй. С. Ефремов
II
аат.
1. Улахан, киэҥ уусудьуор, бөлөх майгынныыр өрүттэринэн наардаммыт чааһа, сороҕо. ☉ Вид, разновидность (птиц, животных, растений)
Хас биирдии уус көрүҥнэртэн турар. Холобур, эрэдьиискэ ууһа дьиикэй эрэдьиискэ уонна ыһыллар эрэдьиискэ диэн көрүҥнэрдээх. КВА Б
Билигин аан дойду үрдүнэн көтөр тоҕус тыһыынча көрүҥэ баара биллэр. ББЕ З
2. тыл үөр. Туохтуур хайааһын хайдах быһыылаахтык (хол., кылгастык, уһуннук, суһаллык, бытааннык уо. д. а.) оҥоһулларын көрдөрөр формата. ☉ Вид глагола
Таастар суруктарыгар ситэ сайда илик категорияларынан киэп уонна көрүҥ эрэ формаларын ыйыахха сөп. АНК БТТ
Туохтуурга дьиҥнээх көрүҥ формалара уонна көрүҥ суолталаах формалар диэн саҥалыы араарыы оҥоруллубут. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ итиитин-тымныытын кэмниир өлүүскэ, холо олуга. ☉ Единица измерения температуры, градус
Оҕо кыраадыһа үрдээн, пульса кутталлаахтык тэбэр буолан иһэр. Эрилик Эристиин
Кыраадыһым үрдүүрэ тохтоон, Миигин тимир кырабааппар Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… айманымаҥ, доҕоттоор! П. Тулааһынап
Баара-суоҕа икки хонук иһигэр халлаан отут кыраадыс тымныйа оҕуста. «ХС»
△ кэпс. Ыарыһах этин итиитин (температуратын) кэмниир тэрил, кыраадыһыннык. ☉ Градусник, термометр
Ыарыһаҕы тоҥсуйан, иһиллээн Туолкатын булбакка, Кыраадыс туруоран Кылатан көрбөккө …… Табылын билбэккэ тарҕатан кэбиспит. В. Чиряев
2. Арыгы (атын да итирдэр утах) төһө хатанын кээмэйэ. ☉ Единица измерения крепости вина (и другой алкогольной продукции), градус.
3. Эргимтэ 360 гыммыт биирэ (эргимтэ дугатын муннуктарын кээмэйэ). ☉ Единица измерения дуг и углов, равная 1/360 окружности, градус
Туруйалар айаннаатахтарына сүүс уон кыраадыстаах муннук тахсар гына кэккэлээн көтөллөрүн учуонайдар бэлиэтии көрбүттэрэ. БК БК
Тула өттүгүн көрө ис, төбөҥ 360 кыраадыс эргичиҥнии иһиэхтээх. КИ АДББ
АХШ-ка биирдэ холорук паровоһу өрө ытыйан таһааран, салгыҥҥа 180 кыраадыс эргиппитэ уонна атын суолга илдьэн түһэрбитэ. ДьДьДь
4. геогр. Географическай хаартаҕа сир усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэй. ☉ Единица измерения долготы и широты на географических картах, градус
Хаарта сыысхалын глобус кыраадыстаах сиэккэтин кытта тэҥнээн быһаарыахха сөп. САИ ССРС ФГ
♦ Муҥ кыраадыһынан көр муҥ
Балтараа көс сири муҥ кыраадыһынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
«Оппутун, күргэбитин, быһыппытын уот сиэн эрэр», — дии санаат, атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киирдэ. М. Доҕордуурап
Кэннибин хайыһан көрбүтүм, доҕорум муҥ кыраадыһынан эккирэтэн иһэр. «ХС»
◊ Кыраадыс сиэккэтэ — хаартаҕа сир шарын усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэйдээх сиэккэ. ☉ Сетка градусов долготы и широты на географических картах.