несчастный, горемычный; уһун сордоох горемыка несчастный; хара сордоох злосчастный; сордоох суланарын таптыыр погов. горемыка любит сетовать.

1. аат.
2. Киһи тириитин уонна ис да уорганнарын көрдүгэннээн сиир сыстыганнаах ыарыы. ☉ Проказа, лепра
   «Лида, эн араҥынан ыалдьыбатах эбиккин», — диэн Сергей Иванович үөрүүлээхтик быһаарбыта. И. Федосеев
   [Екатерина Татаева] уон түөрт саастаах эдэркээн кыысчаан. Кини ийэтэ икки сыллааҕыта араҥтан өлбүтэ. «ХС»
3. үөхс., түөлбэ. Дууһа, бодоҥ, тойооску. ☉ Горемыка, калека, негодяй. Дьэ, эмиэ араҥ дии. Бу араҥы көр эрэ
4. даҕ. суолт. Ыарыһах, ханнык эрэ ааһан-араҕан биэрбэт ыарыынан ыалдьар. ☉ Больной, страдающий какой-л. хронической болезнью
   Миитэрэй өлүк сирэйдээх, араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
   Чоочо баай, тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн, Үс саханы түҥнэрэн, Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
   Бэйэтэ быһааран кэпсээбэтэҕэ буоллар, сааһын тухары аалларан ыалдьыбыт араҥ киһи диэ суох эбиппин. А. Данилов
   ◊ Араҥ (аас) аҕата — кыамматтары көрөр-харайар, аһыныгас үтүө сүрэхтээх киһи. ☉ Человек сердобольный, помогающий убогим-сирым, благодетель. Араҥ ыарыы көр араҥ
5. 1858 сыллаахха соҕотох Орто Бүлүү улууһугар аҕыс уон түөрт киһи араҥ ыарыыга ыалдьар эбит. Багдарыын Сүлбэ
   Аны араҥ ыарыы, холера, чумаа, натуральнай уоспа, ымынахтаах тиип, титириир, одуруун курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
   алт. сараҥ

I
аат. Улахан эрэйи, сору көрүү, эрэйдэнии, санаа оонньооһуна, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Сильное физическое или душевное страдание, мука
Герасим аҕабыыт барытын эргитэ санаатаҕына, урукку иирэн ыалдьар муҥа эргийиэх курдуга. Эрилик Эристиин
Лаврентий Ни колаевич буоллаҕына хараҕын симэн, ыарыы муҥун аралдьыта сатаан, наар ахтылҕан хаата, өй-санаа харсыһар түһүлгэтэ буолан сытар. Н. Габышев
Тэриэнтэйдээх Балааҕыйа өрүү ыар м у ҥ ҥ а сылдьыбыт эрэйдээхтэр. Л. Попов
♦ Муҥа суох саныыр — кими эмэ кинитээҕэр эрэйэ-муҥа суоҕунан ааҕар. ☉ Горемыка о горемыке лучшего мнения, чем о себе
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, ыал буолан олорбуттара. А. Софронов. Муҥҥун туон (ытат) — туохтан эмэ олус эрэйдэнэн, хомойон муҥатый. ☉ Печалиться, горевать; сожалеть (о чём-л.)
[Кыһалҕа] бэйэтин амырыын аналыттан муҥун туонан кутуран дьылыһытан барда. И. Гоголев
Бырдахха быһыта сиэтэн [Дьөгүөрсэлээх] муҥ нарын ытаталлара. Н. Якутскай
Тулаайахтар, дьадаҥылар мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова. Муҥу көр — туохтан эмэ олус эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Стра дать, мучиться
Захаровна ыйы мэлдьи тииһэ ыалдьан, муҥ бөҕөнү көрбүт эбит. Амма Аччыгыйа
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка, муҥу көрө сылдьыахтааҕар, биһ и эх э о ҕо б у о л у ҥ. Эрилик Эристиин. Муҥу муннунан тыыран — олоххо олус элбэх эрэйдэри көрсөн, кыһалҕаны билэн. ☉ Претерпев жизненные невзгоды, пережив много горя
Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин. Муҥ хааны кэт (көр) — тугу эмэни гынан улаханнык эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Страдать, мучиться, терзаться (п ы т аясь осуществить что-л.)
Били оҕонньор, ону-маны үүттээтэҕэ буолан, муҥ хааны кэтэр. ГНС СТСДТ
ср. др.-тюрк. мыҥ ‘страдание, забота’, муҥ ‘потребность, нужда, забота; тягота; страдание, горе’, буҥ ‘печаль, скорбь, страдание’, тат. моҥ, уйг. муҥ ‘печаль, грусть, уныние’
II
аат. Туох эмэ муҥутуур кэриҥэ; ким-туох эмэ туох баар кыаҕа, күүһэ (үксүн тард., тут. түһүккэ тутлар). ☉ Предел, крайняя степень чего-л. (в основном употр. в ф. орудн. п. притяж. склонения)
[Эрдэлиир] төбөтүн лыкытта, уоһун ньимиччи тутунна, хараҕын муҥунан к ө р д ө. Амма Аччыгыйа
«Тохто-оҥ! Миигин өйдөөн истиҥ!» — диэн, истэ сатаан баран, бириистэн на чаалынньыга күөмэйин муҥунан хаһыытаата. Н. Якутскай
Киэһэ күөс муҥунан куобахтарын этин буһаран сиэтилэр. «ХС»
◊ Муҥ кыраайынан (кыраадыһынан) — төһө кыах баарынан, туох баар к ү ү һ ү н э н. ☉ Во всю прыть, что есть мочи
Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
Аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Л угинов. Кини табаларын үүрэр маһынан тырыта кэйэн, муҥ кыраадыстарынан сүүрдэн иһэн, бу күннэргэ туох-туох буолбутун өйдүү сатыы испитэ. Н. Якутскай. Тэҥн. тыына быстарынан
ср. монг. муҥ ‘богатый, изобильный’
III
аат., эргэр. Биир мөһөөх. ☉ Сто рублей
Иэс хаалбыта өссө аҕыстоҕус муҥ. «ХС»
ср. др.-тюрк. миҥ, биҥ, тюрк. меҥ, минг, мыҥ, муҥ ‘тысяча’
IV
аат сыһыан т., к э п с. Э т иллэр санаа муҥутаан, түбэлтэ да курдук буолуон сөп диэн санааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение крайней, хотя и случайной возможности действия (употр. в условном периоде)
Муҥ, ол туһунан билэр да буоллаххына, олох кэпсээмэ. Муҥ, уон да киһи эбии таҕыстаҕына, мунньуу бүгүн син биир бүппэт.  Муҥ, кэлбитин көрдөххүнэ, миэхэ манна биллэрээр. ПЭК СЯЯ
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттулуннаҕына, хайааһын буолуон сөбүн сабаҕалааһыны көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами возможного наклонения, имеет оттенок предположения о возможности действия
Ити өтөҕү көрүөх эрэ, аппыт, муҥ, манна турара буолаарай.  Оскуолаҕа барыаҕыҥ эрэ, муҥ дириэктэри көрсөөйөбүт. «ХС»