I горе, мука, мучение; муҥу көр = пережить горе; муҥҥун туон = раскаиваться в своём поступке; раскаиваться в содеянном; муҥ маһы кэрийбэт , киһини кэрийэр посл. горе не по деревьям ходит, а по людям; муҥу даҕаны ! ох, мучение!; ох, наказание!; муҥу даҕаны , хаһан тиийэр дьоммутуй ? ох, мучение, и когда же это мы дойдём?
II предел, граница; крайняя степень чего-л.; тэриэлкэ муҥунан мини истэ он съел полную тарелку супа; аттары муҥ кыраайынан сүүртүлэр они погнали лошадей во всю прыть # муҥ саатар по крайней мере; в крайнем случае, хотя бы; муҥ саатар , дьоҥҥун көрүс хотя бы повидайся с родными.
III модальное сл. разг. (а) вдруг; муҥ , манна кэлээрэй вдруг он сюда придёт.

сильная мука, безмерное страдание, пытка (моральная и физическая).

мучение, страдание, мука; муҥун-таҥын этэр он сетует на свой страдания.

мука, мучение, страдание.

n. suffering, hardship; муҥнаах a. poor, bad-off, destitute

I
аат. Улахан эрэйи, сору көрүү, эрэйдэнии, санаа оонньооһуна, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Сильное физическое или душевное страдание, мука
Герасим аҕабыыт барытын эргитэ санаатаҕына, урукку иирэн ыалдьар муҥа эргийиэх курдуга. Эрилик Эристиин
Лаврентий Ни колаевич буоллаҕына хараҕын симэн, ыарыы муҥун аралдьыта сатаан, наар ахтылҕан хаата, өй-санаа харсыһар түһүлгэтэ буолан сытар. Н. Габышев
Тэриэнтэйдээх Балааҕыйа өрүү ыар м у ҥ ҥ а сылдьыбыт эрэйдээхтэр. Л. Попов
♦ Муҥа суох саныыр — кими эмэ кинитээҕэр эрэйэ-муҥа суоҕунан ааҕар. ☉ Горемыка о горемыке лучшего мнения, чем о себе
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, ыал буолан олорбуттара. А. Софронов. Муҥҥун туон (ытат) — туохтан эмэ олус эрэйдэнэн, хомойон муҥатый. ☉ Печалиться, горевать; сожалеть (о чём-л.)
[Кыһалҕа] бэйэтин амырыын аналыттан муҥун туонан кутуран дьылыһытан барда. И. Гоголев
Бырдахха быһыта сиэтэн [Дьөгүөрсэлээх] муҥ нарын ытаталлара. Н. Якутскай
Тулаайахтар, дьадаҥылар мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова. Муҥу көр — туохтан эмэ олус эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Стра дать, мучиться
Захаровна ыйы мэлдьи тииһэ ыалдьан, муҥ бөҕөнү көрбүт эбит. Амма Аччыгыйа
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка, муҥу көрө сылдьыахтааҕар, биһ и эх э о ҕо б у о л у ҥ. Эрилик Эристиин. Муҥу муннунан тыыран — олоххо олус элбэх эрэйдэри көрсөн, кыһалҕаны билэн. ☉ Претерпев жизненные невзгоды, пережив много горя
Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин. Муҥ хааны кэт (көр) — тугу эмэни гынан улаханнык эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Страдать, мучиться, терзаться (п ы т аясь осуществить что-л.)
Били оҕонньор, ону-маны үүттээтэҕэ буолан, муҥ хааны кэтэр. ГНС СТСДТ
ср. др.-тюрк. мыҥ ‘страдание, забота’, муҥ ‘потребность, нужда, забота; тягота; страдание, горе’, буҥ ‘печаль, скорбь, страдание’, тат. моҥ, уйг. муҥ ‘печаль, грусть, уныние’
II
аат. Туох эмэ муҥутуур кэриҥэ; ким-туох эмэ туох баар кыаҕа, күүһэ (үксүн тард., тут. түһүккэ тутлар). ☉ Предел, крайняя степень чего-л. (в основном употр. в ф. орудн. п. притяж. склонения)
[Эрдэлиир] төбөтүн лыкытта, уоһун ньимиччи тутунна, хараҕын муҥунан к ө р д ө. Амма Аччыгыйа
«Тохто-оҥ! Миигин өйдөөн истиҥ!» — диэн, истэ сатаан баран, бириистэн на чаалынньыга күөмэйин муҥунан хаһыытаата. Н. Якутскай
Киэһэ күөс муҥунан куобахтарын этин буһаран сиэтилэр. «ХС»
◊ Муҥ кыраайынан (кыраадыһынан) — төһө кыах баарынан, туох баар к ү ү һ ү н э н. ☉ Во всю прыть, что есть мочи
Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
Аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Л угинов. Кини табаларын үүрэр маһынан тырыта кэйэн, муҥ кыраадыстарынан сүүрдэн иһэн, бу күннэргэ туох-туох буолбутун өйдүү сатыы испитэ. Н. Якутскай. Тэҥн. тыына быстарынан
ср. монг. муҥ ‘богатый, изобильный’
III
аат., эргэр. Биир мөһөөх. ☉ Сто рублей
Иэс хаалбыта өссө аҕыстоҕус муҥ. «ХС»
ср. др.-тюрк. миҥ, биҥ, тюрк. меҥ, минг, мыҥ, муҥ ‘тысяча’
IV
аат сыһыан т., к э п с. Э т иллэр санаа муҥутаан, түбэлтэ да курдук буолуон сөп диэн санааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение крайней, хотя и случайной возможности действия (употр. в условном периоде)
Муҥ, ол туһунан билэр да буоллаххына, олох кэпсээмэ. Муҥ, уон да киһи эбии таҕыстаҕына, мунньуу бүгүн син биир бүппэт.  Муҥ, кэлбитин көрдөххүнэ, миэхэ манна биллэрээр. ПЭК СЯЯ
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттулуннаҕына, хайааһын буолуон сөбүн сабаҕалааһыны көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами возможного наклонения, имеет оттенок предположения о возможности действия
Ити өтөҕү көрүөх эрэ, аппыт, муҥ, манна турара буолаарай.  Оскуолаҕа барыаҕыҥ эрэ, муҥ дириэктэри көрсөөйөбүт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

сыһыан холб.
1. С ө ҕ ү ү б ы л а а с т а а х к ү ү һ ү р д э н , бэлиэтээн этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется при усилении, выделении высказываемой мысли со значительным оттенком изумления (даже и)
Муҥ саатар, [сымыйалыыр аата] тардыалата да түһэн ылбат. А. Сыромятникова
Муҥ саатар, сөмөлүөт халлааҥҥа хаалларар маҥан сурааһына саҥа хаар кэнниттэн алааһын ортотунан кини хайыһарынан тэлэн тахсыбыт суолунуу тыргыллар. В. Иванов
2. Этиллэр санааҕа, муҥур уһукка оҥоһуллар соҕотох кыаллыах, наадалаах, сиэрдээх хайааһын диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает такое отношение говорящего к высказываемой мысли, что она вынужденно считается единственно допустимой, желаемой, нужной при создавшихся трудных, безвыходных условиях (хотя бы, в крайнем случае)
Муҥ саатар, дьон баарына айдааны тардыма. Эрчимэн
[Варвара:] «Оччоҕо муҥ саатар эйигин үчүгэйдик харыстаан илдьэ сырыт», — диэн Мэхээлэ Уйбаанабыстан көрдөһөн көрүөм. Болот Боотур
Муҥ саатар, билиҥҥи балыыһа иһинэн көннөрү стационары көҥүллээтэллэр мин үлэлии барарга сөбүлэһиэм этэ. «ХС»
3. Саҥарааччы хомойор, суланар, абаккатыйар санаатын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения сетования, негодования, чувства огорчения говорящего (как назло, и к тому же)
Муҥ сатаатар, үөскэ сылдьар Сима Семёнов боппуруоһу туруорсан испэт. А. Сыромятникова
— Чэ, эн өйдөө, хоргутума. Ба рыта бүгүн, муҥ саатар! «ХС»
Ханна барабын? Муҥ саатар халлаан …… хабыс-хараҥа. Г. Николаева (тылб.)

аат. Киһ и т уруг ун, өйү нсанаатын айгыратар улахан эрэй, кыһалҕа. ☉ Мука, безмерное страдание (моральное и физическое)
Бу кырдьаҕас көрүҥэр кинилиин муҥ-сор аргыстаспыта киһи хараҕар тутатына быраҕыллар. «ХС»

аат. Эрэй, муҥ, эрэйдэнии. ☉ Мучение, страдание, мука. Муҥун-таҥын этэр
ср. др.-тюрк. муҥ тар ‘тяготы, горе, страдание’

аат. Киһини улаханнык эрэйдиир быһыы, киһи олус эрэйдэнэр, муҥнанар туруга. ☉ Страдание, мучение, горе, беда
[Боккуо:] Аҕам, ийэм бааллара буоллар, ама бу курдук сору-муҥу көрөн сылдьар этиэм! А. Софронов
Сэрии ыһыах, көр-күүлэй буолбатах. Сэрии — сор-муҥ, өлүү. Софр. Данилов
Сор-муҥ бөҕөнү көрдүм, ытыырбар хараҕым уута уолла, санааргыырбар өйүмсанаам уоһунна. М. Доҕордуурап

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. ☉ Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов