боязливый, трусливый || трус; куттамсахха турбут барыта тойон погов. трусу всяк господин.

I) господин; баай тойон богатый господин; тойон оҕото мэнигилээтэҕинз , кулут оҕото таһыллар посл. шалит господское дитя—наказывают дитя слуги; 2) разг. глава семьи, хозяин; баар суох ыал тойоно единственный глава семьи; дьиэлээх тойон глава семьи; 3) прост, начальник; 4) орёл; тойон кыыл орёл; тойон оҕото тойон , тураах оҕото тураах посл. птенец орла — орёл, птенец вороны — ворона тойон ымыы щур (птичка); тойон ыҥырыа пчела.

фольк. священный, божественный; высокочтимый; үрүҥ аар тойон пресветлый господин (всевышнее божество, творец и верховный властитель всей жизни на земле); аар баҕах священный жертвенный столб (где приносился в жертву духам скот необычной масти); аар маҥан холумтан священный домашний очаг (букв. огромный белый камин); аар тойон аҕа высокочтимый господин отец (почтительно-церемонное обращение к отцу); аар тайҕа седая священная тайга.

1) дед, дедушка; эһэм мой дед; хос эһэтэ его прадед; 2) медведь || медвежий; үрүҥ эһэ белый медведь; эһэ уордаах да арҕахха сытар погов. грозен медведь, да в берлоге лежит; эһэ баһа буолан олорор погов. он как медвежья голова (т. е. грозен, внушителен); 3) уст. почтительное обращение к духу огня: уот эһэм! господин мой огонь! # эһэ бараах турухтан (род кулика ).

аат., атаах., фольк. Тойонум, хаһаайыным. ☉ Милый мой хозяин, дорогой мой господин
Эрэллээхэй иччикэйим, Үтүө санаалаах Үс хос эргиирдээх Ньыгыл таас оройгор Долоҕойдоон тохтотон, Таба түһэрэн, Истэн сэҥээр эрэ. П. Ядрихинскай
Тойон иччикэйим, Мин эйиэхэ аналлаах ат сылгы буолан Уоттаах Дьөһөгөйтөн айыллыбытым. Ньургун Боотур
Итиччэтигэр эн, Иччикэйим оҕото, Хабан ылан, Быһа тутан, Быһаҕаһын истэригэр иһэрт, Быһаҕаһын тастарыгар аҕыныахтаа! П. Ядрихинскай

аат., эргэр. Үрдүк соло, тойон (улуу, ытык диэн өйдөбүллээх). ☉ Высокий чин, господин, правитель, предводитель (со значением «великий, почтенный»)
Былыр «тыгын» диэн тыл «тойон» диэн суолталааҕа үһү. И. Гоголев
Саха тылыгар баай, дархан, хаан, тыгын диэн салалта сололоро бааллар. ВУА БС
др.-тюрк. тэгин, тегин

даҕ., үрд. Улуу-хаан, улуу, саамай үрдүкү. ☉ Высокочтимый, почтеннейший
Оһоллоох үҥүүбүнэн өлөрдөхпүнэ хороҥ Айыым хоргутуоҕа, эдьэн Айыым тэлэһийиэ буоллаҕа. Саха фольк. Эдьэн Иэйэхсит илэ чахчы эҕэрдэнэн эркиннээбитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдьэн Иэйэхсит эҥэрдэстин, Аҕам Айыыһыт аргыстастын! А. Софронов
ср. тув. эдьэн ‘китайский император’, тодж., бур., монг. эзэн ‘господин, хозяин’, эвенк. эден ‘хозяин, хозяйка’

аат., кэпс.
1. Бэйэҕинээҕэр эдэр киһиэхэ туһулаан этэргэ: эдэр киһи, уолчаан. ☉ Обращение к более молодому человеку: молодой человек, парень
Нойон, ханна бардыҥ? ПЭК СЯЯ
Нойон, ити олус эдэр барахсаны кэргэн ылбыккын дии, ама бэйэ бараллаатын булумматах муҥуҥ эбитэ дуу? Н. Якутскай. Иһит эрэ, нойон, сэриилэргиттэн биир эрэ тыһыынча киһитэ аҕал, оччоҕо мин кыһыллары хайа уҥуоргутуттан кыйдыыбын! С. С а р ы г - о о л (тылб.)
2. сэнээн. Эдэр киһини эҕэлээхтик ыҥырар тыл. ☉ Молодец, удалец
Дьэ, нойон, богдоо. Дьэргэйбитиҥ эрэ бэрдэ, Эн даҕаны үтэһэҥ тоһунна ини, Эн даҕаны тоһуҥ туолла ини?! П. Ойуунускай
Этэрин эттэҕиҥ да, нойон, мин булка куруутун соҕотоҕун сылдьааччыбын. Суорун Омоллоон
ср. тунг. нойон, монг. нойан, бур. ноён ‘господин’

в разн. знач. служить; армияҕа сулууспалаа = служить в армии; норуокка сулууспалаа = служить народу; тойсҥҥо сулууспалаа = уст. служить господину; бартыбыалым уһуннук сулууспалаата разг. мой портфель прослужил долго.

I
туохт., эргэр. Сылайан-элэйэн, айгыстан кэл, бар. ☉ Ехать, идти с трудом, тяжело
Алтан түөстээх Айыы далбарайбын Ахтан-ахтан ахан, Аҥарым эрэ буолан Айаннаан ааран кэллим. П. Ядрихинскай
△ аараа диэн курдук
Сааһыран, хаар да баттаан, мин айаным бытаарар... Арай күн-түүн тоҕо таптаан Аргыс тыал хоспор аарар? С. Тарасов
II
даҕ., үрд. Улуу, сүүнэ; ытык (үксүгэр поэт. эпитет). ☉ Огромный, великий; почтенный, важный, священный (обычно употр. как поэт. эпитет)
Саҥардыы хаампыт кыра оҕотуттан тоҕус уонун туолбут аар кырдьаҕаһыгар тиийэ кэлбиттэр [ыһыахха]. Күннүк Уурастыырап
Үрдүбүтүнэн аар тиит маспыт мутукчата нуоҕайар. Эллэй
Ыһыах түһүлгэтигэр аар сэргэлэр анныларыгар аас тэллэхтэргэ Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа
♦ Аар акаары (дааргы) — тугу да толкуйдаабат, хоҥ мэйии. ☉ Круглый дурак
Алдьанар быабытыгар Аар акаарыны Туруйаны булан Тойон оҥордоххут. С. Васильев
Бу уол өйүнэн соччо аар дааргы буолбатах быһыылааҕа — кэпсэтэрэ син хоп курдуга, сирэйэ-хараҕа даҕаны сытыы соҕуһа. Н. Якутскай
Атын тылы аанньа ахсарбатах, Аар акаары мин буолбатахпын. И. Федосеев
◊ Аар баҕах — 1) эргэр. кэрэх сүөһүтүн баайар, эбэтэр кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитин ыйыыр уһун моойдоох, ойуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, к которому привязывали жертвенную скотину и на который вешали шкуру принесенной в жертву скотины. Ойуун ыйыытынан-кэрдиитинэн дьон тобоҕо тахсаннар бастыҥ түннүк туһунан аар баҕаҕы астылар, унаар саламаны тартылар
Ол кэнниттэн чоккуруос харахтаах, сиикэй тыҥаны туора уоппут курдук кыһыл мэлдьэҥ тумустаах туос элэмэс дьүһүннээх, тоҕус хаардаах атыыр сылгыны аҕалан аар баҕахха умса баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аар баҕаҕы кэрэх ыйыырга туруораллар үһү. «Чолбон»; 2) көсп. сүдү, модун, ытык. ☉ Могучий, священный (о сэргэ, столбах, колоннах)
[Үс сэргэттэн] саамай улаханнара — тоҕус томторҕолоох тоҕус эрбэхтээх аар баҕах сэргэ. СНЕ ӨОДь
Эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Аар баҕах трибунаҕа тахсан, араатардаан сырбатабын. «ХС». Аар тойон аҕа — ытыктаан, сүгүрүйэн, кырдьаҕаһымсытан аҕаны ааттааһын (тард. ф-гар тут-лар, үксүгэр фольк.). ☉ Высокочтимый господин-отец (почтительно-церемонное обращение к родителю — употр. обычно в фольк., притяж. ф.)
Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Ньургун Боотур
Дьэ, Маппыр, Аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Үрүҥ аар тойон көр <Үрүҥ> Айыы Тойон