1) градус; 10 кыраадыс итии 10 градусов тепла; 2) разг. градусник, термометр.

шкала; кыраадыс шкалата шкала градусника.

измерять температуру (больному) градусником, термометром.

1) ставить; кинигэлэри долбуурга туруор = ставить книги на полку; баҕаната туруор = ставить столб; массыынаны гаражка туруор = поставить машину в гараж; кыраадыста туруор = ставить градусник; муннукка туруор = ставить в угол (ребёнка); остуолла туруор = накрывать (букв. ставить) стол (угощать кого-л.); 2) ставить, назначать; харабылга туруор = назначить кого-л. в караул; 3) ставить, выдвигать, предлагать; боппуруоһу дьүүлгэ туруор = ставить вопрос на обсуждение; мин кини кандидатуратын туруорабын я выдвигаю его кандидатуру; 4) ставить; пьесаны туруор = ставить пьесу; 5) поднимать, будить; сарсыарда эрдэ туруораарыҥ меня разбудите рано утром # атаҕар туруор = поставить на ноги; диагноста туруор = ставить диагноз; кириэс туруор = ставить крест на ком-чём-л.

аат.
1. Туох эмэ итиитин-тымныытын кэмниир өлүүскэ, холо олуга. ☉ Единица измерения температуры, градус
Оҕо кыраадыһа үрдээн, пульса кутталлаахтык тэбэр буолан иһэр. Эрилик Эристиин
Кыраадыһым үрдүүрэ тохтоон, Миигин тимир кырабааппар Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… айманымаҥ, доҕоттоор! П. Тулааһынап
Баара-суоҕа икки хонук иһигэр халлаан отут кыраадыс тымныйа оҕуста. «ХС»
△ кэпс. Ыарыһах этин итиитин (температуратын) кэмниир тэрил, кыраадыһыннык. ☉ Градусник, термометр
Ыарыһаҕы тоҥсуйан, иһиллээн Туолкатын булбакка, Кыраадыс туруоран Кылатан көрбөккө …… Табылын билбэккэ тарҕатан кэбиспит. В. Чиряев
2. Арыгы (атын да итирдэр утах) төһө хатанын кээмэйэ. ☉ Единица измерения крепости вина (и другой алкогольной продукции), градус.
3. Эргимтэ 360 гыммыт биирэ (эргимтэ дугатын муннуктарын кээмэйэ). ☉ Единица измерения дуг и углов, равная 1/360 окружности, градус
Туруйалар айаннаатахтарына сүүс уон кыраадыстаах муннук тахсар гына кэккэлээн көтөллөрүн учуонайдар бэлиэтии көрбүттэрэ. БК БК
Тула өттүгүн көрө ис, төбөҥ 360 кыраадыс эргичиҥнии иһиэхтээх. КИ АДББ
АХШ-ка биирдэ холорук паровоһу өрө ытыйан таһааран, салгыҥҥа 180 кыраадыс эргиппитэ уонна атын суолга илдьэн түһэрбитэ. ДьДьДь
4. геогр. Географическай хаартаҕа сир усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэй. ☉ Единица измерения долготы и широты на географических картах, градус
Хаарта сыысхалын глобус кыраадыстаах сиэккэтин кытта тэҥнээн быһаарыахха сөп. САИ ССРС ФГ
♦ Муҥ кыраадыһынан көр муҥ
Балтараа көс сири муҥ кыраадыһынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
«Оппутун, күргэбитин, быһыппытын уот сиэн эрэр», — дии санаат, атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киирдэ. М. Доҕордуурап
Кэннибин хайыһан көрбүтүм, доҕорум муҥ кыраадыһынан эккирэтэн иһэр. «ХС»
◊ Кыраадыс сиэккэтэ — хаартаҕа сир шарын усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэйдээх сиэккэ. ☉ Сетка градусов долготы и широты на географических картах.

туохт.
1. Айаххыттан силгин төлө биэрэн таһаар. ☉ Плевать
Хантайан туран силлээмэ — хараххар түһүө. Саха фольк. Мичээрдээбитинэн хамсатын күлүн тэбээн тобугуратта, онтон тииһин быыһынан силлээн чыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Силлээтэххинэ, силиҥ муус буолан хаарга дьөлө түһэр. Суорун Омоллоон
2. көсп., кэпс. Кими-тугу да кытта аахсыбат буола аахайыма, күүскэ сэнээ. ☉ Выказывать презрительное отношение к кому-чему-л., плевать на кого-что-л. «Силлиибин мин эн сирэйгэр, эн баайгар!» — диэбитэ кини эрчимнээхтик. Суорун Омоллоон
Кинилэр [старателлэр] ол социалистическай куоталаһыы эҥин диэҥҥэ силлииллэр. Софр. Данилов
Сиилээччилэргэ кини силлиирэ, хайҕааччылары ордук күндүтүк саныыра. «ХС»
♦ Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ көр бэлэс
Өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин! Р. Баҕатаайыскай
[Даайыс:] Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Ииппит-аһаппыт, бэлэһигэр силлээбит аҕата эн буоллаҕыҥ. Ол иһин эн диэки буолан эрдэҕэ. ХКК
Сиргэ силлээ көр сир. Эн суруккун тутан баран сиргэ силлээтибит. Н. Лугинов
Бэйэтин мөлтөҕүттэн бэйэтэ кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин
Албыҥҥа киирбиттэриттэн кыһыйан сиргэ силлээтилэр. П. Филиппов. Силлиэхпин да баҕарбаппын — олох да наадыйбаппын, кыһаммаппын (сэнээн, абааһы көрөн этии). ☉ Наплевать на когочто-л. (с презрением, ненавистью)
Эн баайгар мин силлиэхпин да баҕарбаппын! Амма Аччыгыйа
[Марыына:] Эн, ороспуой, туох үтүө быһыыгар-майгыгар мин ойох барыам этэй? Эйиэхэ силлиэхпин да баҕарбаппын, сиэ! Эрилик Эристиин
Эйиэхэ силлиэхпин да баҕарбаппын. Буот, ону өйдөө, акаарыа. Нэртэ
◊ Силлиир иһит — ыарыһах киһи силлиир-хаахтыыр анал иһитэ. ☉ Сосуд для сплёвывания, плевательница
Силлиир иһиттэри этэрээтинэн оҥорон ыалларга тарҕаталлара. «ХС»
Диспансер ыарыһахха наадалаах предметтэри (градуснигы, силлиир иһити, ис таҥаһы) биэрэр. НСЕ ТСЫаКРЭ