прил. грамматическай, грамматика; грамматические правила грамматика быраабылалара; грамматическая ошибка грамматическай алҕас.

ж. морфема (тыл лексическэй эээтэр грамматическай суолталаах сорҕото).

и. д. от ырыт= 1) чистка (внутренностей); 2) перен. разбор, разбирательство, рассмотрение; грамматическай ырытыы грамматический разбор; 3) карт. тасовка.

с. көннөрү кэпсэтии тыла (күннээҕи кэпсэтии тыла, ону тэҥэ литературнай тыл нуормата буолбат көннөрү кэпсэтиигэ туттуллар тыллар, грамматическай форма-лар уонна этиилэр).

с. 1. (норма) быраабыла; грамматические правила грамматическай быраабылалар; правила внутреннего распорядка ис бэрээдэк быраабылалара; 2. (принцип поведения) быраабыла, бэрээдэк; он человек строгих правил кини кытаанах быраабыла-лаах киһи;# как правило или как общее правило быраабыла курдук, үксүн.

силбэс диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор күүһүн муҥунан охсон даллаҥнаан иһэрин көрөн, аһына санаата, киниэхэ утары киирэн суолун силбэһиннэрэн биэрдэ. Л. Габышев
Икки тус-туһунан тыл этиллиилэрин силбэһиннэрэн биир тыл оҥоруу — нуучча тылын грамматическай тутулун уларытар. «ХС»

көһүс диэнтэн хай
аата. Дьыллар киириилэриттэн-тахсыыларыттан, халлаан сулустара алтыһыыларыттан, көтөр кынаттаах, сүүрэр атахтаах көсүһүүтүттэн сылыктаан, тойонноон көрдөххө, өтөрнаар биллибэтэх бэрт диэн улуу умайар уот кураан адьас чугаһыах тустаах буолла. Суорун Омоллоон
◊ Саҥа чаастарын көсүһүүлэрэ тыл үөр. — биир саҥа чааһа бэйэтин төрүт суолтатын уонна грамматическай бэлиэтин сүтэрэн, атын саҥа чааһын суолтатын уонна грамматическай бэлиэтин ылыныыта. ☉ Переход одной части речи в другую. Саҥа чаастарын көсүһүүлэрэ дэҥҥэ көстөн ааһар

туохт., кэпс. Туох эмэ сөбүн дуу, сыыһатын дуу төрүөттээ, быһаар. ☉ Мотивировать что-л. Сэһэн өссө күүстээх буолуоҕун, суруйааччы көрдөрөр кэмпилиигин …… ситэри матыыптаабатаҕа буолар. Н. Түгүнүүрэп
[Алтан Сарын] саха тыла уонна нуучча тыла грамматическай сокуоннара уратыларынан нуучча тылыттан киирэр тыллар саха тылын грамматикатын алдьатыахтара диэн матыыптаабыта. «ХС»
Саха сирин күбүрүнээтэрэ Департамент бэчээт дьыалатыгар кэмитиэтин аналлаах көҥүллэрэ, тылбаастара суох диэн матыыптаан испэктээктэри туруорары боппута. ДьДьДь

сөпсөс диэнтэн хай
аата. Мин тоҕо толору өйдөһүүнү эрэйбэппиний? Сүнньүнэн, сөпсөһүү баар да бүттэ. Н. Лугинов
◊ Сөпсөһүү ситимэ тыл үөр. — баһылатар тыл баһылыыр тыл грамматическай форматыгар сөп түһэсиһиитэ. ☉ Согласование
Туһаан уонна кэпсиирэ бэйэ бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээхтэр, сөпсөһүү ситиминэн холбоһоллор. ННН СТМО
Сөпсөһүү ситимэ туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар баар. ЧМА СТС СЭ

I
хай I диэнтэн х-ччы аата. Кулууп дьиэтин хайааччылар субуотунньукка сарсыарда эрдэттэн кэллилэр
II
хай II диэнтэн х-ччы аата
Булчукка ыта …… сирдьитэ, суол хайааччыта буолара. Багдарыын Сүлбэ
III
аат., тыл үөр. Тугу эмэ гынар, оҥорор ким, туох эмэ. ☉ Действующее лицо, субъект
Хайааччы хайааһыны тус бэйэтэ оҥорор. ФГГ СТ
Грамматическай хайааччыны бэлиэтээһин төрүт түһүк сүрүн суолтата буолар. ВИП СТПС
Тус туохтуур — хайааччы сүрүн хайааһынын бэлиэтиир халыып. СБТМ
◊ Хайааччы аата тыл үөр. — туохтууртан -ааччы сыһыарыынан үөскүүр, хайааччыны бэлиэтиир аат тыл. ☉ Имя действующего лица. Туорааччы диэн тыл хайааччы аата буолар