разг. прям., перен. грамотный; грамотнай сурук грамотное письмо; кини грамотнай инженер он грамотный инженер.

1. писарь; секретарь; штабка суруксутунан үлэлиир он работает писарем при штабе; улуус суруксута уст. улусный, волостной писарь; мунньах суруксута секретарь собрания; 2. разг. грамотный; суруксут киһи грамотный человек; халлаан суруксута совершенно безграмотный (букв. небесный писаришка).

1) грамотный; образованный; учёный; үөрэхтээх киһи грамотный, образованный человек; үөрэҕэ суох неграмотный; үөрэҕэ суох киһи хараҕа суоҕун кэриэтэ посл. неграмотный человек подобен слепому; сүүс үөрэҕэ суохха биир үөрэх-тээҕи бэриллибэт погов. за сто неграмотных не дадут одного грамотного; 2) разг. учёный; тыл үөрэхтээҕэ учёный-лингвист.

1. даҕ.
2. Анал үөрэҕи бүтэрбит, идэлээх (киһи). ☉ Получивший, имеющий специальное образование, образованный
   Дьэ, бу учуутал, үөрэхтээх киһи, эн олоҕу сардаҥардан көрөрүҥ чахчы, ыраах өттүбүт, атын дойдуларбыт хайдах-туох олороллоруй? А. Сыромятникова
   Үөрэҕи, билиини тарҕатар баҕалаах үөрэхтээх дьоннор учууталлыы кэлбиттэрэ. П. Филиппов
   Үөрэхтээх байаныыс суох буолан хуорга сатыыры-сатаабаты барыларын туһаналлара. АҮ
3. эргэр. Ааҕар-суруйар кыахтаах. ☉ Умеющий читать и писать, грамотный
   Бэйэҥ эмиэ ааҕар-суруйар үөрэхтээх киһи курдук эбиккин. Н. Неустроев
   Дайыыла ликбез эрэ үөрэхтээх киһи, нэһиилэ ыскылааттаан ааҕар, суруйар. Софр. Данилов
4. аат суолт., кэпс. Наука ханнык эмэ салаатыгар идэтийэн үлэлиир киһи, учуонай. ☉ Специалист в какой-л. области науки, учёный. Тыл үөрэхтээҕэ
   □ Чернышевскайы Маркс «нуучча улуу үөрэхтээҕэ» диирэ, кинини сүүнэтик ытыктыыра. Амма Аччыгыйа
   Аны ол Темзаны быһыттаан, уу күүһүнэн элэктэриичэстибэ уотун ыларга Англия үөрэхтээхтэрэ мөккүһэллэр. П. Филиппов

1. аат., эргэр.
2. Уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй эбэтэр административнай эбээһинэстээх салайааччы киһи. ☉ Руководящее лицо с общественно-политическими или административными обязанностями, комиссар
   [Лэкиэс:] Маннааҕы хамыһаары көрсүөм диэн кэлбитим. Куоласпын быспыттар. А. Софронов
   Совнарком дьаһалынан уобалас хамыһаара Соловьёв дуоһунаһыттан туоратылынна. «ХС»
   [Хабырылла Дьөгүөрэп] хоту дойдуга оскуола туттарыытын наадатыгар сылдьар. Дьокуускайтан үөрэх хамыһаарыттан сорудахтаах үһү. А. Кривошапкин (тылб.)
3. кэпс. Үөрэхтээх, мааны таҥастаахсаптаах киһи. ☉ Образованный, грамотный, нарядно одетый человек
   Күтүөт уол саҥа көстүүмү, саҥа соруочуканы кытта, дьэрэкээн ойуулаах хаалтыһы бааммыт. Букатын бэйэтэ биир туспа хамыһаар. А. Бродников
   Ньурба хамыһаардара оту-маһы былаан, олустаахай диэн миини оҥостоллор. С. Федотов
   Хайа да бэйэлээх хамыһаар олоҕуттан итэҕэс олорботохпут. ЧКС АК
   [Лаглаарыйа:] Оҕолорбут бары үөрэхтэнэн хамыһаар буолан хааллахтарына, ким оппутун оттуур, маспытын мастыыр. И. Находкин
4. даҕ. суолт., кэпс. Үөрэхтээх, маанытык таҥныбыт. ☉ Образованный, нарядно одетый
   Хамыһаар дьоҥҥо эрэ Хам-түм харахтыырым Хараҕы үөрдэр кэрэ Хаарыс, солко таҥастары. Урсун
   Хамыһаар хотун, тойон ойоҕо, тугу кэпсии-ипсии олороҕун? В. Гаврильева
   Хаһан хамыһаар дьон буолаҥҥыт ийэлэргитин-аҕаларгытын иитэн абырыыгыт?.. «ХС»

нареч. бүтүннүү, үлдьү, быһа, кэлимсэтик; истиэнэлэри бүтүннүү хартыынанан саба ый увешать все стены сплошь картинами; бары бүттүүн үөрэхтээхтэр все сплошь грамотны; # куруутун кэриэтэ, мэлдьи сплошь и рядом или сплошь да рядом; кэрии тыалар мырааны кэлимсэтик кэккэлээтилэр лесная гряда сплошь протянулась вдоль гор.

1. аат., эргэр. Сурук, кумааҕы үлэтин толорор дуоһунастаах үлэһит. ☉ Писарь. Улуус суруксута. Нэһилиэк суруксута
   □ Оччотооҕу суруксут нэһилиэк кинээһинээҕэр быдан үрдүк курдуга. Н. Якутскай
   Микиитэ …… нэһилиэк сэбиэтин суруксута буолла. Амма Аччыгыйа
   Бастаан учууталлыыр, онтон улуус суруксута буолар. Суорун Омоллоон
   △ Мунньахха уо. д. а. боротокуолу суруйарга талыллар киһи. ☉ Лицо, ведущее протокол собрания, секретарь
   Суруксутунан Луханы таллылар. Амма Аччыгыйа
   Мунньах бэрэссэдээтэлин, суруксутун таллылар. В. Протодьяконов
   Ол-бу кыра боротокуол дуомун үчүгэй суруксуттар начаас тардан кэбиһэллэр. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., кэпс. Сатаан ааҕар-суруйар буола үөрэхтээх. ☉ Умеющий читать и писать, обученный грамоте
   Харытыана иһиттэн күлүөх санаата кэллэ: «Оок-сии! Мин Байбааскым бэлиэр улахан суруксут буолбут! Ити ааҕан добдугуратан эрэр», — дии-дии күллэ. П. Ойуунускай
   Биир эмэ суруксут дуома киһи ааҕан иһитиннэрэр. Амма Аччыгыйа
   △ Суруйуу ирдэбилигэр эппиэттиирдик, табатык суруйар, суруйа үөрүйэх. ☉ Умеющий грамотно писать, грамотный
   Кини кыра үөрэхтээх эрээри бэрт суруксут, бастыҥ нууччаһыт. Амма Аччыгыйа
   Суруксут гиэнэ ааттааҕа, Илиилээх иннилээбэт буочардааҕа. Баал Хабырыыс
   Оҕо кыра сааһыгар таба суруйуу быраабылаларын олохтоон-сиэрдээн өйдөөтөҕүнэ, …… онтун умнубакка, үйэтин тухары үчүгэй суруксут киһи буолуон сөп. ПНЕ СТ
   ♦ Халлаан суруксута — үөрэҕэ суох эбэтэр кыра үөрэхтээх, мөлтөхтүк суруйар киһи. ☉ Малограмотный, безграмотный человек
   [Мүлдьү:] Оттон саҥаас, оччоҕо халлаан суруксута диэн тугу этэллэр? [Ааныс:] Ол куһаҕан суруксуту инньэ дииллэр. Суорун Омоллоон
   Ончу да үөрэммэтэр, Учууталы билбэтэр, Барыны кини билэр, Барыбытын сэрэтэр, Киэҥ халлаан суруксута Ким этэй, кини аата? И. Эртюков
   ср. алт. дьурукчы ‘рисовальщик, художник’