греться (у огня).

греться на солнце; ср. сыламнаа =.

страд. от сырай= греться, согреваться, быть согретым; күн уотугар сыралын= пригреться на солнышке.

1) таять, оттаивать; эт ирбит, эт-тиэххэ сөп мясо оттаяло, можно рубить; 2) греться, согреваться; чэйи иһэн ир = согреться чаем; аһаан ир = согреться горячей пищей # ирбэт тоҥ вечная мерзлота.

1. көр сырай I
   2
   Күлүмнээн, сырамнаан ириэрэр Кутаа уот кырдьаҕас. УуУЛ
2. туохт. Күн сылааһыгар иттэн таалалаа, астына сыт. ☉ Греться, наслаждаться под лучами солнца. Оҕолор ууттан тахсан баран күн уотугар сырамныы сыталлар

туохт. Уот, күн суоһугар сыраллан ир. ☉ Греться (напр., у огня, на солнце)
Оттубут тимир оһоҕор саба түһэн итиннэ.  Бөлүүн Саайтуу хара сыырын хаспаҕар хононнор дэлби титирээбит дьон быһыытынан күн уотугар иттэллэр. Эрилик Эристиин
Төлөннөөх кутаа иннигэр икки сыгынньах киһи иттэн акыһа олордулар. Н. Заболоцкай
Уокка иттэбин диэн мин үтүлүкпүн сиэтэн кэбистим. Н. Тарабукин (тылб.)

туохт. Дьыбар тахсыбытын кэннэ күн уотугар сыламнаа. ☉ Греться на солнце (обычно после утреннего мороза)
Тураах кэллэ даллаҥнаан, Ылааҥылыыр сарсыарда. И. Гоголев
Дьиэтин аттыгар күн уотугар ылааҥылыы олорон, оҕонньор киһи кэпсээн көбдьүөрэр. Н. Якутскай
Түптэлэс тымныылаах кыһыҥҥы ыйдар ааһаннар, күнүс сүөһүлэр ылааҥылыыр буоллулар. С. Федотов

туохт.
1. Күн эбэтэр уот сылааһыгар итин, нуктаа. ☉ Греться на солнце, нежиться в тепле от солнца
Баһылай олбуор иһигэр кыстаммыт бэрэбинэлэргэ тахсан сыламнаан олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Ити кэнниттэн күөх кырыска олорон кинилэр [уол эбэтинээн] арыылаах быырпаҕы иһэ-иһэ, күн уотугар сыламныыллара, чыычаах ырыатын, кэҕэ этэрин, күөх тыа суугунун иһиллииллэрэ. Г. Угаров
Оҕолор сөтүөлүүр сиргэ күн уотугар сыламныыллар. СМН АҮө
2. көсп. Сылаанньый; сылааһынан угуттаа. ☉ Становиться мягким, ласковым; согревать своим теплом
Уоскуй, доҕоруом, уоскуй... Биһиэхэ да үрүҥ күн сылаас уотугар сыламныыр олох кэлиэҕэ. М. Доҕордуурап
Норуот айар, уһанар. Ол норуокка бэйэтигэр ананар, Үрдүк үөрүүнэн сыламныыр, Үрүҥ күннүү айхаллыыр. С. Васильев
Сибэкки сытын тыал аҕалла Сыламныы наскыйбыт алаастан. Д. Апросимов

I
туохт.
1. Итииттэн сымнаан, ньалҕарыйан, ууллан бар (туох эмэ тоҥ туһунан). ☉ Таять, оттаивать (напр., о снеге, льде)
Ол киэһэ бэйэтэ даҕаны балаҕан иһэ уруккуттан уларыйан, хайдах эрэ үчүгэй, ньир-ньар курдук буолбута, оннооҕор муннуктарынааҕы чэҥнэрэ ирэн ньалҕарыспыттара. А. Софронов
Уот чугаһыгар турар хахыйахтар кырыалара ирэннэр, күлүмнэһэ оонньууллар. Амма Аччыгыйа
Тыллыбыт от-мас дыргыл сыта, ирбит буор хойуу сыта …… быыкаайык дьиэҕэ аҥылыйан кэбистэ. Л. Попов
Кыһын устата таһыллыбыт балбааҕы ирэрин кытта, тус бэйэтэ салайан, хас эмэ тараах суолунан тараан буору кытта кэбистэ. М. Доҕордуурап
2. Этиҥ-хааныҥ итийэн, сылыйан кэл, тоҥмуккун аһар. ☉ Греться, согреться
Ирээри сыарҕатын таһыгар эккирээмэхтээтэ. Амма Аччыгыйа. Чэ, итин, Тоҥно сиэ, оччоҕо ириэҕиҥ. (Ол чахчы: дьиктитин иннигэр Манна тоҥ балык сиэн ирэллэр.) С. Данилов
Мин ыттары тохтото сатыыр мөхсүү саҕана балачча ирэн баран, хат тоҥон бардым. Н. Заболоцкай
Испиискэтэ сытыйан, уот оттор кыаҕа суох кытыл устун сүүрэкэлээн ирэ сырыттаҕына, кыттыгаһа кэлэн, уот оттон, чэй өрөн иһэрдэн, абыраабыттаах. «ХС»
♦ Сүрэҕэ ирэр - манньыйар, уйарҕыыр, үчүгэй майгыланар. ☉ Настроиться на добрый лад, умиляться, расчувствоваться
Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да …… сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Хаана (хаана-сиинэ) ирэр - сымныыр, аламаҕай көрүҥнэнэр. ☉ Приходить в состояние благодушия, иметь мирный, добродушный вид (букв. кровь его тает)
Холкуостаах атастар кэлэннэр Кэккэлии олоро түспүттэр, Хааннара-сииннэрэ ирэннэр Тиэхээни үгэргээн күлбүттэр. Эрилик Эристиин
Хаана-сиинэ ирбит, майгыта тупсубут быһыылаах. А. Сыромятникова
Кини долгуйбутун, итэҕийбитин көрөн, бу кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн, мичээрдиир. «ХС». Харахтара ирдэ - дьиппиэрбитэ ааһан, көрөрө сылаанньыйан, чаҕылыйан, үөрэн кэллэ. ☉ Становиться мягким, ласковым, подобреть; смотреть теплым взглядом, по-доброму, ласково, радостно (букв. глаза оттаяли)
Өһүөннээх тымныы харахтара улам-улам ирэн, сымнаан бардылар. И. Гоголев
«Ах, Яша!» - диэн баран, Таня уоһун кырыытынан мичик гынна, тоҥ, тымныы харахтара күн уотугар чаҕылыйан, хайдах эрэ ирэн ыллылар. Н. Заболоцкай
◊ Ирбэт тоҥ - мэлдьи намыһах температуралаах, муус дьапталҕалаах Сир хаҕын үрүт араҥата. ☉ Вечная мерзлота
Биһиэхэ ирбэт тоҥ зоната эмиэ баар. Онон эһиги ирбэт тоҥу үөрэтээччилэргитин кытта ыкса чугастыыбыт. И. Федосеев
Сити кэмҥэ сир үөһээҥҥи уута ирбэт тоҥу кытта хардарыта дьайсыытын анаан-минээн, умсугуйан туран үөрэппитэ. «Кыым»
Ирбэт тоҥтон мэһэйдэтэн сири тобулу киирбэт буоланнар силистэр сири үрдүнэн бараллар. Ю. Чернов (тылб.)
тюрк. ери, ири
II
ир (ириэнэх) былыт - хараҥа, уутуйбут, сибилигин ардахтаан барыан сөптөөх былыт. ☉ Темное дождевое облако. Утар. тоҥ былыт; ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо фольк. - хайаан да ситэрдии сорунан сойуолаа, эккирэт. ☉ Выслеживать, неотступно преследовать (с твердой решимостью обязательно настигнуть - врага, зверя и т. д.). Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ, ир суолгун ирдиэҕэ, тор суолгун тордуоҕа, мин кэппин бэйэҕэр кэтэрдиэҕэ
Саха фольк. Хайа аартыгынан, хайа ааттаах сурахтаах бухатыыр илдьэ барда мин балтыбын, ону киирэн ыйан кулуҥ - ир суолун ирдиэхпин, тор суолун тордуохпун! - диэтэ. Ньургун Боотур
[Ыт] кыраныыссалары кэһээччилэри ир суолларын ирдээн, тоҥ суолларын тордоон туран, күөйэн-хаайан тутарга көмөлөһөр. «ХС»