мэһий диэнтэн атын
туһ. Сэмэнчик иккиэ буолан мэһиллибит буору даар үрдүгэр эһэн имиллэҥнии тураллар. М. Доҕордуурап

1) всплывать, выплывать; 2) перен. быть рослым, крупным; дагдайбытын аанньа даар акаары погов. хоть и рослый, а круглый дурак (соотв. велика Федора, да дура).

туохт. Биир тэҥник имиллэн хамсаа. ☉ Извиваться равномерно, ритмично
Күөх буруо субуруйар. Синньигэс, күөх сурааһыннар имиллэҥнии, эриллэ иилсэллэр. Н. Лугинов
Айан дьонун иннилэригэр ыраах биэрэги кэриччи үүммүт имиллэҥнии турар күөх иирэлэрдээх арыы көстөр. Эрилик Эристиин
Сэмэнчиктээх иккиэ буолан мэһиллибит буору даар үрдүгэр эһэн имиллэҥнии тураллар. М. Доҕордуурап

I
туохт.
1. Уу (убаҕас) үрдүгэр көбөн таҕыс, ууга (убаҕаска) тимирбэккэ уйдар. ☉ Всплывать, выплывать на поверхность воды (жидкости)
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Тыы [Оппоос хамсаабытыгар] түгэҕэ уу үрдүгэр дагдайан, сүүрүккэ оҕустаран устубутунан барда. В. Тарабукин
[Улитка] тыынарыгар уу үрдүгэр дагдайан тахсар. ББЕ З
2. кэпс. Улаат, торолуй, уой-тот (үөхсүү курдук тут-лар). ☉ Расти, жиреть, полнеть (употр. как бранное слово)
Бөлөнөххө мөскөйбүт, тарга дагдайбыт (өс хоһ.). Күн айыы оҕолоро Дагдайбыттарын тухары Далай акаарылар. П. Ойуунускай
[Таҥас сууйааччы:] Бэйэбэйэ, баҕаҕа дылы дагдайа сытыйан, оргууй! С. Ефремов
3. Сылааска туран аһыйан бүрүлүн, суорат буол. ☉ Закваситься, подвергнуться брожению. Үүт дагдайбыт
п.-монг. дэгдэ
II
дьүһ. туохт. Үллэйбит, улахан көстүүлээх буол. ☉ Казаться, выглядеть крупным, объемным, увеличиться в размерах
Оҕонньор сылгытын оччугуй аҥаара өлөн, көмүс да көдьүүһэ суох толооҥҥо дагдайан хаалбыт. Күннүк Уурастыырап
Чугастан көрдөххө, дагдайан сүр улахан хагдаҥ эһэ уҥуор киирэн турар. Н. Габышев
[Хабырыыс] хамсаабакка дагдайан турар. А. Сыромятникова
Ырааһыйаҕа балаакка таһыгар бөртөлүөт түһэн, дагдайан олорор. «ХС»
◊ Дагдайарын (дагдайбытын) тухары далай (даар) акаары (мэник) кэпс.- олус улахан уҥуохтаах, үскэл көрүҥнээх буолан баран, өйө-төйө суох киһи. ☉ Очень рослый и полнотелый, но глупый (человек)
Дагдайарын тухары далай мэник …… төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ I
Дагдайбытын тухары Далай акаарыны Үөрэҕэстии иликпинэ Үөһэ тур! П. Ойуунускай. Дагдайбытын тухары дагда - улахан уҥуохтаах, кэтит сарыннаах модьу эрээри, күүс-уох өттүнэн мөлтөх киһи. ☉ Рослый, широкоплечий, толстый, но физически слабый человек
Дагдайбытын тухары Дагда эбит диэн, Сэнии санаата, Сэгдэс гына түстэ. П. Ойуунускай

I
аат., түөлбэ. Туу ойбоно. ☉ Прорубь, в которую ставится верша.
◊ Аанньа туута — устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу. ☉ Частоплетеная верша на рыбу, идущую вниз по течению.
II
1. сыһ. Үчүгэйдик, ситэри, киһи санаата астынарынан (туохт. буолб. ф. кытта мэлдьэх., утарар этиилэргэ тут-лар). ☉ Хорошо, прилично, как подобает (употр. с отриц. ф. гл. и в отриц. оборотах)
Кууһума аҕыйах хонук иһигэр аҥара эрэ хаалла, урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
Прокопий Сергеевич ытынан сылдьар сылаалаах, унньуктаах айаҥҥа соччо үөрүйэҕэ суох буолан, аһыах санаата аанньа кэлбэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлаан аанньа сырдыы илигэ. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Үчүгэй эрэллээх, астык (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх., утарар этиилэргэ). ☉ Добротный, порядочный, путный (обычно в отриц. ф. и отриц. оборотах). Аанньа тэрилбит суох
□ Аанньа үлэ тахсыбат. Н. Габышев
◊ Аанньа ахтар (ахсарар) — болҕомтоҕо ылар, аахсар (үксүгэр буолб. ф-ҕа «соруйан атаҕастаан, түһэрэн болҕомтоҕо ылбат, аахсыбат» диэн өйдөбүлгэ тут-лар). ☉ Обращать внимание; считаться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф. в значении «игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л.»)
Аанньа ахтыбат ыал кыыһа Ахтыллымына хаалар, Улахаҥҥа уурбат ыал кыыһа Умнууга хаалар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ваня аанньа ахсарбакка, табахтыы, киирэ-тахса сырытта. Амма Аччыгыйа
[Чооҕунай Дохсун] кэргэттэриттэн Маһараҕы эрэ аанньа ахтара үһү. «Чолбон». Аанньа буолан — үтүө, үчүгэй буолан буолбатах, өлүү-иэдээн буолан (үксүгэр ким эмэ өлбүтүн чугас дьоҥҥо ыйытыктаан, таайтаран этэргэ). ☉ Не будучи в хорошем, приличном состоянии, подобающем виде (обычно в риторических оборотах употр. как прозрачный намек-извещение о смерти близкого человека)
Аанньа буолан төнүннэриэхтэрэ дуо?! Оҕолоро, чугас дьоно, аймахтара аймаммыттара сүрдээх. Оҕонньор уоскуйан, уолун кууһа түһэн уоһуттан уураан ылла уонна ыйытта: — Хайаан туохха кэллиҥ? Аанньа буолбуппар кэлиэм дуо? Соҕотоҕун хаалан баран сылдьабын. Суорун Омолоон. Оттон сэрэйдэххитинэ, аанньа буолуо этэ дуо? Эрилик Эристиин. Аанньа буолбат — чахчы куһаҕан буолар, куһаҕанынан бүтэр (олох опытыттан билэн бигэргэтэн этии). ☉ (Это) добром не кончится (исход известен по житейскому опыту)
Тыаҕа киһи өйөһөн-убаһан сылдьар куолута. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. П. Филиппов
«Байанайым кытары хадьырыйда, аанньа буолбат ыал буоллубут», — диэн биир муҥатыйыы үөскээтэ. В. Яковлев
Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов. Аанньаҕа (оннук) буолбат — үчүгэйгэ (оннук) буолбат, куһаҕаҥҥа буолар (сэрэйии, билгэлээһин). ☉ (Это) не к добру (предположение)
Улуу ойуун төрүүрэ аанньаҕа буолбат. Күннүк Уурастыырап
Сахалар итэҕэллэрин быһыытынан хотой ыалы аанньаҕа буулаабат. В. Яковлев
Ырҕайа сытыйбыт [кинээс] аанньаҕа ыйаах ыыппатаҕа сэрэйиллэр этэ. Амма Аччыгыйа
Наар аанньа көр наар. Кыһарыйбыт курдук, барытын наар аанньа оҥорон, күн ахсын тымныы сэтэрэн иһэр. Н. Васильев. Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан иһэр быһыылаах. Н. Якутскай
III
сыһ. дьөһ.
1. Предмет ханнык эмэ бэлиэтин хоту хайааһын оҥоһулларын ыйарга туттуллан, сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение сообразности и соответствия, указывая, что действие совершается сообразно какому-л. признаку предмета (сообразно, соответственно с)
Ол гынан баран, кини [Дулҕа диэн ааттаах], кырдьык да, аатын аанньа, суол ортотугар олорор дулҕа курдук киһи, улахан иҥнигэн буолар таҥнарааччы. Н. Якутскай
Улаханын аанньа модун күүстээх эбит. И. Данилов. Дагдайбытын аанньа даар акаары (өс ном.)
△ Төрүөт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения
Сорохтор чэпчэкитин аанньа [атын үлэҕэ] баран хаалаллар. «Кыым»
Ол мал килэйбитин-халайбытын аанньа төһө харчыга турбута буолуой? Н. Габышев
2. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза присоединяет придаточные предложения причины (потому что, по той причине, что)
Красильников атамаан кинини [Гордеевы] сирэй билэрин эрэ аанньа, Саха сирин сэриилэрин командующайыгар анаабыта. П. Филиппов
Нэһилиэк киинэ оччотооҕуга Толооҥҥо баара. Онно кэлэн биһиги, Дьаамсыкпыт тохтообутун аанньа, оҕото-уруута суох, балыктаан-куобахтаан иитиллэн олорор Наһаардаах диэн оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ тохтообуппут. Софр. Данилов
Харчылааҕын эрэ аанньа, ханнык да таптала суох, кырдьаҕас, бүрэ дьүһүннээх огдообону ойох ылбыт. А. Чехов (тылб.). Тэҥн. хоту