аат. Охсуһууну, этиһиини күөдьүтэн, тэптэрэн биэрэр киһи. ☉ Подстрекатель (драки, ссоры)
Бааса даллас гынна да, Микиитэни кулгаахха охсон саайда. «Көр!» — диэн айхаллыы түстэ киксэрээччи. Амма Аччыгыйа
Хата, киксэрээччи, тэптэрээччи баара эбитэ буоллар, этиһэн, охсуһан айдааны тардыахтарын, хаппыт саҕаһаҕа уот кыыма ыстаммакка хаалла. Күннүк Уурастыырап
Хобуоччулары, иирсээни тэрийээччилэри сахалар киксэрээччилэр диэн ааттыыллар. «Чолбон»

I
туохт.
1. Бачыгырас тыастанан күүскэ таҥнары саалын (чаҕылҕан, этиҥ туһунан). ☉ С грохотом сильно ударить, грянуть (о молнии, громе)
Түөрт сүллэр этиҥ ньиргийдэ, Түөрт сааллар чаҕылҕан дапсыйда. П. Ойуунускай
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Саллар этиҥ лүҥкүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Болот Боотур
[Хатыҥнар] ханнык этиҥ таҥнары дапсыйан, бу маннык кэбилэннилэр? С. Федотов
2. көсп. Күүстээх охсууну оҥор (артиллериянан, эбэтэр салгынтан саба түһүү). ☉ Нанести сильный удар (артиллерийский или с воздуха); обрушить удар (на позиции противника)
Сытыы, бэргэн кырбыйдарбыт Үрдүк мэҥэ халлааҥҥа Өрө күөрэйэн тахсаллар, Өстөөх үрдүгэр дапсыйаллар. А. Бэрияк
Кыһыл Аармыйа Модун хардарыыта Талаанньыты Кутаа уотунан дапсыйда. А. Абаҕыыныскай
Өстөөх бэйэтин инники кирбиитин бэйэтэ дапсыйа турар ээ. А. Данилов
II
туохт.
1. Илиигинэн эбэтэр туох эмэ тутан иһэргинэн (быанан, талаҕынан) оҕус, охсон аас. ☉ Шлепнуть или шаркнуть руками или мягким предметом (веревкой, веткой) по чему-л.; ударить
Ити кэнниттэн аты, мииммэккэ туран, быалаах кымньыытынан үстэ сиирэ-халты дапсыйбыта. Күннүк Уурастыырап
Төрөппүттэрэ ааттаахтар салаалаах талаҕынан биирдэ самыыга дапсыйбатахпыт. Эрилик Эристиин
Таарыйбыты таҥнары дапсыйан, лааппынан суолбун солонон, Түбэспити түҥнэри көтөн, Мин ааны былдьаһабын. А. Бэрияк
2. Кынаттаргынан күүскэ, тыастаахтык сапсынан көт (хотой туһунан). ☉ Лететь, шумно размахивая крыльями (об орле)
Күнү күннүктээн дапсыйа Хомпоруун көтүү үөрэҕэр Хотой оҕотун уһуйар. С. Данилов
Кыһаллыбакка сараадыйа дапсыйан иһэр сүдү көтөр. Амма Аччыгыйа. Туруору очуоһун үрдүгэр, Дапсыйар дабыдаллаах сүдүтэ Даллас гына олоро түстэ. Эрчимэн

I
куоҕай диэнтэн холб. туһ. Күөлгэ үгүс киһи мунньустан үлэлээн эрэллэр
Сорохторо куйуурдаан куоҕаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
Тыалы кытта ыллаһан Куугунаһа куоҕаһар Толуу-лоҥкур мастардаах Чогдоот бэрдин буллулар. Күннүк Уурастыырап
II
аат., зоол.
1. Хара эриэн дьүһүннээх, балыгынан аһылыктанар уу көтөрө. ☉ Гагара
Анды, туотаайы, куоҕас эҥин тиһэх миэстэҕэ тураллар. Кинилэр балык амтаннаахтар. Далан
Куоҕас — үөл кус. Хара эриэн өҥнөөх, өрөҕөтө маҥан. АНК ТСТЗС
2. Ойуун Үөһээ дойдуга абааһыны үтэйэригэр уонна сүөһүнү Үөһээ дойдуга атаарарыгар анаан туруоруллубут сэргэ иннигэр, үс ураҕас төбөтүгэр олордуллар мастан оҥоһуллубут, куоҕас курдук быһыылаах ойуун эмэгэтэ. ☉ Деревянное изваяние гагары, насаживаемое на один из трех шестов, вбиваемых перед сэргэ во время церемонии проводов духа и жертвенной скотины в Верхний мир
Соторусотору ойуун куоҕастара, өксөкүлэрэ даллаһан тураллара көстөллөр. Н. Якутскай
3. Ойуун кумутугар (кыырар таҥаһыгар) иилиллэр тимиртэн оҥоһуллубут куоҕас ойуута. ☉ Железная подвеска в виде гагары на шаманском костюме.
◊ Быытта куоҕас зоол. — саамай кыра куоҕас, көхсө күрэҥниҥи бороҥ, моонньун иннинэн кытархайдыҥы хоҥор түүлээх. ☉ Краснозобая гагара
Быытта куоҕас буоллаҕына, төттөрү, айыы куоҕаһа диэн ааттанар. Багдарыын Сүлбэ. Таллан куоҕас зоол. — улахан куоҕас, көхсө үрүҥ эбирдэрдээх (ойуун куоҕаһа, киһиэхэ куһаҕаны аҕалыан сөп дии саныыллара былыргы сахалар). ☉ Чернозобая гагара (древние якуты считали ее зловредной шаманской птицей)
Илимигэр биир таллан куоҕас иилистэн даллаахтыы сытар үһү. Амма Аччыгыйа
Киһи кутун-сүрүн баттыыр иччитэх дойдуга көтөр кынаттаахтан арай таллан эриэн куоҕастар, уйулҕалара тохтоон, олохсуйбуттар. Сэмээр Баһылай

туохт.
1.
сапсый 1, 2 диэнтэн бэй. туһ. Кыргыттар [сөрүүкэтинэн] салгын курдук чараас былааттарынан сапсыналлар. П. Аввакумов
Остуол уһугар олорор старшинабыт эмискэ икки илиитин таҥнары сапсыммытынан өрө чинэрийдэ. С. Никифоров
2. Кынаттаргынан дайбан, охсуолан (көтөр туһунан). ☉ Делать взмахи, хлопать, махать крыльями
Халлаан кырсынан Хара суор, …… Хааҕыргыы-хааҕыргыы халаахтаан иһэн, Хааннааҕы харахтаан, Өлүгү көрөн, Таҥнары сапсынан Даллас гына олордо. А. Софронов
Кутуйахсыт элиэ кэлэн, Лоҥкууда ыарҕаларын быыһыгар сабыта түһэн, салгыҥҥа сарайа-сарайа сапсынна. М. Доҕордуурап
3. көсп. Илиилэргин тугу эрэ сапсыйар курдук хамсат, оннук хамсатан тугу эмэ гын. ☉ Махать, водить руками (напр., выражая радость, крестясь при молитве)
[Оҕом] мин таһыттан киирбиппэр үөрэн, …… илиилэрин сыыһынан сапсына-сапсына, даллараҥныы-даллараҥныы күлэн чычыгыраабыта минньигэһэ сүрдээх. А. Софронов
Петя, Маша диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ, таҥараҕа үҥэн сапсынар. М. Доҕордуурап
4. көсп. Көтөр кынаттарынан сапсынарын санатардыы хамсаа. ☉ Подниматься и опускаться, напоминая взмах крыльев птиц
Кыыс сымнаҕас харахтарын улам аллара көрөн истэ, быыстала суох симириктээн уһун кыламаннара сапсыннылар. Амма Аччыгыйа
Манна миигин Айаҥҥа атаара Аалай былаатынан Сарыал сапсынар. М. Ефимов
Борохуот хаһыыта Хайаҕа дуорайда, Эрдиитэкыната Элэҥнии сапсынна. П. Тулааһынап

аат.
1. миф., фольк. Остуоруйаҕа, олоҥхоҕо баар икки эбэтэр үс бастаах хотойдуҥу көтөр. ☉ Дву- или трёхглавая мифическая птица (упоминается в олонхо)
Өрөгөйдөөх халлааным өксөкүтэ, Өлбөт үҥэр үрдүк таҥарам, Үс бараа-хара күлүккэр Үстэ үҥэн сүгүрүйдүм. П. Ойуунускай
Өксөкү оҕото өксөкү буолар. И. Гоголев
2. итэҕ., эргэр. Икки бастаах, кынаттаах, ураҕаска олордуллубут көтөр курдук мас эмэгэт (ойуун үөһээҥҥи абааһыларга кэрэх туруорарыгар уонна үөһэттэн түспүт абааһылары үтэйэригэр туттуллар). ☉ Деревянный идол в виде стилизованной двуглавой птицы с расправленными крыльями, насаженной на шест в рост человека (символизирует духовпомощников шамана и служит ему для ритуала проводов жертвенного животного на небо и для обряда изгнания злых духов Верхнего мира)
Сотору-сотору ойуун куоҕастара, өксөкүлэрэ даллаһан тураллара көстөллөр. Н. Якутскай
3. көсп. Кынатын, тыҥырахтарын сараппыт икки бастаах хотой — Арассыыйа судаарыстыбатын былааһын бэлиэтэ. ☉ Двуглавый орёл — символ власти российского государства. Ыраахтааҕы саҕанааҕы өксөкү ойуулаах үрүҥ көмүс манньыат
□ Өһөгөйдөөх өлүү эркиннээх, Өксөкү бэлиэлээх Үтүргэннээх үйэни Баттаһа төрөөммүн Бакыйа кырдьыбытым. Саха нар. ыр. II
Саха киһитэ аҥаар муннугар сүүрбэлээх көмүс харчы саҕа өксөкү ойуулаах, лаһыгырас тыастаах кумааҕыны тэнитэ уурар. Күннүк Уурастыырап
[«Эйэ дыбарыаһыгар»] Арассыыйа бэрэстэбиитэлин миэстэтэ — икки бастаах өксөкү көтөр эмбилиэмэлээх устуул турар. Н. Якутскай
◊ Өксөкү кыыл — өксөкү 1 диэн курдук
Үс хос бастаах, икки салаа кутуруктаах, тимир чыллырыыт түүлээх далаҥ өксөкү кыыл хотугу диэки аҕыс таллан тараах хайа үрдүгэр туллас гына олордо. Ньургун Боотур
Үс бастаах Өксөкү кыыл Өргүүбүтүттэн өҥөйөн олорон Үтүөбүтүн өһүөннүүрэ, Үгүс дойду Уота өспүтэ. С. Зверев. Тимир (ыстаал) өксөкү көсп., поэт. — көтөр аал, сөмөлүөт. ☉ Самолёт
Аҕал миэхэ көтөр аалла — Аҕал тимир өксөкүтэ — Өстөөх ыраах ыскылаатын Үөдэн-таһаан оҥоруохпун! Күннүк Уурастыырап
Тимир өксөкү этэ тардыбыттыы дьиһигийбэхтээтэ, көтөн хаалыахтыы илибирээтэ. И. Гоголев
Төлөннөөх түөһүнэн Эн ыстаал өксөкүҥ Салгынтан тэбинэн Күөрэйдэ күнүс, түүн. П. Тулааһынап
ср. др.-тюрк. йүксэ ‘возвышаться, подниматься’

1. аат.
2. Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр тириилэрин бүрүйэ үүнэр сымнаҕас бүрүөһүн, сабыы. ☉ Шерсть, мех (у животных); пух, пушок, перья (у птиц)
   Күтүр улахан эһэ, кыыһыран арҕаһын түүтүн адьырыппытынан ардьыгыныыардьыгыныы сүүрэн маҕыйан иһэр эбит. Т. Сметанин
   Түү сүөһүнү тымныыттан уонна бааһырыыттан харыстыыр. СИиТ
   Кус дабыдалларын төрдүттэн хаантан чопчулаһа силимнэспит түүлэрин сэрэнэн араартаата. «Чолбон»
   △ Оннук сабыы, бүрүөһүн биир утаҕа. ☉ Пушинка, шерстинка
   Сыттыгын түүтэ баттаҕар иилистибит. Амма Аччыгыйа
   Кыра түү сыстыбытын бэркэ кыһанан ыраастаабыта. А. Фёдоров
3. Киһи тириитин сорох өттүн сымнаҕас биитэр хатыылаах бүрүөһүнэ, сабыыта. ☉ Волосяной покров некоторых частей тела человека
   Ханан да түү сыстыбатах малаҕар сирэйдээх лааһайбыт оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Сирэйэ барыта бар түү. Күннүк Уурастыырап
   Перовскай курданарыгар диэри сыгынньахтаммытыгар, түөһүн хойуу түүтэ көһүннэ. Л. Попов
4. Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр таҥастаммыт тириилэрин сымнаҕас бүрүөһүнэ, сабыыта. ☉ Обработанный мех, шерсть, пух животных и птиц
   Саҕынньах сиэхтэринэн даллас гыныытыгар, түүтэ ыһылла түстэ. Амма Аччыгыйа
   Кини сонун түүтүн таһыгар гына тикпиттэрэ. Суорун Омоллоон
   Түүтэ баранан эрэр сылгы тыһа этэрбэстэрин тэбээн тибиргэтэр. М. Доҕордуурап
5. кэпс. Үүнээйи киһи хараҕар көстөркөстүбэт сымнаҕас бүрүөһүнэ биитэр сиэмэтэ. ☉ Пух, пушинка (растения)
   Мин түннүгү ыйбытым, онно күп-күөх халлааҥҥа тирэх түүтэ көтөрө. ЫДЫа
   Мастар быыстарынан маҥан түүлэр көтөллөр. «Чолбон»
   Сквердэр тирэх мас ньаарсын түүтүнэн бүрүллэллэр. «ХС»
6. даҕ. суолт. Таҥастаммыт түүлээх тирииттэн тигиллибит (хол., тас таҥас) көтөр түүтүттэн оҥоһуллубут (хол., сыттык). ☉ Сшитый из шерсти шерстяной, пуховый (напр., о верхней одежде); изготовленный из пуха, перьев (напр., о подушке). Түү үтүлүк. Түү этэрбэс. Түү мээчик
   □ Хаппытыан сааһыгар таҥныбатах түү таҥастаммыт. А. Софронов
   Тогойкин сааны туппутунан остуолга кэлиитигэр Өкүлүүн түү былааты бүрүнэн таһырдьа тахсан барда. Амма Аччыгыйа
   ♦ <Кур> түү курдук кэпс. — бэрт кэбэҕэстик, кыһалҕа оҥостубаттыы. ☉ С большой лёгкостью, запросто, играючи
   Баһыахтыыр Балбаара дьулааннаах Сыллай Луханы кур түү курдук этэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Кэлиҥ эрэ бэттэх, тустуоҕуҥ, эһигини баҕас кур түү курдук быраҕаттыа этим. Эрилик Эристиин. Түүтүн үргээ — кими эмэ улаханнык мөх-эт, саҥар, кириитикэлээ. ☉ соотв. дать дрозда
   Ыстатыйаны муньахха дьүүллээтилэр, түүбүн үргүүр былааннаахтар. В. Яковлев
   Буҕаалтыр Кутуукап, хонуу үлэһитэ Даайыс тыл эттилэр, Матаҥныырабы түүтүн үргээтилэр. В. Протодьяконов
   ◊ Ньуолах (көп) түү — тирии кырсыгар баар чараас, ньаарсын түү. ☉ Подшёрсток. Кыыс куһун ньуолах түүтүн үргүү олорор. Обот түү (быччархай) көр обот. Ийэтэ кыыһыгар үргүү олорор куһун обот түүтүн көрдөрдө
   □ Куһу ылаат обот түүтүн үргээт, үрүсээкпэр уктабын. Далан
   др.-тюрк. тү, түк, түт, тюрк. түк