Якутские буквы:

Якутский → Якутский

дапсый

I
туохт.
1. Бачыгырас тыастанан күүскэ таҥнары саалын (чаҕылҕан, этиҥ туһунан). ☉ С грохотом сильно ударить, грянуть (о молнии, громе)
Түөрт сүллэр этиҥ ньиргийдэ, Түөрт сааллар чаҕылҕан дапсыйда. П. Ойуунускай
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Саллар этиҥ лүҥкүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Болот Боотур
[Хатыҥнар] ханнык этиҥ таҥнары дапсыйан, бу маннык кэбилэннилэр? С. Федотов
2. көсп. Күүстээх охсууну оҥор (артиллериянан, эбэтэр салгынтан саба түһүү). ☉ Нанести сильный удар (артиллерийский или с воздуха); обрушить удар (на позиции противника)
Сытыы, бэргэн кырбыйдарбыт Үрдүк мэҥэ халлааҥҥа Өрө күөрэйэн тахсаллар, Өстөөх үрдүгэр дапсыйаллар. А. Бэрияк
Кыһыл Аармыйа Модун хардарыыта Талаанньыты Кутаа уотунан дапсыйда. А. Абаҕыыныскай
Өстөөх бэйэтин инники кирбиитин бэйэтэ дапсыйа турар ээ. А. Данилов
II
туохт.
1. Илиигинэн эбэтэр туох эмэ тутан иһэргинэн (быанан, талаҕынан) оҕус, охсон аас. ☉ Шлепнуть или шаркнуть руками или мягким предметом (веревкой, веткой) по чему-л.; ударить
Ити кэнниттэн аты, мииммэккэ туран, быалаах кымньыытынан үстэ сиирэ-халты дапсыйбыта. Күннүк Уурастыырап
Төрөппүттэрэ ааттаахтар салаалаах талаҕынан биирдэ самыыга дапсыйбатахпыт. Эрилик Эристиин
Таарыйбыты таҥнары дапсыйан, лааппынан суолбун солонон, Түбэспити түҥнэри көтөн, Мин ааны былдьаһабын. А. Бэрияк
2. Кынаттаргынан күүскэ, тыастаахтык сапсынан көт (хотой туһунан). ☉ Лететь, шумно размахивая крыльями (об орле)
Күнү күннүктээн дапсыйа Хомпоруун көтүү үөрэҕэр Хотой оҕотун уһуйар. С. Данилов
Кыһаллыбакка сараадыйа дапсыйан иһэр сүдү көтөр. Амма Аччыгыйа. Туруору очуоһун үрдүгэр, Дапсыйар дабыдаллаах сүдүтэ Даллас гына олоро түстэ. Эрчимэн

Якутский → Русский

дапсый=

вытянув руку, хватать или бить наотмашь.

Еще переводы:

дапсык

дапсык (Якутский → Русский)

дапсык гын = момент.-однокр. от дапсый= взмахнув рукой, схватить или ударить.

дапсыйталаа

дапсыйталаа (Якутский → Якутский)

дапсый диэнтэн төхт
көрүҥ. [Тыалга] киниэхэ холбоһор уһуу чаҕылҕан - Бачыгыраат, уотунан дапсыйталыыр. М. Ефимов

дапсыҥнаа

дапсыҥнаа (Якутский → Якутский)

дапсый II.2 диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Эргим-ургум көрбүттэрэ. Сааһаабыт күөл бэтэрээ эҥээринэн хагдаҥ дьүһүннээх сүүнэ улахан көтөр аа-дьуо дапсыҥнаан ааһан эрэр эбит. В. Барабанскай

быыппастый

быыппастый (Якутский → Якутский)

быыппаһын диэн курдук
Кини билигин бүтүн бэйэтэ быыппастыйбыт быччыҥ, хахай хааннаах сүрэх, уот буолбут дууһа буолла. Л. Попов. Хардастыгас тыҥырах Хапсаҕай хабыр өксөкүм Үһүйүллэн үөрэнниҥ, Үрдүккэ тэлээрэ көттүҥ, Таас очуостарынан дапсый, Быыра охтуу быыппастый. АХС

хардарыы

хардарыы (Якутский → Якутский)

хардар диэнтэн хай
аата. [Мукуйук:] Ити хотун даҕаны сүктэр кыыскар көмөлөһүөм диэбитэ дии. [Даарыйа эмээхсин:] Оннук этэ, көмөлөһүү-көмөлөһүүгэ хардарыылаах буолар, сэгээр. Күндэ
Кыһыл Аармыйа Модун хардарыыта Талаанньыты Кутаа уотунан дапсыйда. А. Абаҕыыныскай

дапсылый

дапсылый (Якутский → Якутский)

I
1.
дапсый диэнтэн хамс. көстүү. Байҕал баала Балла-алла, Күөстүү үллэ, Күллүр күллэ, Чаҕылҕаным дапсылыйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп. Туох эмэ сэбинэн-сэбиргэлинэн хотуулаахтык охсус; өстөөххүн үлтү сыс. ☉ Храбро сражаться, биться с оружием в руках; уничтожать врага. Биитэр мин, биитэр эн - Биирдэспит кыайдын диэн Дапсылый! Дабылый! П. Ойуунускай
Муҥ-сор ындыылаах Фашист суор кыылын илби дапсылый. Эллэй
II
дапсый диэнтэн хамс
көстүү. Уол хахай курдук хабараан үлүгэрдик хаһыытаан хайа бараат …… чаҕылҕанныы дапсылыйбыт. Софр. Данилов
Кыырайа дапсылыйар Хомпоруун хотой кыыл кынатыгар хатаастаммын сылдьыаҕым! И. Алексеев

куорсуй

куорсуй (Якутский → Якутский)

I
туохт. Өрө көт, өрүкүйэн таҕыс. ☉ Подняться, лететь (напр., о пыли)
Дохсун холорук түстэ, буор баттах бурҕайда, Куо дапсылҕан дапсыйда... Куйаар өлүү куорсуйда. П. Ойуунускай
ср. якут. куорсун ‘перо, маховые крылья’, монг. куурсу(м) ‘перо’
II
туохт.
1. Улаханнык куур, хатыччы хат. ☉ Засохнуть, иссушиться
Бэлэспит куорсуйа куурдаҕын ахан. Д. Апросимов
Куорсуйа хаппыт хатыҥынан сабыс-саҥа чаачар дугалары бэлэм оҥорор. «ХС»
2. Аанньа аһаабакка-сиэбэккэ ыр, хобдоҕур. ☉ Отощать (из-за плохого питания)
Оҕобун кытта нус-хас утуйуом, оҕом ийэтэ суох куорсуйдаҕа. Софр. Данилов
III
туохт. Дьайҕар, халын (халлаан туһунан). ☉ Проясниться (о небе), рассеиваться (об облаках). Халлаан куорсуйан эрэр
IV
1. Аһары өр күүт. ☉ Долго ждать, заждаться.
2. Сааһыҥ аарыматый. ☉ Заматереть с возрастом.
ср. тюрк. корчал ‘сделаться слишком большим; заматереть’

иҥнэри

иҥнэри (Якутский → Якутский)

  1. сыһ. Кыҥнары, хайа эмэ өттүгэр иҥнэйэ. ☉ Наклонно, набок
    Миша соруйан кэтэһиннэрэн төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
    Эргэ алтан чаанньык иҥнэри түһэн сытар. Амма Аччыгыйа
    «Байбал! Ыалыҥ, Кууһума оҕото Киргиэлэй суруксут хотуна өлөн хаалла дуо?»- диэн күтүөт оҕонньору иҥнэри тардан ылан, кулгааҕар хаһыытаата. Эрилик Эристиин
    Чаһыны аннынан улахан хара суот иҥнэри ыйаммыт. Н. Габышев
  2. даҕ. суолт. Иҥнэйбит, иҥнэйэ түспүт. ☉ Наклонный, косой
    Сүрдээх кыараҕас, иҥнэри сиргэ Роман Семенов Кыстыктаах сайылыга тэллэх баттаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
    Иҥнэри кырыысаттан ирэн, таммах түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
    Кыараҕас иҥнэри түннүгүнэн, Кырыалаах мууһу симиктик өтөн, Ийэм эрэйдээх оронун сырдаппаккын. С. Васильев
    Иҥнэри сурааһыннар ахсааннара кэрискэ ахсаан суолтата суолталаах быһыылаахтар: маҥнайгы, иккис, үһүс. Багдарыын Сүлбэ
    ♦ Иҥнэри көр фольк. - охтуохха диэри, өлүөххэ-сүтүөххэ диэри (оннук ынырыктык, күүстээхтик) көр (былыргы сахалар киһи хараҕа уоттаах, онон өлөрүөн-өһөрүөн сөп диэн өйдүүллэрэ). ☉ Посмотреть дурным глазом, сглазить, приносить несчастья (в старину у якутов считалось, что глаза обладают магической силой, способной убить, уничтожить человека - букв. опрокинуть взором)
    Ыарахан тыыннаах, Ыар санаалаах Ытык ыалбыт ыаматын Инньэ-манньа диэтэххэ - Иҥнэри көрөн, Иэстии сылдьыахтара. П. Ойуунускай
    Ытыллар халлаан кыыһа Ытык Иэрэҕэй удаҕан Иирээннээх Эҥсэли Кулахай эҥээриттэн Икки илбистээх хараҕынан Иэччэхпинэн иҥнэри көрүөхтүн! П. Ойуунускай. Иҥнэри хаамп (үктээ, тэбис) фольк. - күүскүнэн күөнтээн харса-хабыра суох алдьат, самнар. ☉ Оказывать разрушительное воздействие на судьбу, жизнь грубым вмешательством
    Түгэх дойду түөкүттэрэ, Ньүкэн Буурай удьуордара Икки атахтааҕы, Иннинэн сирэйдээҕи Иҥнэри хаампыттар. П. Ойуунускай
    Кыыстаах уолларым олохторун иҥнэри үктээбиттэр - бу оҕонньордоох эмээхсин. А. Софронов
    Иирээннээхтэри иҥнэри тэпсэн, Уодаһыннаахтары умсары дапсыйан, Сарбаҥ тарбахтаахтары салыннарар, Куодаһыннаах өйдөөхтөрү чугутар. С. Зверев
көтүү

көтүү (Якутский → Якутский)

I
1.
көт диэнтэн хай. аата. Халлааным далай куйаарыгар Күнү күннүктээн дапсыйа, Хомпоруун көтүү үөрэҕэр Хотой оҕотун уһуйар. С. Данилов
Пессимист диэн көтө сатаан баран кыната тостубут киһи аата. Кини бэйэтэ кыайан көппөккө гынан баран, көтүү уопсайынан кыаллыбат эбит диэччи. Н. Лугинов
Эмискэ кылбаа маҥан аты мииммит киһи муҥ көтүүнэн түһэрэн тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Киэһэ, сарсыарда кус көтөр кэмэ. ☉ Вечерняя и утренняя зорька — время, когда летит дичь
Көтүүттэн кэлэн, саабын Сотобун чуумпурунан, Уот аттыгар сынньанабын Кус, сордоҥ үөлэн баран. И. Гоголев
«Боротуоха уҥуор күөл атаҕар кус киэһээҥи көтүүтүн кэтэһэ бардым», — диэтэ Көттөкө. В. Протодьяконов
◊ Көтүү дьон кэпс. — дуоспуруна суох, чэпчэки, сиртэн-сиргэ, үлэттэн-үлэҕэ көһө сылдьар көлдьүн дьон. ☉ Ненадежные, несерьезные, беспечные люди, летуны с одного места на другое
Эдэрдэригэр түҥ-таҥ сылдьыбыт, арыгыһыт, көтүү, чэпчэки аатырбыт дьон хойут киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолбуттара аҕыйаҕа суох. ЧКС ОИиСТ. Үрдүгү көтүү спорт. — үөһэ тардыллыбыты (туруоруллубуту) үрдүнэн ыстаныы, үрдүгү ойорго куоталаһыы. ☉ Прыжок в высоту; соревнование по прыжкам в высоту
Үрдүгү көтүүгэ, буурдааһыҥҥа, гранатаны быраҕыыга, харбааһыҥҥа орто ситиһиилээхтэр ахсааннарыгар киирсэрэ. «ХС»
Үс туман көтүүтэ көр туман. Үс туман көтүүтэ Үөр чыычаах ыллаата, Саҥа күн үүнүүтэ Саҕаҕым сандаарда. «ХС»
II
көт диэнтэн хай. аата. Сон сиэҕин көтүү. — Көтө-көтө көтүүтүн көрүммүт (тааб.: иннэ, сап)

хапсык

хапсык (Якутский → Якутский)

I
көр хапсыыр
Сут буолан солбонутан, хапсык курдук хагдарытан, Сотуун өлүүлүү сууһаран, Дьаҥ өлүүлүү дапсыйан, Саба баттааннар. С. Зверев
Түүмэхтээх күһүҥҥү күннэргэ, Хаар хаһыҥ хапсыгар Аһылык, кэнчээри кэхтиитэ Үрүҥ сөлөгөйү үксэтэргэ Күүрэн туран үлэлиибит. П. Ядрихинскай
♦ Хара хапсык — хара хапсыыр диэн курдук (көр хапсыыр)
Эрдэ кэлбит көтөрдөр хара хапсыкка — тыаллаах уһун тоҥорууга түбэспиттэр. ГКН КК. Арай биир дьыл, доҕоттоор, Ааттаах кураан буулаабыт Халлаан өҥө кубулуйар Хара хапсык тунуйбут. «Күрүлгэн»
◊ Хапсык тыал — хаар ууллубутун кэннэ түһэр, сири-дойдуну куурдар, сааскы хаҕыс тыал. ☉ Холодный, свирепый, морозный ветер, появляющийся после того, как сойдёт зимний снег (вследствие чего долго не всходит трава, гибнет скот)
Кыралаан хапсык тыал түһэр. Суорун Омоллоон
Биирдэ тус хоту диэкиттэн хаҕыс, хапсык тыал куугуначчы үрбүтэ. И. Гоголев
Хас хапсык тыал аппа үрдүнэн сирилиир, тииттэр чопчулаһа тоҥмут көмнөхтөөх лабааларын иэҕэҥнэтэн ааһар. Н. Абыйчанин
ср. монг. хабса ‘дуть (о сухом холодном ветре)’, тюрк. хабша ‘приходить в движение’
II
аат., түөлбэ. Дьиэ сүөһүтүгэр тыҥа ыарыыта. ☉ Лёгочное заболевание домашних животных. Хапсыкка ылларан өлбүт сүөһү этин сиэбэттэр, тириитин да туһамматтар
ср. др.-тюрк. хапчух ‘мешочек’