1) дупло; тиит кумалаана дупло лиственницы; 2) уст. человек, находящийся на общественном призрении ; дармоед; нищий.

1) колодка (для животных); ат адаҕата колодка для коня; 2) перен. бремя, тяжесть; обуза, помеха; айах адаҕата лишний едок; дармоед, нахлебник; адаҕа буол = стать лишней тяжестью, помехой, обузой.

көр моҕус
«Нохоо, эн моҥуһуҥ бэрт эбит! Маннык аһыыр буоллахына, миигин хоргутан өлөрүүһүккүн», — диир, Гялуни имири-хомуру аһыырын көрө-көрө. П. Л а м у т с к а й (тылб.). Хотой оҕото моҥуһа сүрдээх. «Кыым»
ср. монг. маҥҕус, мангас ‘сказочное чудовище’, тув. маҥгыс ‘дармоед’, с.-юг. маҥгыс ‘чёрт’

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»