аат., харыс т. Эһэ. ☉ Медведь
[Эһэттэн] куттанабыт, саллабыт, аатын быһа эппэппит, ытыктыыбыт, сүгүрүйэбит, өйүн сөҕөбүт, арбаҕас, арҕахтаах, кини, мэлбэр, моҥус, ойуурдааҕы эҥин диибит кинини. Багдарыын Сүлбэ

1. чэпчэт диэнтэн бэй. туһ. [Булчуттар] сүгэһэрдэрин, тас соннорун төҥүргэс төрдүгэр хаалларан, чэпчэтинэн сыбдыйдылар. Н. Борисов
   Вася манна кэлиэҕиттэн сүгэһэрин чэпчэтинэ сатыыр. СН ЭСЭ
2. кэпс. Тахсан киир. ☉ Справлять естественную нужду
   [Куһаҕан Хочугур:] Моҥус-Моҥус, чэпчэтиниэхпин баҕардым, тулуйбатым! И. Гоголев
   Оҕонньор баркылаах ырбаахынан таһырдьа чэпчэтинэ тахсыбыта. Ойуку
   [Дьөгүөссэ] таҥнан, баттыгын ылан, таһырдьа чэпчэтинэн киирэн баран, оһоҕу оттон чэй оргута уурбута. «ХС»

дуома-даама да буоллар кэпс. - суолтатыгар эрэ, астыга суохтук (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Для видимости, неудовлетворительно, неубедительно (делать что-л.)
[Аҥаа Моҥус:] Арай эйигин дуома-даама да буоллар ыйыһыннахпына сатаныыһы, тулуйбатым. И. Гоголев

уоп I диэнтэн төхт
көрүҥ. Эһэтэ дьэдьэннээх быһыы килиэп улахан өттүн чугаһата аспытын Тээйэ, кэпсээнигэр аралдьыйа олорон, көрбөккө эрэ ылан, аҕыйахта уобуталаан кэбистэ. Софр. Данилов
[Алаа Моҥус] Чаачахаан оҕолорун, Үгэххэ саспыттарын, Харбыалаһан булаттыыр, Биирдиитэ уобуталыыр. М. Ефимов

саҥа алл. Хаһыытыыр былаастаах соһуйууну, уолуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление или внезапную растерянность, сопровождаемые криком
Оҕо умса баран түспүтэ, Түүлээх уллуҥах «һаай» диэбитэ. Суорун Омоллоон
Өй-мэй барбыт Лэкээрис соһуйан, «һаай» диэн саҥа аллайаат, ороҥҥо ыстанан таҕыста. Күннүк Уурастыырап. Алаа Моҥус мутуктаах дүлүҥү соһон киирэр, соһуйан төлө тутар: «Тугуй-тугуй, бу? Һаай, дьэ!» И. Гоголев

туохт.
1. Биир кэм кулахачыйар курдук хамсан, төттөрүтаары эргичий. ☉ Вертеться, крутиться, ворочаться
Бөрө эргийэ-урбайа сылдьан тардыалаан көрбүтэ, Алаа Моҥус хамсаабат буолбут. Саха фольк. [Күкүр Уус] утуйан биэрбэт, эргийэр-урбайар. Суорун Омоллоон
2. Олорор сиргин уларытан, киэҥ ыырдарынан тэлэһийэ сырыт. ☉ Постоянно менять место пребывания, скитаться. Ньынньыыхай кэргэнин инниттэн араас сирдэринэн эргийдэ-урбайда ахан. Доҕордоһуу т.

сыһ.
1. Дьиҥ чахчыга сөп түбэһэрдик, табатык. ☉ Правильно, верно
«Сөпкө этэр!» — оҕонньор чуор саҥата чоргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Киһи эттэҕинэ, эмиэ да сөпкө дылы (өс хоһ.). Мин санаабар, Дакылаатчыт сөпкө эттэ. А. Абаҕыыныскай
2. Сөп буолар, тоҕоостоох кэмҥэ. ☉ Вовремя, в самый раз
Эр бэрдэ, бэркэ утуйда, Эрдэ, сөпкө ойон турда. Күннүк Уурастыырап
Сарсыарда сөпкө туран, бу түүн хаардаабата буоллар, кыылбытын сонордоон көрүө этибит. В. Яковлев
Уолаттар сөпкө төннөн, аармыйаҕа барар дьоннорун атаарсар санаалаах этилэр. С. Федотов
♦ Сөпкө сөллөҥнөө көр сөллөҥнөө
[Аҥаа Моҥус:] Кириэсин син сөпкө сөллөҥнүүр ээ. И. Гоголев

туохт.
1. Кистээн, ким да истибэтинэн сибигинэйэн эт, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать шёпотом, тайком (чтобы другие не слышали)
Арай [Чөркөй] уһуктан кээлтэ, Хаххан кэлэн уйатыгар олорон ойоҕор тугу эрэ сипсийэн ахан эрэр эбит. Суорун Омоллоон
Миигин көрөөт, ким эрэ истиэ диэбиттии, сипсийэ былаан эттэ. И. Гоголев
Ибрагим доҕорун кулгааҕар бэрт өр тугу эрэ сипсийэн барбыта. В. Гаврильева
2. көсп. Күүскэ үр, тыалыр. ☉ Сильно дуть (о большом ветре)
Сипсийдэҕэ баҕас Тугун сибиэнэй… Тыалырдаҕа баҕас Тугун сытыытай. А. Софронов
Уһун түүн уостубат уордаах Буурҕа түннүгү сипсийэр. Баал Хабырыыс
Хаһыҥмыт хаарыйан, Сиккиэрбит сипсийэн, Күһүммүт сибиэнэ Билиннэ. А. Абаҕыыныскай
3. көсп., сөбүлээб. Ким-туох эмэ туһунан кистээн хобулаа, үҥүс. ☉ Наушничать, доносить тайком, нашёптывать
[Хаалдьыт:] Хата ону онно-манна, наадалаах-наадалаах буолуо диир дьоннорго, сипсийэн көрүллүө. А. Софронов
Сынаҕы баай кулгааҕар: «Сэрэн, угаайыга киирсимэ!» — диэммин Сипсийиэх бэйэм дуу? Оччоҕо аҕабын Таҥнаран биэрэбин буолбаат!.. И. Гоголев
Хобуоччу хаһан да итэҕэстэри утары аһаҕастык туруммат, табаарыстара истибэттэригэр кулгаахха сипсийэр. СГПТ
♦ Иһэ сипсийдэ кэпс. — аччыктаата, аһыан баҕарда. ☉ Проголодался, в животе урчит
[Аҥаа Моҥус:] һаай, дьэ куртаҕым курулуйда, иһим сипсийдэ, идэмэрим көттө. И. Гоголев
Төһө да алмааһы булларгын ис сипсийдэҕинэ арыылаах килиэп наадата кэлиэ ээ. Н. Лугинов
Суругу, хаһыаты дуоһуйа ааҕан баран, испит сипсийбитин дьэ өйдөөн, аһаан-сиэн өлүмнэстибит. И. Никифоров
др.-тюрк. суфша, монг. шивших

туохт.
1. Күүрэн өрө үлүн, өрө күүр (ууну, долгуну этэргэ). ☉ Подниматься, вздыматься (о волнах)
Модун Муора уута түллэн, Түллэн, үллэн күллэ. Күннүк Уурастыырап
Дьоҕойон долгуннар Өрүтэ түллэҕит, Дархан очуоска Күүскүтүн эһэҕит. М. Ефимов
△ Өрө күөдьүй, өрө субулун (хол., буруо). ☉ Клубящимися столбами подниматься вверх (напр., о дыме)
Очуос тумул быарыгар, Оттоох таала сыырыгар Сангаар куората көһүннэ, Салаҥ буруо түлүннэ. С. Васильев
2. Быччыҥнаргын күүһүҥ муҥунан күүрт; күүр. ☉ Напрягать мышцы; напрягаться
Аҥаа Моҥус түллэр, Үчүгэй Үөдүкүнү түөрэ халбарыйар, аны кини Миинэ түһэр. И. Гоголев
Үрүҥ эриэн кунан оҕус Сиһэ түллэ түрдэстэн Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
Киһи куйахата дьыр гынна, быччыҥнара түллэн кэллэ. Болот Боотур
Түөһэ түллэ түһэн, наһаа эрчимнээхтик кыланна. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ баттааһын көмөтүнэн үлүн. ☉ Напрягаться под давлением, воздействием чего-л.
Бары эттиктэр итийииттэн түллэллэр, сойууттан тардаллар. СПН СЧГ
3. Эккин-сииҥҥин барытын күүрдэн үнүн, ыгыһын (хол., оҕолоноргор). ☉ Тужиться (напр., при родах). Дьахтар оҕолоноругар сатаан тыыныахтаах уонна түллүөхтээх
4. көсп. Күүһүр, күүрээннэн, өрө күүр. ☉ Поднапрячься, поднатужиться
Түлүннүн тыыл, фронт бүттүүн күүспүт Түргэнник кыайар туһугар. Дьуон Дьаҥылы
Олох сайдарын туох да кыайбат, Оргуйар, түллэр, дэбилийэр. И. Эртюков
Күүстээх демонстрациялар түллэн ааһыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Дьон курдук дьонноруҥ, Чурапчы, Сороҕо суоҕун да иһин, Дьэ хаһан даҕаны эн бачча Түллэн үлэлии илигиҥ. Дьуон Дьаҥылы
ср. тув. түлүк ‘разгар, наивысшее напряжение’, кирг. түлүк ‘мучение, трудность’

I
сыһ. Төрдүттэн хаһан, тууран биитэр эргийэн хаалар гына. ☉ С корнем, до основания или переворачивая, опрокидывая. Түөрэ тарт. Түөрэ түс. Түөрэ ас. Түөрэ үктээ. Түөрэ оҕус
□ Алаа Моҥус бүтүн арбайы, төрүттэри баҕастары түөрэ тардан ылбыт
Саха фольк. Тыыта илими бүрүммүтүнэн, түөрэ эргийбитэ. И. Федосеев
Кини биир тэллэйи түөрэ тэппитэ, онто эһиллэн тиийэн тэйиччи түспүтэ. В. Гаврильева
II
сыһ. Тугу да ордорбокко, бүтүннүүтүн. ☉ Всё, все до одного, полностью
Лэбэн [сир аата] түөрэ быыһын оттоон, сыл аайы туһанар буолан испитэ. М. Доҕордуурап
Ыстапаан эрэйдээх олоҕун туһунан биири да кистээбэккэ, түөрэ кэпсээн биэрдэ. И. Никифоров
Ити үрэхтэр түҥкэтэх түбэлэрин түөрэ кэрийэн үс сүүсчэкэ хапкааны ууралларыгар сүүрбэччэ хонук барыаҕа. «ХС»
◊ Түөрэ барытын — туох баарын барытын, тугу да ордорбокко. ☉ Всё подряд, ничего не оставляя
Абаҕабын ити иһин таптыыбын ээ, ити иһин итэҕэйэн-эрэнэн испин түөрэ барытын тэбиибин. Суорун Омоллоон
Ол аһаҕас дууһалаах дьон миэхэ үлэлэрин кистэлэҥин түөрэ барытын, тоҕо-хоро кэпсээн, көрдөрөн биэрбиттэрэ. СП ҮД. Түөрэ сүргэй — тугу барытын хаһыс, чүүччэй (хол., тугу эмэ көрдөөн). ☉ Рыться, копаться, перевернуть вверх дном (напр., при обыске)
Ыаллар дьиэлэрин, сарайдарын, омуһахтарын астаран көрүтэлээтилэр, түөрэ сүргэйдилэр да, тугу да булбатылар. Н. Якутскай
Саллаатар дьиэни түөрэ сүргэйэн дьэҥдьийбитинэн бараллар. В. Протодьяконов
Тиийэн кини бүтүн куорпуһу түөрэ сүргэйбитэ, холорук курдук чүүччэйбитэ. Н. Заболоцкай